Dak Kien Żmien

Il-fran u l-ikel fil-Ħdud u l-festi

altFil-kantuniera l-oħra tar-Radio City, lejn il-Ħamrun hemm sqaq bejn il-bini u l-forn tal-Bażikk. Faċċata tagħhom tul dan l-isqaq, għalina t-tfal hemm qisha muntanja ta’ blata sħiħa min-naħa għall-oħra.

Il-Bażikk ikollu ħobż tal-Malti mit-tajjeb u għal xi żmien, flok ma mmur għand Pierino għall-ħobż tal-kexxun (tal-Franċiż), jew tal-Malti, li hu kategorizzat bħala tas-sikkina jew tas-salib, immur għandu. Anki bil-forn ġieli mmur, għalkemm hawn, fil-Blata l-Bajda, u fil-qrib, għandna erbat ifran – ta’ Pierino; ta’ Nicholas Borg, magħruf bħala tal-kafè, għax ibigħu u jitħnu l-kafè; tal-Bażikk u ftit aktar ’il bogħod, kif indur mal-aħħar mina u ninżel lejn il-Marsa hemm ieħor, li ma tantx immur għandu.

L-aktar forn li jidher antik hu tal-Bażikk. Il-Bażikk raġel qsajjar, b’żaqq forma ta’ katuba u jpejjep is-sigarru. Dejjem b’xi sarvetta mdawra ma’ għonqu. Ta’ Pierino u ta’ Borg aktar moderni u aktar indaf. L-akbar wieħed hu ta’ Borg u fil-Ħdud u l-festi, għandu l-aktar li jaqgħu nies biex isajru l-ikel.

Fil-faċċata ta’maħżen imdaqqas sew, hemm il-forn. Aktar lejn il-bieb ta’ barra, fil-jiem tal-forn jagħmel imwejjed twal li jifirdu lin-nies mill-parti ta’ ġewwa fejn ikun hemm Ninu jew ħutu jservu d-dixxijiet imsajrin. Bejn il-mejda u l-forn, speci ta’ dresser bla bibien, iżda b’purtiera, fejn iqiegħdu d-dixxijiet ta’ dawk li ma jaslux għalihom fil-ħin li jgħidulhom.

Allura mad-9.30 a.m. jew l-10.00 a.m. immur bl-ikel nej, f’dixx mgħotti b’karta strazza u fuqha sarvetta, jew inkella sarvetta mill-ewwel, nidħol u nqiegħdu fuq il-mejda. Ninu jew xi ħadd minn ħutu, jaqbad żewġ pjanċi żgħar bl-istess numru msammar fuqhom, jagħti wieħed lili u l-ieħor ideffsu fl-ikel. Jgħidli wkoll xħin għandi mmur għalih. 

In-nanna dejjem tgħidli biex ngħidilhom joħorġuh f’nofsinhar – naturalment biex jibqa’ sħun u biex tal-forn ikun jaf xħin għandu jdaħħlu.

Kull forn għandu buqar mimli ilma, biex jekk is-sid jara li d-dixx ma jkollux ilma biżżejjed, iżidlu. Dan minħabba li jekk ma jagħmilx hekk, l-ikel, jinħaraq.

Għall-ħabta ta’ nofsinhar immur għad-dixx. Ġieli mqarrun jew lasagne (li aħna nirreferu għaliha bħala fdewwex) u ġieli laħam, tiġieġa jew qarabagħli mimli. Meta d-dixx ma jkunx bl-għaġin, dejjem ikollu l-patata l-forn miegħu. Ir-riħa bnina li jkun hawn f’kull forn, taqsamlek l-aptit, għax f’forn bħal dawn, l-ikel differenti ta’ kulħadd qisu jagħti palat differenti u aktar appetituż lill-ikel ta’ kull wieħed u waħda.

Għal biex inġib id-dixx id-dar, nerġa’ nieħu l-karta strazza u s-sarvetta, jew is-sarvetta biss u biċċtejn kartun, biex jekk id-dixx ikun jaħraq, naqbad il-widnejn tad-dixx bihom.

altIt-tentazzjoni tul il-biċċa triq mill-forn għad-dar hi kbira mmens. Nixtieq nieqaf fuq tarġa ta’ xi ħadd fit-triq biex innaqqar imqarruna maħruqa, jew niġbed xi patata tal-wiċċ. Iżda peress li n-nannu bil-ħanut tal-bazaar u lin-nanna jkellmuha ħafna nies, malajr jgħidulha xi nkun għamilt. U jekk issir taf li kilt xi ħaga fit-triq, għajr għal xi biċċa ċikkulata jew ħelwa, tagħmilli qorti sħiħa.

Għalhekk nagħmel mortifikazzjoni sa ma nasal id-dar, u nwassal id-dixx fuq il-mejda tal-ikel. Hemmhekk ningħata permess niġbed għaġina jew patata l-forn.

Meta npoġġu mal-mejda mdaqqsa, in-nannu u z-ziju Fred joqogħdu f’irjus tal-mejda, in-nanna Alice u jien f’ġenb u z-zija Connie u z-ziju Willie faċċata tagħna.

Ġeneralment, iz-ziju Dward, jew jiekol aktar tard, xħin jiġi mingħand Ċikku tat-titotla, fejn jiekol xi rock cake mal-inbid, inkella jintasab fuq mejda ċkejkna fil-kċina u jiekol fuqha waħdu, mdawwar bil-kelba Funny u l-qattusa Tanaxja.

L-ikel li jifdal fil-platti, niġbruh u z-ziju Dward iqattgħu irqiq bil-mus biex jitimgħu lill-ħamiem, tiġieġ u fniek, li għandna fuq, fit-terrazzin.

Ħjata tal-ħwejjeġ u traqqigħ

altMatul il-ġimgħa, hekk kif bħalissa; fil-jiem xitwin, nirritorna mill-iskola primarja ta’ wara l-Għassa tal-Pulizija, tal-Ħamrun, fl-erbgħa ta’ filgħaxija, spiss insib lin-nanna Alice tħit il-ħwejjeġ. Il-membri tal-familja tagħna lkoll nilbsu minntaħt idejn in-nanna Alice.

Ġeneralment, is-Sibt tifrex id-drapp fuq il-mejda tal-kewba fil-kamra tal-pranzu, tfassal u taqta’ d-drapp għal-lest. Mhux darba u tnejn li f’xi Sibtijiet, minn filgħodu tiġi z-zija Carm, il-mara taz-ziju Turu, li jiġi ħu n-nanna u jfasslu u jaqtgħu d-drapp flimkien. Imbagħad matul il-ġimgħa, in-nanna tħit minnlibsa għall-oħra, minnqalziet għall-ieħor jew minnġakketta għall-oħra.

Il-Ħadd li għadda, kmieni filgħodu, mort magħha fuq il-Monti, fi Triq il-Merkanti l-Belt. Hemm miksi bil-karettuni, ilkoll ibigħu minndrappijiet, ġugarelli, xtieli, ħut tal-ilma ħelu, żrieragħ eċċ. Man-nanna Aliceimmur biex tagħmel ix-xirja tad-drappijiet. Kif tilmaħ drapp polka dot,  fuq l-iswed, wiċċha jieħu d-dawl. L-iswed tħobbu wisq, għax tgħid li hu l-aktar kulur eleganti.

Nersqu lejn il-bejjiegħ u għall-prezz li jagħtiha, tnaqqaslu. Ma jaqblux, u nitilqu minnhemm, sa xħin wara ftit nisimgħu lill-bejjiegħ isejħilha u jaqbel li jagħtiha d-drapp bil-prezz li tkun trid.

Id-dar għandna gradenza mimlija bid-drappijiet. Metajiġu waqthom, in-nanna tfassalhom u tħithom.

Il-ħjata tagħmilha bil-magna tal-ħjata tad-ditta Singer li titħaddem bis-saqajn. Tgħid li kien ġabhielha n-nannu Karm. Kien ħadem xi għamara lil xi ħadd u ma kellux biex iħallsu. Allura qablu li jpartu x-xogħol mal-magna. Il-mejda tagħha għandha l-ġnieb tal-ħadid fondut bid-disinn u l-wiċċ tal-injam. Fuq in-naħa tax-xellug hemm kexxun ċkejken għall-labar, imqass, ħajt u inch tape, li ngħidulu inches u mal-ġenb tiegħu jinżel bħal ġewnah, imwaħħal biċ-ċappetti, biex il-wiċċ tal-magna jkun jista’ jitwal u d-drapp jitqiegħed aħjar.

Mill-magna għall-pedala tas-saqajn tinżel ċinga tal-ġilda, li ddawwar ir-rota żgħira, fuq nett, in-naħa tal-lemin tal-magna ma’ rota ferm ikbar fuq l-istess naħamal-ġenb t’isfel. Din iċ-ċinga ġieli tinqata’ minnfejn tkun imġonġija bi speċi ta’  staple tal-fildiferru kemxejn oħxon. Din iċ-ċinga ġieli nixtruha ġdida mingħand il-ħanut ta’ Singer fi Triq Irjali, l-Belt.

Metan-nanna Alicema tkunx qed tħit u lanqas tkun qiegħda viċin tal-magna, nieħu gost noqgħod bilqiegħda fuq il-pedala u ndawwar ir-rota l-kbira tal-magna, taparsi qed insuq karozza. Jekk tilmaħni tibda tgorr, għax tgħid li nista’ nagħmlilha l-ħsara.

In-nanna Alice hi ħajjata prima.

Meta mmur għand in-nanna Nes, insib xena oħra — din id-darba ta’ tiswija. In-nanna Nes ma tħitx,iżda n-nannu Pawl kien ġabilha qisha boċċa tal-irħam, li tużaha biex issewwi l-irqajja’ tal-peduni. Hi taqleb ta’ taħt fuq il-peduna mtaqqba, iddaħħal il-boċċa min-naħa ta’ barra u tħit minndik ta’ ġewwa t-toqob li jkun hemm. Il-punti tat-tiswija tagħmilhom forma ta’ kannizzata, biex mhux talli r-roqgħa tkun b’saħħitha, iżda minnbarra tkun inviżibbli u ma jintremewx peduni bla bżonn.

Bħalissa, s-snin ħamsin, il-pagi u l-flus fl-idejn għadhom skarsi. Tista’ tgħid li n-nisa tad-dar, kollha jafu jħitu u rari ferm jixtru xi ħwejjeġ lesti. L-għaqal ta’ kull mara Maltija u Għawdxija hu xi ħaġa tal-għaġeb!

Għand tal-grocer

Fi Triq il-Kbira l-Ħamrun m’aħniex neqsin mill-“grocers”. Ħanut minnhom maġenbna, tliet bibien bogħod mid-dar. Insibuh bħala ta’ Marija l-Għawdxija, għax hi minn Għawdex. Ieħor fil-kantuniera, ta’ Ċikka, u kif taqsam il-kantuniera u taqbad il-bankina l-oħra hawn il-“grocer” ta’ Toni ta’ Balalu.

Meta n-nanna tkun tridni nixtrilha xi ħaġa mmur għand Marija, l-ewwel nett għax viċin tagħna u t-tieni għax it-tfal tagħha, Nenu, Ġużi u Lolly huma ħbieb tiegħi. Id-dehra tat-tliet ħwienet hi antika ħafna. Xkaffar għoljin bil-prodotti fuqhom, kaxxi mferrxin kullimkien fl-art, kxaxen goffi għall-għaġin tar-razzjon, tankijiet tal-45 gallun biż-żejt, li wkoll jinbiegħ bir-razzjon, vetrini għall-ħelu u oħra għall-ġobniet u l-laħmijiet bħal perżut, murtadella u luncheon meat tal-użin.

Sa issa, kollox tixtri bin-nofs kwart u nofs nofs kwart. Ġieli nixtru x-xaħam bl-użin, li jkun f’laned kbar. Ir-riħa tiegħu tinten. Bih nagħmlu l-qali tal-ikel, u lin-nannu ġieli narah jidlek il-ħobż bih. Fit-tisjir, ir-riħa tiegħu inxommha wkoll, iżda ħaġa tal-iskantament naħseb li fit-togħma, l-ikel jiġi aktar bnin.

Anki l-kunserva tinbiegħ bl-użin. Tal-ħanut iqegħidha fil-karta strazza u jiżinha. Ta’ tfal, l-aktar li jogħġobna hu l-grass fil-landa tal-perżut. Joħloq furur. It-tfal kollha tat-triq bl-imħatra min jilħaq jixtrih l-ewwel. Lolly ġieli javżani u jerfagħhuli. Aħna ħbieb sew, tant li anki meta ħarġu kupuni ma’ kull xirja, li ħafna minnhom jitbiddlu ma’ xirja b’xejn, ibigħli wieħed b’xi sitt ħabbiet. Naħseb li nannti jaqblilha wkoll.

Mingħand Ċikka n-nannu jibgħatni nixtrilu l-aringi ppurfumati. Ir-riħa tagħhom tfuħ wisq. Ikun iridhom bl-attun, għax l-aringi tista’ jew tixtrihom bil-bajd jew bl-attun. Ngħid għalija t-tnejn inħobbhom sal-lum. Ma’ aringa, kemm jien kif ukoll hu nieklu ħobża kbira. Għall-ikel, lil nannuwi tilgħablux. Anki rota ħobż, trid tkun qisha bankina, inkella jgħidlek li l-“ostji għall-knisja biss tajbin”.

Għand Ċikka nħobb immur għax ma’ barra, fuq it-tarġa għandha vetrina bil-ħelu li hu differenti minn tan-nannu. Fosthom għandha pakketti bi “chewing gum” ċkejkna li magħha jkollok tliet ritratti kbar tal-ġungla. Meta nakkwista xi sold ’l hawn u ’l hinn nerfgħu għal meta mmur għandha. Imbagħad inpartat l-istampi pariġġ ma’ ħbiebi tal-iskola.

Il-ħanut ta’ Toni ta’ Balalu hu l-aktar ’il bogħod. Toni raġel kwiet u nadif. Għandu kalma tal-għaġeb. Qisu qaddis. Fuq il-bank, għandu nkwatru bil-bambin dejjem mixgħul. Bħala ħanut naħseb li hu l-aktar kwiet. Forsi għax ibigħ raġel u għalhekk in-nisa ma jaqbdux parlati.

Fil-ġenb tal-lemin għandu bankijiet tal-injam fejn iżomm l-affarijiet tar-razzjon. Fuqhom għandu l-ixkafef bil-bottijiet. Man-naħa l-oħra bank wiesa’ u fuqu xkafef b’tazzi u maggijiet għall-bejgħ. It-tazzi dejjem mingħandu nixtrihom. Sikspenz (2ċ5m) ’il waħda. Il-maggijiet għandu ħafna kwalitajiet. Żgħar u kbar, tal-pyrex jew taċ-ċaqquf, lewn isfar skur b’kannizzati suwed fuqhom.

Nhar ta’ Sibt filgħodu n-nies ma tabbastax tixtri. Immur xħin immur fil-grocers, dejjem mimlijin nies. Il-Ħdud jiftħu wkoll, sa nofsinhar. L-agħar ħinijiet huma meta jitqassam ir-razzjon. Min jaf s’issa kemm xtrajt razzjonijiet. Immur b’żewġ kartuniet ħodor (ir-ration card) li jġibhom minn xi uffiċċju z-ziju Fred, u tal-ħanut jingassali d-dati u l-affarijiet li nieħu. Naturalment għandna żewġ razzjonijiet, għax in-nannu, in-nanna u z-zija Connie huma familja għalihom u z-ziju Fred u z-ziju Dward huma żewġ aħwa li jgħixu flimkien magħna.

Ir-razzjon jikkonsisti f’ħalib tal-bott bħall-ieħor li nixtru iżda orħos fil-prezz, żejt, li wkoll ikun irħis, zokkor u għaġin. Dan tal-aħħar hu bl-għażla – sakemm jibqa’ — jew imqarrun twil pied u spagetti, pinen, tarja, tal-brodu jew makkarunelli. Peress li hu bl-użin, u jasal għand tal-ħanut fi xkejjer ma tantx jibqa’ sħiħ, almenu tal-qiegħ u tal-ġnub. Iżda kulħadd jixtrieh u jikkunsmah.
 

Il-forn tal-ħobż u l-ikel

altWara li nasal mill-iskola, li tispiċċa fl-erbgħa, niekol u għal xi l-erbgħa u nofs immur għall-ħobż. Il-furnar li nixtru mingħandu jinsab fi Triq Nazzarenu u maġenbu hemm il-Mużew tad-Duttrina li nattendi wkoll.

Il-ħobż, bħall-għaġin, zokkor u żejt, hu bir-razzjon. Irrid nieħu miegħi il-kartun biex iniżżilli fuqu li nkun ħadt sehem il-familja tan-nannu u taz-ziju Fred u Dwardu. Sid il-forn hu Taljan. Jismu Pierino Perotti. Raġel xiħ u oħxon. Fil-forn ikollu n-nies  jaħdmu l-ħobż. Ibnu Remo jservi lin-nies u Pierino jitħallas.

Il-forn hu kbir. Imqassam f’żewġ kmamar kbar. F’waħda hemm il-forn u n-nies jaħdmu u fl-oħra li hi kbira wkoll hemm qatgħa b’bank bħal tal-lottu, qisha gaġġa b’kaxxier, (fejn joqgħod Pierino) u l-kumplament imdawwar b’tilari tal-injam li fihom jitqiegħed il-ħobż jaħraq nar. Imbagħad bank ċkejken b’miżien fuqu. Il-ħobż ta’ Pierino fih l-għamliet. Barra mill-kbir (tar-ratal) u ż-żgħir (tan-nofs artal) Pierino għandu l-ħobż tal-Malti, tas-Salib u dawk magħrufin bħala tal-kexxun. Kollu ħobż frisk u nadif. Tant li bi xkupilja apposta, Pierino jfarfar kull qiegħ ta’ ħobża biex itajjar mid-dqiq żejjed. Ħadd ma jpejjep fil-ħanut tal-forn.

Għall-użin ma jilgħablu ħadd. Kważi rett iżżejjed. Tieħu jew tagħżel ħobża: bieba jew ġenbha (jiġifieri mdawra kollha bil-qoxra) u Remo jqegħidha fil-miżien. Jekk tieħu aktar minn waħda xorta wkoll. Jintiżnu u jekk il-piż ma hux skont ma trid int, iżidlek bil-ġonta. Jekk il-ħobża li trid hi iktar fil-piż, jew tħallas aktar, jew jaqtagħlek biċċa minnha.

Hu l-gost tiegħi meta nixtri l-ħobż ftit ħafif. Remo jdawwar is-sikkina ma’ ħobża friska u jaqta’ kisra biex il-miżien jinżel. It-triq sad-dar isservi biex nilħaq niekol dik il-biċċa ġonta sħuna u tajba.

Mhux darba w tnejn li n-nanna tinduna x’inkun għamilt, għax ma’ ħalqi jibqagħli xi trab tad-dqiq tal-ħobż. Tgerger u tirrabja, għax tgħid li barra m’għandu jiekol ħadd. “Jekk tiekol barra ma tiżżewwiġx”, spiss tirrepetili. U jien noqgħod attent biex nipprova nobdi għax nismagħhom jgħidu li kliem ix-xiħ żomm fih.

Bejn il-forn tal-ħobż u d-dar tan-nanna hawn forn ieħor. Insibuh bħala l-forn tal-kafè. Meta jqabbduh, tgħidx x’riħa jkun hawn fl-inħawi. Mingħand Ġużeppi tal-kafè mmur nixtri bin-nofs kwart. Ġieli xtrajt żewġ nofs kwartijiet separati u differenti. Iżda ngħid għalija t-togħma nsibha xorta. U jekk il-kafè tal-użin ma tkunx tħobbu trid tieħu bilfors it-tè, li wkoll hu tal-użin u msajjar. Madankollu jien inħobb kollox, la mid-dar.

Il-forn tal-kafè nużah ukoll biex nieħu l-ikel nhar ta’ Ħadd. Ġużi jkun jistenna lil kulħadd. Nagħtih id-dixx u jekk ikun bil-patata u laħam ngħidlu jżidlu l-ilma, għax in-nanna  u z-zija jħalluh skars biex ma nwaqqax fit-triq. Fuq patata minnhom iwaħħal pjanċa b’numru, li ieħor bħalu jagħtihuli biex nieħdu miegħi. Meta mmur għall-ikel mill-forn, nagħtih in-numru u hu jsib dak pariġġ minn fuq it-tilari tiegħu.

Kull dixx jitqiegħed fuq mejda kbira, li taħtha għanda kexxun imdaqqas. Meta ma nagħtihx flus eżatt, Ninu jew ħutu, jiftħu l-kexxun tal-mejda u jagħtuni l-bqija minn bosta bwieqi li hemm.

Xħin f’nofsinhar nasal għand Ġużeppi, il-ġuħ ikun qed jagħmel tiegħu. U meta tilmaħ lin-nisa kollha u tfal jimbuttaw biex jieħdu l-ikel tagħhom l-ewwel, nagħmel bħalhom. Għax fejn taf xi tħoss, tara dawk id-dixxijiet kollha b’ikel differenti u tiegħek għadu ma wasalx. Jagħtik l-aptit tinxteħet fuq tarġa u tnaqqar sa ma tixba’. Iżda kliem in-nanna dwar l-ikel fit-triq nisimgħu f’widnejja l-ħin kollu.

Madankollu, wara li nieklu, ninduna kemm in-nanna, iz-zija Connie u ġieli n-nannu, jieħdu ħin biex isajru, ħalli mbagħad, f’nofs siegħa nkunu kilna kollox. Iżda wara l-ikel…. ikun fadal il-ħasil tal-platti. Miskina z-zija Connie. Ix-xogħol tat-tindif tad-dar, kollu fuqha jaqa’. 

It-tqaxxir tal-leħja

Fid-dar għadna bil-buqari u l-friskaturi għall-ilma. Taħt il-vitien għandna t-trepied tal-ħadid u fuqu friskatur tal-enamel. Fil-kmamar tas-sodda, għandna l-lavamani tal-kewba, bil-wiċċ tal-irħam b’toqba kbira tonda fiha. Hawnhekk jidħol il-friskatur taċ-ċaqquf, waqt li fil-ġenb tal-irħama, jitqiegħed il-buqar pariġġ.

Ta’ kull filgħodu, meta nqum, immur naħsel wiċċi fil-kamra tal-banju, li tikkonsisti f’WC, u trepied bil-friskatur tal-enamel. Iz-ziju Fred juża l-ilma li għandu fil-buqar tal-lavaman, li jferrgħu fil-friskatur. Ix-xugaman jużah għalih waħdu u wara li jlesti minnu jitwih pulit mill-ġdid u jqegħidu fuq il-buqar.

Lin-nannu ma nilħqu qatt iqum jaħsel wiċċu, għax iqum ferm qabli, iżda wiċċu dejjem nadif u lixx. Lanqas leħja ma taralu. Bilfors li jqaxxarha filgħodu kmieni. Naf li għandu pinzell bħal taz-ziju Fred u naf ukoll li juża x-xafra tal-marka Nacet.

Jien ma nħobbx immiss dawn ix-xfafar, għax fuq il-karta tagħhom jidher kukkudrill kbir u xafra minnhom qed taqtagħlu rasu! Aħseb u ara x’tagħmilli lil subgħajja!

’L isfel minna hawn ħanut ta’Ġorġ Pintley li jinsab fil-kantuniera ma’ Sqaq Miggiani. Fost ħafna affarijiet oħra, Ġorġ ibigħ is-sapun tal-leħja, bħalma juża n-nannu, bl-użin. Bi ftit minnu mal-pinzell, tgħidx kemm titla’ rawgħa!

Iz-ziju Fred ma jużax xfafar. Darba iva u darba le, narah jagħmel il-leħja. Juża mus apposta. Fil-kamra tas-sodda, maġenb il-lavaman għandu stand twil tal-injam li ma ’fuq nett tiegħu hemm grampun. Miegħu idendel mera ħoxna bi kwadrant tal-injam ta’ xi pulzier. Is-sapun tal-leħja li juża z-ziju Fred għandu għamla pulita. Mhux minn tal-użin iżda jixtrih f’bott tal-landa blu skur. L-isem tiegħu hu Erasmic. Ifuħ ħafna meta jagħmlu ma’wiċċu.

Qabel ma jkollu wiċċu kollu rawgħa, iz-ziju Fred isinn il-mus. Jagħlaq il-kontraporta ta’ bieba  waħda tal-bieb tal-kamra tas-sodda bil-firrolli għax wara din il-bieba għandu biċċa ġilda twila, apposta, biex magħha jsinn il-mus. Din il-ġilda tinsab marbuta min-naħa minnhom. It-tarf l-ieħor jaqbdu b’idu x-xellugija u bil-mus fl-id l-oħra jsinn naħa hu u jtella’ idu ’l fuq u n-naħa l-oħra meta jinżel lura. Jagħmel hekk xi sitt darbiet.

Imbagħad għandu qisha lembuba, iżda flok b’żewġ mankijiet, b’manku wieħed u flok tonda, ċatta. Din hi magħmula minn speċi ta’ sufra ħoxna, u wara li jsinn il-mus mal-ġilda, jgħaddi ġenb u wara ieħor minn fuqha. Ladarba dan ix-xogħol ilestih, ikun jista’ jagħmel is-sapun ma’ wiċċu u jibda jqaxxar.

Ikollu kollox lest miegħu. Għal-leħja, flok ma juża ilma kiesaħ, kif nagħmel jien u wkoll hu meta jaħsel wiċċu, ikollu stanjata bil-misħun u jferrgħu fil-friskatur. Dan il-misħun tlestihulu z-zija Connie, fuq il-kuċinieri, isfel.

Idejn iz-ziju Fred huma tal-għaġeb, għax fejn taf b’liema mod iduru ma’ wiċċu kollu hu u jqaxxar il-leħja. U bil-mus ma tilgħabx! L-ewwel nett għax hu perikoluż aktar mix-xafra ċ-ċkejkna u wkoll għax peress li hu ikbar, jaf jaqta’ iktar malajr.

Kemm in-nannu, kif ukoll iz-ziju Fred għandhom qisha silġa. Fit-togħma mielħa wisq. Huma jużawha biex iwaqqfu d-demm li joħorġilhom jekk jolqtu wiċċhom. Jgħidulha ‘xedd il-ġmied’.

Wara t-tqaxxira tal-leħja ngħid liz-ziju Fred biex immisslu wiċċu. Il-istrina, kemm hu lixx u jiżloq! La nikber ma nużax xfafar. Bil-mus, il-wiċċ jiġi isbaħu tqaxxira bih iddum iżjed!

Kultant, meta mmur għand Ġeraldu naqta’ xagħri, ġieli jmissli n-naħa t’isfel tal-barbetti  u n-naħa ta’ wara ta’ għonqu bil-mus tiegħu. Kif narah f’idu, nisserja u noqgħod dritt stirat, li ma jmurx jolqotni ħażin. L-iskola, mhux darba u tnejn li meta xi ħadd jaqta’ xi mistoqsija diffiċli tal-għalliem, ngħidulu li “jaqta’ daqs mus tal-leħja!” Allura, xi trid aktar?!

Ħadd differenti

altIllum ġa ftehimt man-nanna. Iz-ziju Pi u z-Zija Luċija joħorġu lil xi ħadd ieħor minn ħuti minfloki. Nannuwi jieħu gost għax ikollu min jgħinu.

Fis-sebgħa diġà lebsin pulit. Jien għandi libsa speċjali… ħitithieli n-nanna. Ġakketta griża rrigata rqiq u qalziet (shorts) pariġġ. Hi liebsa l-iswed b’ġawhar ma’ għonqha. Biex lestjena qgħadt ngħinha tagħmel xagħarha. Tgħid li hu coronation. Tniżżel xagħarha ’l isfel, imbagħad tagħmel lastiku iswed madwar il-qurriegħa u jien inkebbibulha fit-tond mal-lastiku. Naraha tieħu gost bija bħala parrukkier, iżda l-aħħar daqqiet dejjem tagħmilhom hi. Min jaf għala?

Ftit lil hinn minn quddiem il-kappella tal-Mużew hawn l-istejġ għall-Belt. Jien u n-nanna qisna żewġ għarajjes. Id-differenza fl-età. Iżda nħobb noqgħod labranzetta magħha għax tgħid li jien bastun.

L-ewwel waqfa tkun fil-knisja ta’ San Franġisk fi Triq Irjali, l-Belt. Hemmhekk nisimgħu quddiesa. Ġieli tkun bil-kant, fejn il-vuċijiet ikunu qishom ħerġin mis-saqaf tal-knisja. Inħares iżda ma nara lil ħadd. Dejjem naraha knisja mudlama. Fil-ġnieb tal-knisja hemm il-konfessjonarji. F’wieħed minnhom in-nanna tmur biex tqerr. Dejjem fl-istess wieħed u dejjem l-istess patri. Tgħid li jismu patri Ġużepp. Tgħidx kemm ikollu nies għall-qrar.

Illum mort biex inqerr għandu. Ġibidni lejh. Ħares waħda sew lejja, raddejt is-salib miegħu u tani penitenza bla ma ħallieni ngħid xejn. Kos hu, qisu kien jaf x’kont se ngħidlu. Bqajt imbellah. Meta noħorġu mill-quddiesa ngħid lin-nanna bil-mod tal-qrara. “Dak Patri bravu. Jaf id-dnubiet ta’ kulħadd minn qabel,” tgħidli. Ma tantx nemminha!

Strada Merkanti minn kif iddur mal-knisja tal-Vitorja tibda geġwiġija ta’ nies. Minn hawn sas-Suq tal-Belt, iduru għal Misraħ San Ġwann u mbagħad anki minn Triq il-Merkanti għal Triq it-Teatru l-Qadim hawn il-Monti. Karettuni kbar mal-ħitan b’diversi affarijiet għall-bejgħ. In-nanna tieqaf ħdejn kull karettun li jkollu d-drappijiet. Tistaqsi għall-prezz u tibda tnaqqaslu bl-addoċċ. L-istess jagħmlu nisa oħra. U tiskanta, dejjem jixtru bil-prezz li jridu huma u mhux ta’ dak li jkun qed ibigħ. Kos hu, kemm hu kbir il-profitt! U mbagħad hi tixtri u jien inġorr.

Quddiem San Ġwann, fejn jaħdem missieri bħala marmist, hawn ħanut antik tat-tè, magħruf bħala ‘Ta’ Żewwiġni’. Hawnhekk nidħlu għal tè u pastizzi. Jien tè ma niħux minn barra. Għalhekk tixtrili luminata. Dan il-ħanut hu maqsum f’żewġ kmamar isfel, bejniethom taraġ li jagħti għal kamra oħra fuq. Il-lum qtajtha li rrid nitla’ hemm avolja n-nanna tgorr għat-taraġ. Tgħid xejn, se tikkuntentani. Nitilgħu. Kamra mdaqqsa b’salt imwejjed. Nies kull kwalità, iżda kollha mbiddlin. F’rokna minnhom qed nara xena li tqabbadni d-daħq. In-nanna ssikkitni. Raġel u mara, naħseb minn xi raħal, bit-tè quddiemhom. Flok plattina għandhom skutella żgħira. Qed iferrgħu t-tè mit-tazza għall-iskutella, u jfittxu l-ħobż fiha. Mil-lum ma rridx nitla’ aktar fuq, f’dak il-ħanut.

Qajl qajl nimxu sas-Suq. Posti tal-bejgħ kemm trid. Irwejjaħ aktar. Min bil-ġobon, oħrajn bil-laħam, fniek tiġieġ, ħut, grocer. Semmi u ssib. Il-posti qishom kmamar ta’ ħdejn il-baħar. Kollha injam u kaxxi. Mal-ħajt, fil-għoli, fuq il-bejjiegħa tal-ħut, hawn inkwatru sabiħ tal-Madonna. Mad-dawra tiegħu bosta qlub tal-fidda. Qishom dawk li kien ikollhom ma’ sidirhom is-Sorijiet tal-Qalb ta’ Ġesù, fejn kont immur skola meta kont żgħir. Kemm nieħu gost ikolli waħda u ndendilha jien ukoll ma’ sidri. Nannti ma tixtrix bl-addoċċ. Iddur dawra, tara liema posta hi l-aktar nadifa, imbagħad nerġgħu nduru u tixtri. Tal-ġobon ma jużax sikkina. Għandu qisu arkett u jaqta’ bih. Wara li tixtri bosta affarijiet għad-dar, il-piż fil-basktijiet tal-karta tal-brown paper  li jingħataw b’xejn, jitqal mhux ħażin. Mal-ħdax u nofs nerħulha lejn id-dar għall-ikel.

Wara nofs ta’ nhar bħal dan, ir-rutina dejjem tkun l-istess. Ġirja għas-sodda u raqda bit-tama li l-għada jisbaħ mill-ġdid is-Sibt.

Xi Ħadd ieħor ’l hawn u ’l hemm, meta filgħodu ma noħorġux, jirbaħna Tas-Sliema waranofsinhar. Xħin immur ngħid lin-nannu li se noħorġu jibda jgorr, u jgħidli li n-nanna qisha “mejda tal-qubbajt”. Jien norbot idejja quddiemu, għax naf li mal-barka jagħtini l-għażla ta’ ċikkulata li rrid. Qatt ma ħadtlu mill-għoljin, li kienu jkunu l-Whole Nut , il-Fruit & Nut  u l-Milk Chocolate  tal-Cadbury, għax in-nanna tavżani minn qabel. Għalhekk nieħu ċikkulata tat-tliet soldi, xi Nestlè  jew Coconut Square.

Mill-Blata l-Bajda mmorru l-Belt u naqbdu l-karrozza għal Tas-Sliema. It-triq tidher ’il bogħod. Nieqfu quddiem ix-Chalet  u nimxu bil-mod il-mod tul għonq it-triq. Meta n-nanna tgħejja, tintasab fuq bank ħdejn xi mara oħra. Huma jparlaw u jien niġri fuq il-bankina wiesgħa, taparsi qed insuq karrozza jew naqbeż bħal fuq żiemel.

Qabel ma jidlam, nidħlu l-ħanut tal-Golden Harvest  ftit lil hinn mill-Fortizza, nixorbu xi ħaġa fuq żewġ pastizzi u nerġgħu lejn id-dar.

Ġeneralment, il-vjaġġ lejn id-dar iħeddilni u jraqqadni fil-karrozza. Meta jiġri dan inħoss bard kbir meta nieqfu fil-venda tal-karrozzi l-ħodor ta’ Tas-Sliema u nkunu rridu naqsmu għal dawk ħomor tal-Ħamrun.

Ħadd komuni

altJisbaħ il-Ħadd. L-ewwel aġenda fil-lista tal-lum hi l-quddiesa. Tas-sebgħa l-Kappella tal-Mużew ftit ’l isfel minna lejn il-Bombi. Miegħi tiġi n-nanna. Trid parank biex titla’ dawk il-25 tarġa. Kif niġu fuq insibu speċi ta’ magna żgħira (numeratur), fuq xkaffa tal-injam f’rokna kif titla’ t-taraġ, biex min se jitqarben jagħfasha, ħalli tal-Mużew ikunu jafu minn qabel kemm jinħtieġu ostji.

Ġieli nirrabja lin-nanna, għax nagħfasha wkoll meta ma nkunx se nitqarben. Hekk jgħidu li jagħmlu xi ħbieb tal-Mużew. U billi jien ukoll nagħmel bħalhom, x’fiha? Minħabba f’hekk, meta nkun se nitqarben, nipprova nitla’ l-aħħar wieħed, biex flok ostja waħda ningħata aktar. Għax ma jkunux iridu jħallu ostji kkonsagrati fil-kappella.

Wara l-quddies immorru d-dar għat-tè. Insib bajda mgħollija sħuna, li tħejjili z-zija Connie, ma’ żewġ dawriet ħobż tal-Malti mixwijin fuq il-Valor. Il-gradilja li xtrat in-nanna, u li tintuża apposta għall-ħobż mixwi fuq din il-kuċiniera, tgħidx kemm tixwi ħobż tajjeb. Imbagħad immur il-ħanut ħdejn in-nannu, inbigħ il-gazzetti. Bħal-lum ikun iridni ħdejh, għax wara l-quddisiet tgħidx x’jaqgħu tan-nies, l-aktar biex jixtru l-gazzetti u s-sigaretti. Il-ħanut, peress li hu żgħir ħafna, ikun imballat u peress li l-vetrini għandhom il-ħġieġ jiġri, in-nannu ġieli qabad lil xi tfal imqarbin iressqu l-ħġieġ bil-mod il-mod u joħdulu l-ħelu bla ma jħallsu għalih.

Meta tintemm l-aħħar quddiesa u n-nies ikunu xtraw mill-ħanut tan-nannu, nilmaħ liz-ziju Pio u liz-zija Luċija ġejjin bil-karrozza tat-tip Austin Wolsley. Ħafna drabi, nhar ta’ Ħadd, jgħaddu minn ħdejn in-nannu u jekk jarawni fil-bieb, joħorġuni magħhom għal dawra bil-karrozza. Mill-Blata l-Bajda nieqfu l-Ħamrun, fejn joqogħdu l-mamà u l-papà u jġibu lil xi ħadd ieħor jew tnejn minn ħuti mingħand il-mamà.

Iz-ziju Pi jidher li jħobbna ħafna. Hu ħu n-nannu Pawl, u z-zija Luċija hi Taljana pulita ħafna. Iz-ziju Pi u z-zija Luċija ma għandhomx tfal. Għalhekk jgħaddu għalina u joħduna magħhom. Id-dawra dejjem l-istess. Jew fir-ristorant tal-injam f’Għajn Tuffieħa, jew il-Lukanda Seabank l-Għadira, jew il-Winter Garden fix-Xemxija. L-aktar li nieħu gost, meta mmorru Għajn Tuffieħa, għax hemm muntanja għolja ta’ ramel. Ikun hemm ħafna tfal telgħin u niżlin fuqha.

Fis-sajf nara ħafna tfal u nies jgħumu, iżda meta noħorġu maz-zijiet inkunu lebsin pulit u l-baħar inxommuh biss. Lanqas lejn il-muntanja tar-ramel ma nitħallew nersqu. Jidher li liz-ziju Pi jafuh ħafna nies, għax jersqu lejh, ikellmuh. Jaf xi disa’ lingwi, għax meta kien żgħir kien joqgħod l-Eġittu, mal-familja tiegħu u hemm jgħid li ħafna jistudjaw il-lingwi. Għandu ħanut Tas-Sliema jismu Rex Photo Studio. Id-dar tiegħu u taz-zija tmiss mal-ħanut fi Triq il-Prinċep ta’ Wales.

Fil-postijiet li mmorru, hu jordna birra, iz-zija Luċija dejjem Aranciata San Pellegrino  u lilna għalkemm jistaqsina, jġibilna Kinnie  jew  Kitty Kola. Noqogħdu kwieti ħafna miegħu, inkella darb’oħra ma joħodniex.

Lura d-dar tgħidx kemm isuq, l-aktar fit-telgħa ta’ San Ġużepp tat-Tarġa. Karrozzi ma tantx tara, iżda dak il-ġiri, f’jum xemxi b’żaqq bla ikel, u r-riħa tal-plastik li biha huma miksijin is-seats  itellgħuli l-istonku. Ħuti jieqfu d-dar għand il-mamà. Lili jerġgħu jwassluni l-Blata l-Bajda għand in-nanniet, eżatt fil-ħin tal-ikel. Iz-ziju Pi jpaqpaq il-ħorn, u z-zija Connie toħroġ għalija, taqsam it-triq u toħodni magħha, waqt li jien inlissen il-kliem thank you u benedizzjoni, u nerġa’ naqsam magħha għad-dar.

Wara l-ikel ta’ nofsinhar ilkoll nitilgħu nistrieħu ftit. Jien norqod. Issa li qomt, flimkien man-nanna qed nirranġaw is-saqqijiet. L-ewwel ngħinha ndawru min-nofsu s-saqqu tal-wiċċ u nfettħu l-ħaxixa tas-saqqu ta’ taħt, l-ewwel min-naħa u mbagħad mill-oħra, u wara nerġgħu nifirxu s-seqqu tal-wiċċ li hu tas-suf u nfettħuh ukoll. Fih ċerta riħa li ddejjaqni. Iżda ladarba s-saqqijiet ikunu ‘mfettħin’ fihom l-isbaħ raqda, għax huma morbidi għall-aħħar.

M’ilux, in-nanna waħħlet f’rasha li tilfet iċ-ċrkett tat-tieġ barra. Ma nafx kif, illum, wara xi ġimagħtejn, qed inħoss xi ħaġa mhix tas-soltu taħt subgħajja. Hu ċ-ċurkett tan-nanna. Kemm qed tifraħ! Qed tgħidli li se toħodni magħha r-Redentur tal-Isla, gġax għandha wegħda. Diġàsaru t-tmienja ta’ filgħaxija u qed inħejji kollox għal għada t-Tnejn, meta għal ħamest ijiem wara xulxin, nattendi l-iskola. 

Għand tat-titotla

altIllum is-Sibt. Ġurnata bla skola. Qajla hemm skop ta ’ħidma attiva. Xogħol tad-dar mill-iskola għandi  ftit li xejn, u diġà jinsab lest. In-nanna qiegħda fuq, quddiem il-magna tal-ħjata, tagħmel punt. Nannuwi l-ħanut ibigħ il-gazzetti, ħelu, sapun u sigaretti. Zijuwi Fred se jitlaq lejn il-Belt, iz-ziju Dward għadu kif mar għal qatra nbid għand Ċikku tat-titotla u ziti taħsel l-art.

M’għandix wisq x’nagħmel u d-dar qed niddejjaq waħdi. Inħossni bla attenzjoni. In-nanna tħeġġiġni naqra ktieb, iżda llum hi vaganza u m’għandix aptit nara kotba. Ħsiebi hu biss li mmur sa ħdejn iz-ziju Dward. It-titotla ta’Ċikku mhix ’il bogħod. Fl-istess triq tagħna, kemm naqsam Triq is-Santissima Trinitàu niġi ħdejn l-ewwel mina mit-tnejn li hemm fi Triq Irjali. In-nanna ma tantx tħallini mmur hemm, għax missieri jirrabja jekk ikun jaf li mort f’ħanut tax-xorb. Min jaf għaliex? Forsi minħabba xi kliem pastaż, li kull tant jingħad minn dawk li jkun hemm? Iżda kull meta ninżel mill-iskola għad-dar maz-zija Connie, dejjem irġiel xjuħ nara, u bosta minnhom narahom jinżlu għall-quddies kull filgħodu kmieni. Mela allura forsi għax il-papà ma jkunx iridni fl-ambjent tax-xorb!

Tiġini idea. Inħajjar lin-nanna tikteb tern bl-għeniebi, għax il-lejla jitla’ l-lottu u dik ġieli tinkaram tilgħab tliet numri. Ma tafx meta tista’tidħaklek ix-xorti. U jien inkompli niċċajta li l-ħolma tal-lejl kienet li sirna sinjuri.

L-idea togħġobha u jien nagħmlilha kundizzjoni li nsib min jaqsamli t-triq u ngħaddi nittawwal liz-ziju Dward. Għax tal-lottu jinsab man-naħa l-oħra tat-triq, ftit ’il fuq mit-titotla. Titbissem u xxengel rasha. Ma tantx tħobb tgħidli le, nannti. Tridni ferħan u ngawdi mill-ftit li nista’, għax taf li minkejja li aħna ħafna aħwa, jien qisni tifel uniku, għax trabbejt magħha.

Zijuwi Dward għadu għand tat-titotla, minsub ma’mejda kwadra b’wiċċ tal-irħam ingastat fiha. It-titotla hi ħanut rettangulari. Faċċata, bank imdaqqas bil-wiċċ qisu mużajk. Warajh, xkafef bix-xorb alkoħoliku bħal dawk li wieħed isib fil-festini tat-tiġijiet iżda l-aktar inbejjed. Fin-nofs tal-ixkafef bieb ċkejken li warajh hemm xi kamra ċkejkna mudlama. Dejjem b’purtiera kemxejn miftuħa.

Lil Ċikku tat-titotla dejjem hemm nafu, iservi lill-klijenti li dejjem jintasbu għandu; min għat-te jew il-kafè, inkella għal xi tazza nbid.

Fir-rokna, fuq ġenb tal-bank, wara speċi ta’vetrina ċkejkna tal-ħġieġb’pasti differenti u platt b’xi ftit pastizzi, jitla’l-fwar minn stanjata bl-ilma jagħli għat-te u l-kafè. Fil-ġnieb tat-titotla żewġbankijiet imwaħħlin mal-ħajt, li hu miksi bl-injam. Imbagħad xi nofs tużżana mwejjed, tlieta kull naħa u fl-ispazju tal-passaġġli jibqa’, banketti doppji tal-injam. Ma nafx għaliex, nistħajjilhom tal-pirati.

Ix-xjuħ jinġabru gruppi madwar l-imwejjed. Min jordna terz inbid u joqgħod jixorbu bil-mod. Min jieħu te u daħal wieħed talab għar-rum. It-te u l-inbid joħroġ f’tazzi normali, iżda t-tazza tar-rum hi ċkejkna wisq u lanqas hi mimlija.

Iz-ziju Dward, li hu l-uniku wieħed li jmur għand tat-titotla, bil-ġlekk, bil-kappell u bil-bastun,  iħobb jintasab f’rokna fejn idendel il-bastun. Meta jitkellem, dejjem irid isemmi l-istima li għandu għall-Ingliżi. Akkanit u jħobbhom, għax jgħid li kien jaħdem magħhom u huma biss nies. Ikun irid jixtrili te jew kafè. Le. Ma nkunx irrid. Taz-zija Connie u tan-nanna żgur ikun aħjar! Iżda meta jistaqsini rridx intiegħem l-inbid, dak iva… it-togħma differenti, għax qawija, għalkemm f’moħħi għandi li minn dawk it-tazzi jixorbu x-xjuħ.

Ma nafx hux għax inkun mort inżuru jien, jew għax jaf li missieri jirrabja jekk ikun jaf li mort hemm, iżda z-ziju Dward ma jdumx ma jixrob l-inbid li jkollu quddiemu u jgħidli biex immorru lejn id-dar. Isellem lil kulħadd u nerħulha għall-forsi minuta mixi li hemm bejn il-ħanut u d-dar. Miegħu ġieli jġib borża bil-pasti. L-aktar li jkunu huma rock cakes,li jkunu miżgħuda bil-passolina u ż-żbib.

It-teatru tat-triq

altJum wara jum, minn wara t-twieqi tal-gallarija jew inkella minn wara l-grada tad-dar, nista’ nsegwi t-teatrin tat-triq. Teatrin maħluq mill-istess nies li jum wara l-ieħor jew darba u darbtejn fil-ġimgħa, jgħaddu jbigħu xi prodotti għall-konsum.

L-ewwel tnejn min-nies li jiftħu l-ġranet ikunu Salvu u Ġeraldu. Dawn it-tnejn ibigħu tiġieġ, fniek u bajd. Salvu għandu żiemel ubbidjenti għall-aħħar, li jiġbed karettun magħruf  bħala tal- Qisu dak tal-karozzini. Wara ż-żiemel għandu qatgħa fejn jekk irid jitla’ bilqiegħda fuq il-karettun u jista’ jserraħ dahru ma’ żewġ gaġeġ fuq xulxin. F’dawn ikollu l-fniek, tiġieġ u ħamiem għall-bejgħ. Fuq wara tal-karettun ikollu kannestri kbar bil-bajd.

Ġeraldu wkoll għandu żiemel u karettun. Iżda ta’ dan hu karettun normali u kull ma’  jkollu hu saff wieħed ta’ gaġeġ u kannestru għall-bajd. Ħadd minnhom ma jgħajjat bil-prodotti tiegħu. In-nies tal-Blata l-Bajda draw il-ħinijiet tagħhom u jkunu qed jistennewhom. Interessanti ngħid li ż-żiemel ta’ Salvu fih għaxqa. Meta sidu, jimxi kantuniera sħiħa u jsejjaħlu, iż-żiemel jimxi qajl qajl sa ma’ jasal maġenbu. Periklu ma’ tantx hawn, għax il-karozzi għadhom limitati wisq.

L-aktar li nixtru bajd hu mingħand Salvu u nieħu gost narah joħroġ ponn muniti minn but jew ieħor tal-qalziet, imburġati bihom, biex jagħtini l-bqija. Kultant nixtru wkoll mingħand Ġeraldu għax kulħadd irid jiekol! Tjur ma nixtru mingħand ħadd, għax għandna tagħna.

Imbagħad jgħaddi bejjiegħ ieħor, li għandu l-laqam ta’ Galluwa. Dan hu raħħal, botni, bi qmis minn barra fuq żaqq ittundjata u qalziet twil imxammar sa fuq il-pxiexel. Id-dehra tiegħu mhix bħal dik ta’ Salvu jew Ġeraldu. Galluwa jbigħ il-ħaxix u jkollu wkoll xi fniek u tiġieġ għall-bejgħ. Meta n-nanna tiddeċiedi mil-lum għal-lum li ssajjar il-ħaxix, ma tibgħatnix għand Ġanni tal-pitkali, iżda tibgħatni nixtri mingħandu Galluwa. Jekk jieqaf mal-bankina tagħna, kemm noħroġ mid-dar, jekk ikun għaddej man-naħa l-oħra, in-nannu joħroġ mill-ħanut tiegħu u jaqsamli t-triq. Galluwa jgħajjat b’dak kollu li jkollu għall-bejgħ u n-nies jisimgħuh minn ġo djarhom u joħorġu jixtru. Għajta tiegħu li niftakar sew hi “Ta’ Belludju t-tuffieħ.”

Darba f’ġimgħa jasal bejjiegħ ieħor, filgħodu kmieni. Naf li jismu Ġużeppi, u l-ewwel darba li smajtu jgħajjat, ħsibtu mara. Ġużeppi jbigħ il-ħut fuq karettun miġbud minn żiemel. Il-karettun nadif tazza. L-istess il-bejjiegħ. Għandu dehra ta’ artist. Mhux żgħir fl-età, iżda xagħru folt bin-nokklu quddiem u għajnejh ċelesti sbieħ. Li jitfgħu kemxejn lura hu leħnu, meta jgħajjat “Tajba l-vopi” u “Għajnu ħamra t-tonn.”

Bħall-bejjiegħa l-oħra, Ġużeppi jieqaf kull fejn joħorġu x-xerrejja minn djarhom, u bil-ġentilezza kollha jservihom bil-galbu.

Darba f’ġimgħa jasal ukoll Ġorġ, il-bejjiegħ tal-pitrolju. Dan biss naf li għandu trakk mgħammar b’tank enormi fuqu, mimli bil-pitrolju. Mas-sid jiġu żewġ uliedu, biex iħaffu jaqdu n-nies u jilħqu aktar parruċċani. Dawn ma jgħajtux biex in-nies joħorġu jixtru, iżda mid-djar kulħadd jisma’ li jkunu waslu, għax jinstemgħu l-laned iċekċku fl-art.

Ġeneralment in-nies jixtru f’laned tal-gallun u l-bejjiegħ kemm jiftaħ vit enormi fuq wara, in-naħa t’isfel, u l-pitrolju jibda jgelgel fir-reċipjenti tagħhom tal-landa, li jesgħu erba’ glalen, żewġ glalen, gallun jew nofs gallun. Imbagħad, l-istess pitrolju jitferra’ fil-laned tax-xerrejja.

Mingħand tal-pitrolju nixtri wkoll il-flitt għan-nemus u l-ispirtu għall-ispiritiera. Ġieli nixtri wkoll xi flixkun spirtu tal-melħ, biex innaddfu l-loki bih.

Persunaġġ ieħor hu l-landier. Jgħaddi jimbotta karettun. Jieqaf faċċata tal-‘Hollywood‘,  jarma fl-art f’kantuniera u kulħadd imur għandu jsewwi bottijiet u stanjati.

Dawn il-bejjiegħa jiġu kollha fid-dawl tax-xemx.  L-ewwel wieħed jitfaċċa f’xi s-7.00 a.m. u sa nofsinhar it-teatrin ikun intemm u s-siparju jingħalaq biex l-għada jerġa’ jinfetaħ f’għodwa ġdida. 

Il-kamra tal-ġugarelli

altFuq, fid-dar tan-nanna għandna tliet kmamar tas-sodda. Bejn it-tnejn il-kbar hemm kamra maqsuma b’ħajt b’mod li f’dik tan-nofs qisu hemm żewġ kmamar. Il-waħda mal-passaġġ nużawha bħala kamra b’sodda waħda, taz-zija Connie u nofs l-ieħor ta’wara l-ħajt, hi kamra għal bank tal-għodda taz-ziju Willie. Fis-saqaf hemm tamboġġgħad-dawl minn fuq il-bejt u tieqa tal-injam bil-ħġieġf’kull kamra tas-sodda l-kbar.

Fiha hemm ukoll skrun ta’ajruplan, magħmul minn injam kannella. In-nannu jgħidli li dak għamlu hu bħala eżami biex daħal jaħdem it-Tarzna. Hemm ukoll bħal ġebla kbira li ddur b’pedala tas-saqajn. Iz-ziju Willie dejjem jgħidli li dik hi mola u fuqha jsinnu l-għodda.

Kemm ilu li n-nannu fetaħ il-ħanut, din il-kamra qed niżbarazzawha. Iz-ziju Willie qed jimla l-ħitan bi xkaffar wiesa’. Fuqhom qed jistiva ħafna kaxxi. Iz-zija Connie ssemmili li dawk il-kaxxi fihom il-ġugarelli. Qed jixtrihom in-nannu biex ikollu xi jbigħ fil-ħanut. U ġeneralment, l-affarijiet li jixtri, jtellagħhom fuq, f’din il-kamra, qabel ma nasal lura jien mill-iskola. Allura ninsab sajjem għal kollox dwar x’qed ikun hemm fil-kamra.

Nhar ta’Sibt, meta z-ziju Willie ma jkollux xogħol, ma jixtiqnix ħdejh sakemm jistiva l-kaxxi, għax qajla fadal fejn induru. Jien, l-aktar li nieħu gost nidħol hemm biex nara x’ġugarelli hemm, iżda meta jlesti l-istivar, iz-ziju Willie, jagħlaq il-bieb b’muftieħ.

In-nannu, biex żgur ma noqgħodx nixxennaq għall-oġġetti żebagħ il-ħġieġ minn ġewwa bil-pipely,  li soltu z-zija Connie tużali biex bih tnaddafli s-slippers abjad tal-iskola. Madankollu t-twieqi jistgħu jinfetħu xorta waħda mill-kmamar tas-sodda.

Bħalissa qed naqra ktieb milli għandi bl-isem ta’Classics. L-awtur tiegħu hu  Robert Louis Stevenson. Jismu Treasure Island. Fija qed inħoss li jien Jim Hawkins tal-istorja li qed naqra u li l-gżira tat-teżor li jsemmi m’hi mkien u xejn  ħlief il-kamra tal-ġugarelli li hawn maġenbi, f’din id-dar!

Jien ftit imqareb u m’ilux, kif rajt li fis-sular ta’fuq m’hawn ħadd, tani li niftaħ tieqa. Għalaqtha malajr biex ma ninqabadx, iżda qabel, braxt ftit pipely kemm inkun nista’nittawwal ġewwa minn fuq is-sodda taz-ziju Dward.

Il-istrina, kemm għandu xorti n-nannu! Karozzi żgħar tal-ħadid tal-marka DinkyRevolvers  bil-pouch u arma tax-xeriff fuq kartuna sabiħa b’cowboy juża revolver  bħal dak fuq il-kartuna. Xkubetti twal daqsi, iżda tal-logħob. Żugragi kull lewn. Kaxxi tal-lapsijiet tal-iskola. Puschairs tat-tfal bniet. Pupi. Figorini. Semmi u hawn kollox. Moħħi jaħseb kif se nagħmel biex nistaħba f’dik il-kamra bla ma jarani ħadd u noqgħod inqalleb u ngerfex.

Iz-ziju Willie mhux jinduna li qed nistaħba biex nara fejn jagħmel il-muftieħ. Qbadtu. Iqiegħdu fuq wara nett fil-kexxun ta’fuq tal-gradenza bil-wiċċ tal-irħam, maġenb il-kexxun li għandu z-ziju Alfred biex fih iqiegħed l-affarijiet li ta’kull filgħodu juża għall-leħja.

Illum is-Sibt. In-nanna qed tħit fil-kamra tal-gallarija. Iz-zija Connie taħsel isfel u z-zijiet l-oħra ħarġu mid-dar. Bil-mod il-mod, inqum mis-sodda, nieħu l-muftieħ u niftaħ dik il-kamra, arka tat-tfal tampari. Guġarelli mill-art sas-saqaf. M’għandix sabar li niftaħ il-kaxxi bil-mod. Xi tnejn jew tlieta qattajthom bil-għaġġa. Fihom boċċi tal-ħġieġ u żibeġ tal-bniet. Għal ftit ma bdewx jitgerrbu fl-art. F’idejja qbadt ħafna logħob ieħor. Inħares lejh, niggustah u nerġa’nqiegħdu f’postu. Jekk nieħu minnhom ninqabad żgur, ħax fid-dar jidhru.

Erġajt għalaqt u ħbejt il-muftieħ fejn kien. Meta ġie z-ziju Willie u daħal fil-kamra, induna li kont dħaltlu. Għalxejn ippruvajt immerih, għax urieni l-kaxxi mqattgħin. Qalli biex darb’oħra flok inqatta’, nara mnejn tinfetaħ il-kaxxa u niftaħ bil-galbu. Qisu tani l-permess biex nerġa’nidħol. Lanqas il-muftieħ ma neħħa mill-post tas-soltu!