You’ve already been unsubscribed from our mailing list.
If this was in error, please subscribe again.

Join the book community

Be the first to receive all the latest news and offers.
Sign up to our newsletter today.

L-istages 1, 2 u 3 tal-iskola tal-Gvern temmejthom. Issa, li se nibda Standard 1, qed nara tibdila oħra. Dari, kull sena, in-nannu kien jixtrili bagalja żgħira tal-kartun mingħand il-ħanut ta’ Grech, jew mingħand Dolor – żewġ ħwienet ’l isfel minnha. Tal-ewwel, l-aktar li tbigħ huma żraben u Dolor aktar mixħuta fuq ħwejjeġ ta’ taħt, kutri lożor u affarijiet simili.

Għal din is-sena, n-nannu mhux se jixtrili bagalja tal-kartun iżda basket tal-kanvas li jiddendel mal-għonq b’ċinga twila. Fih inqiegħed dak kollu li neħtieġ għall-iskola – kaxxa tal-lapsijiet bil-lapsijiet fiha, riga, kaxxa tal-lapsijiet tal-kulur, il-kolazzjon, sarvetta ċkejkna, kuċċarina u xi ħelu.

Maċ-ċinga ċ-ċkejkna, fuq in-naħa ta’ barra, li taqfel l-għatu tal-basket mal-basket innifsu, naqfel il-magg tal-ħalib minn widintu, kif jagħmlu l-istudenti l-oħra kollha.

Fl-iskola tal-Gvern mhux bħal fl-iskola tas-Sorijiet, li kienu jagħtuna l-ilma tal-bir! Tal-Gvern jagħtuna l-ħalib frisk. Għall-ħabta tad-9.30 a.m. l-għalliem jagħtina pillola u ftit żejt fil-kuċċarina tagħna stess. Il-pillola hi tal-kalċju u ż-żejt hu żejt tal-ħuta.

Iż-żejt nixorbuh minnufih. Fih togħma ħażina u li tiġbdek. Il-pillola noħduha ftit wara, hekk kif jinstema’ bidillu jiġbed il-crates tal-ħalib tul il-kuritur kollu. Jieqaf ħdejn kull klassi; aħna noħorġu ringiela fil-kuritur, u hu jitfgħalna l-ħalib fil-magg u nixorbuh barra l-klassi. Bih nibilgħu l-pillola tal-kalċju. Hawn min għadu jġib tazza tal-plastik, li ma jkollhiex manku.

Wara li nixorbu l-ħalib frisk – fix-xitwa, kważi ngazzat — nimxu sal-latrina u nlaħalħu l-magg. Imbagħad nixxuttawh bis-sarvetta. Sakemm indumu l-iskola, il-magg inqegħduh fil-basket, iżda meta nkunu se niskulaw, nerġgħu nqabbduh maċ-ċinga ta’ quddiem.

Dan l-imbierek basket jibda jimtela bil-mod il-mod. L-għalliem għadu jagħtina l-kotba kollha li neħtieġu. Il-pitazzi wkoll jagħtihomlna l-Gvern. Dawn tal-aħħar ikunu ġodda, iżda l-kotba mhux darba u tnejn ikunu użati. Ilkoll attenti u nisperaw li ningħataw ktieb ġdid, bla kitba fuqu u bla paġni milwija bid-dog ears. M’għandniex ċans li nbiddluhom, għax ħadd ma jrid ktieb użat jew maħmuġ. Għalhekk kulħadd jibqa’ b’dak li jmissu.

Kif għedt, il-Gvern jagħtina kollox b’xejn fejn jidħlu kotba u pitazzi. Anki l-kalċju u ż-żejt tal-ħuta. Ukoll il-ħalib ta’ kuljum!

Dan il-ħalib jasal fi fliexken kbar tal-ħġieġ. Fuq kull flixkun hemm imqabbżin fil-ħġieġ il-kliem MMU. Mhux darba u tnejn jagħtuna ħalib tal-kulur, li hu taċ-ċikkukata jew tal-banana li hu ferm itjeb mill-abjad. Forsi għax l-abjad nixtruh mill-ħwienet tal-merċa u għalhekk it-togħma drajnieha sew.

Wara xi żmien, qed jaslu fl-iskola l-fliexken żgħar, xi terz ta’ wieħed kbir. Il-bidillu jferragħlna fil-magg jew tazza. Minn żewġ fliexken minn dawn, nixorbu tlett itfal, għax l-ebda reċipjent qatt ma jimtela sax-xfar. Il-fliexken iż-żgħar m’għandhomx l-ittri MMU mqabbżin fil-ħġieġ, iżda huma miżbugħin b’lewn aħmar.

Aktar tard, flok fil-ħġieġ, il-ħalib qed jasal f’piramidi ta’ speċi kartun. It-togħma hi l-istess u permezz tagħhom qed ikun evitat il-periklu, għax ġieli jinkiser xi flixkun u jibqa’ xi frak tal-ħġieġ fil-kuritur. U jekk waqt il-kolazzjon jaqa’ xi ħadd fuqu, iweġġa’ u joħroġlu d-demm!

Awtur: Charles B. Spiteri

Jien u Paul naqblu mmens. Meta nitla’ għand il-mamà ma nonqosx li nżur lin-nanna Nes (Agnese) u lin-nannu Pawl, omm u missier il-papà, li joqogħdu bieb ma’ bieb mat-terran tagħna. Ukoll wara l-iskola, meta l-mamà tniżżilna mingħand is-sorijiet, Paul ikun irid imur għand in-nanna u joħodni miegħu.

In-nannu Pawl mhux twil wisq, iżda jaf ħafna skola. Kien l-Eġittu u hemm iltaqa’ man-nanna u żżewġu. Għall-istatura, in-nanna Nes, bil-maqlub tan-nannu; twila sew, l-aktar ħdejja u għandha wiċċha sabiħ. Iżda meta tirrabja, il-ħarsa ta’ għajnejha tbeżżgħek.

Mhux bħan-nannu Pawl, dak qatt ma jidher irrabjat. Anzi lili u lil Paul tant iħobbna, li  jixtrilna ċikkulata bil-qoxra ħamra, jisimha Nestlè, mingħand Nina tal-Qulli. Meta jibgħatna, jgħidilna nġibulu tliet ċikkulatiet, għax hu jħobbha daqsna.

Issa li hu l-istaġun tas-sajf, għall-ħabta tas-sitta ta’ filgħaxija, joħodna miegħu il-parroċċa ta’ San Gejtanu għal vista lil Ġesù Sagramentat. Wara naqsmu t-triq għal għand it-Trocadero Bar, u noqogħdu bilqiegħda madwar mejda tonda, bil-wiċċ tal-irħam. Lejna jersaq Balel, li jieħu ħsieb il-ħanut u n-nannu jixtrilna flixkunm Kitty Cola u trianglu tal-jam. Dan, jien inħobbu wisq. Mal-ordni, lil Balel tarah iġibilna kuċċarina, għax jaf li n-nannu ma jħalliniex nixorbu l-cola jekk qabel ma jħawwadhilniex sew. Dejjem jgħid li jagħmel dan biex ineħħilna l-gass, inkella jaf jaqbadna uġigħ ta’ żaqq.

Fit-Trocadero Bar indumu bejn kwarta u nofs siegħa. Imbagħad nerħulha lura għad-dar tan-nanna Nes. F’xi t-8.00 p.m. terġa’ tiġi z-zija Connie għalija u magħha ninżel il-Blata l-Bajda. Jekk jinzerta jum ta’ ftit żiffa, in-nannu Pawl jibda jgorr għax se toħroġni mis-sħana, u jinsisti li nitlibbes il-pixie. Paul dejjem biha u meta ma jilbishiex irid jilbes il-beritta bil-pizz. Għax hekk ikun irid in-nannu Pawl!

Fil-kamra tal-ikel in-nanna Nes għandha armarju aħdar u fuq l-ixkaffa tiegħu tqiegħed il-kikkri bil-plattini taħthom. Fl-ewwel plattina lejn il-bitħa, tqiegħed xi muniti tal-flus. Illum, bħal kull jum, hekk kif jien u Paul se mmorru nixtrulha l-ħobż mingħand Ġulina tal-forn, fil-kantuniera tan-naħa l-oħra tat-triq, ftit ’il fuq minna, qed tagħtina xi flus għall-ħelu minn din il-plattina.

Naħseb li n-nanna Nes, l-iktar li tħobb issajjar hu l-brodu, għax spiss tagħtina minnu. Bis-saħħa tagħha qed insir inħobb l-għadam tal-mudullun. Kemm tieħu gost tarana nieklu kollox u ma nħallu xejn fil-platt. Minn daqshekk jien ma ninkwetahiex. Aktar Paul iġegħilha tgorr.

Il-lum ġejna lura mill-iskola u qegħdin għand in-nanna Nes. Sa ma ġejna aħna ħawdet kejk f’waħda mill-borom li għandha. Ir-riħa tiegħu, bl-essenza tal-vanilla, tinxtamm mill-bieb ta’ barra. Tridna nieklu għandha. Taqilbilna, tnewlilna l-ikel fuq il-mejda, u dlonk iħabbat il-bieb. Ġie xi ħadd. Barra, parlata sħiħa.

Jien u Paul nieklu l-ikel kollu u qed indaħħlu l-platti fil-kċina. Hemmhekk hemm il-kejk bl-imgħarfa tal-injam fih. Inħarsu lejn xulxin. Paul iduqu, u jien nagħmel l-istess. Oh kemm hu tajjeb. Paul bl-imgħarfa tal-injam u jien b’dik tal-brodu. Qed nidħlulu sew, tant li fi ftit minuti kulma fadal, hi l-borma u l-imgħaref.

Il-ħoss tal-antiporta tinfetaħ u tingħalaq jagħtina ċans niġru fil-kamra tal-ikel. In-nanna kollha ħlewwa, għax il-lum żbarazzajnielha l-platti u kollox. Kulma jonqosha taħsilhom u tixxuttahom.

Iżda hekk kif tidħol fil-kċina tinduna x’konna għamilna. Il-ħarsa ta’ għajnejha tinbidel daqsxejn, iżda mhix tgħajjat magħna. Qed tirrabja biss għax dak il-kejk kien nej. Iġġorrna magħha għand il-mamà u qed tukżana, għax qed tibża’ li jista’ jiġrilna xi ħaġa. Miskina n-nanna. Il-brodu tagħha jogħġobni, iżda l-kejk nej aktar. Min jaf terġax tħallielna xi wieħed fil-kċina! U x’jista’ jagħmlilna kejk nej. Flok jgħaddi mill-istonku, jgħaddi mill-musrana l-għamja! Dik ma tara xejn! U miskin, in-nannu Pawl joqgħod iħawdilna l-coca biex ma ndaħħlux gass fl-istonku tagħna. Min jaf la jsir jaf bil-praspura tagħna, x’se jgħid!

Awtur: Charles B.Spiteri

Qed iddoqq il-qanpiena tal-Museum, għax sar il-ħin. Lolly ġej għalija biex bħas-soltu mmorru flimkien. Il-bieraħ ftehimna li llum taparsi mmorru l-Museumu minflok noqogħdu nilagħbu.

Mill-ħanut tal-grocer ta’ommu gab erba’biskuttelli midlukin bil-marġerina tal-barmil. Drajt niekol minnhom jien ukoll, għalkemm għall-bidu kienu jdejquni. Iżda issa li drajthom, kull meta joffrili, noħodlu.

Il-Museum mhux ’il bogħod minna. Kemm induru żewġ kantunieri u niġu fi Triq in-Nazzarenu. Minħabba n-nannu, li joħroġfil-bieb tal-ħanut jarana sejrin, nimxu bil-mod u id f’id, iżda kif induru l-kantuniera, nitilqu niġru qisna għefiered.

Ħdejn il-forn ta’Pierino, li hu bieb maġenb il-Museum, jien u Lolly għandna moħba. Ħofra kwadra fil-ħajt, li fiha hawn meter  tal-ilma. Bieba fuq barra ma fihiex. Għalhekk naħbu l-injam fiha.

Il-lum ġrejna għal dan l-injam u sibnieh. Tnejn b’kollox. Waħda twila u l-oħra ċkejkna, qisha feles. B’dawn l-injamiet nilagħbu x-xixu. Naqtgħu u naraw min jibda. Bl-injama l-kbira, min jibda, jagħti daqqa fuq iż-żgħira li tkun fl-art u kif taqbeż minn postha, jrid jagħtiha daqqa tal-ħniena biex ittir. L-ieħor, li jkun in-naħa l-oħra jrid jipprova jaqbadha. Jekk ma jaqbadhiex, dak li jibda l-logħba u jtajjar l-injama ż-żgħira jkun irid jistma kemm-il tul tal-injama t-twila tidħol minn fejn tispiċċa l-injama ż-żgħira sal-post mnejn beda l-logħob. Għal kull tul ta’injama jieħu punt, hekk li jekk tasal bogħod ta’20 injama, jkollu 20 punt.

Jekk l-ieħor ma jaqbilx ma’kemm ikun qallu sieħbu, jkejlu bl-injama t-twila u jaraw ikunx qal sew. Jekk iva jirbaħil-punti, jekk le, jitlifhom. Wara tliet xeħtiet tax-xixu, jkun imiss lill-ieħor li jixħet hu għal tliet darbiet oħra. Min jasal l-ewwel li jilħaq l-iskor miftiehem, jirbaħil-logħba.

Għamilna għoxrin minuta nilagħbu, għax hawn ukoll għandna l-gangs. Jien u Lolly għandna tagħna u żewġt itfal li joqogħdu l-Mile End, għandhom tagħhom. Ta’sikwit nitlewmu u niġġieldu għall-gost.

Il-lum Noel u sieħbu qed jaqbdu magħna. Qed niġġieldu ftit aktar mis-soltu. Jien u Lolly naqblu li niġru lejn id-dar, iżda dawn it-tnejn ġejjin jiġru warajna. In-nannu qisu qed jintebaħx’qed jiġri u riesaq lejna. Qed jirrabja magħna u magħhom. Aħna taparsi qed nobdu, iżda l-oħrajn qed jinsistu li bdejna aħna.

Fl-aħħar jitilqu minn ħdejna. In-nannu qed jirrabja miegħi u Lolly qed jgħidlu li aħna m’għamilnielhom xejn. Żgur li n-nannu jukżahom lil ommijiethom għada, xħin jiġu jixtru l-gazzetti.

Lolly ġej ftit id-dar tagħna. Aħjar ħa niftiehmu x’ngħidu f’każli l-prefett tal-Museum jgħid li ma konniex preżenti għal-lezzjoni tal-bieraħ. B’xi mod Lolly jgħaddiha, iżda lili jukżawni lill-papà.

Peress li Lolly daqsi fl-etàtgħidx kemm naqblu u niftiehmu. Ġieli nitilgħu fuq, id-dar tagħna, jew jien immur għandhom u noqogħdu niġġieldu bejnietna biex nitgħallmu kif niġġieldu lil xi gang  ieħor. Meta fuq jitla’Nenu, il-kbir fost ħut Lolly, nieqfu malajr.

Għada mhix problema. Il-Museum se mmorru. Jien u tiela’t-taraġdejjem inħabbat wiċċi mal-istess żewġinkwatri –tal-mewta t-tajba u l-mewta l-ħażina. Fil-klassi tagħna noqogħdu bilqiegħda fuq il-bankijiet, u mal-Prefett Alfred Farrugia nirrepetu u nlissnu b’kantaliena sħiħa t-tagħlim reliġjuż kollu. Wara n-nofs siegħa tal-lezzjoni, noħorġu fit-triq u noqogħdu nilagħbu ftit boċċi ma’min ikun irid jilagħbilna. Jekk nirbħu nifirħu bħas-soltu… jekk nitilfu ma jkun ġara xejn, għax nieħu aktar boċċi mill-kamra tal-ġugarelli tan-nannu, li għandu fuq fid-dar.

Awtur: Charles B.Spiteri

Fuq, fid-dar tan-nanna għandna tliet kmamar tas-sodda. Bejn it-tnejn il-kbar hemm kamra maqsuma b’ħajt b’mod li f’dik tan-nofs qisu hemm żewġ kmamar. Il-waħda mal-passaġġ nużawha bħala kamra b’sodda waħda, taz-zija Connie u nofs l-ieħor ta’wara l-ħajt, hi kamra għal bank tal-għodda taz-ziju Willie. Fis-saqaf hemm tamboġġgħad-dawl minn fuq il-bejt u tieqa tal-injam bil-ħġieġf’kull kamra tas-sodda l-kbar.

Fiha hemm ukoll skrun ta’ajruplan, magħmul minn injam kannella. In-nannu jgħidli li dak għamlu hu bħala eżami biex daħal jaħdem it-Tarzna. Hemm ukoll bħal ġebla kbira li ddur b’pedala tas-saqajn. Iz-ziju Willie dejjem jgħidli li dik hi mola u fuqha jsinnu l-għodda.

Kemm ilu li n-nannu fetaħ il-ħanut, din il-kamra qed niżbarazzawha. Iz-ziju Willie qed jimla l-ħitan bi xkaffar wiesa’. Fuqhom qed jistiva ħafna kaxxi. Iz-zija Connie ssemmili li dawk il-kaxxi fihom il-ġugarelli. Qed jixtrihom in-nannu biex ikollu xi jbigħ fil-ħanut. U ġeneralment, l-affarijiet li jixtri, jtellagħhom fuq, f’din il-kamra, qabel ma nasal lura jien mill-iskola. Allura ninsab sajjem għal kollox dwar x’qed ikun hemm fil-kamra.

Nhar ta’Sibt, meta z-ziju Willie ma jkollux xogħol, ma jixtiqnix ħdejh sakemm jistiva l-kaxxi, għax qajla fadal fejn induru. Jien, l-aktar li nieħu gost nidħol hemm biex nara x’ġugarelli hemm, iżda meta jlesti l-istivar, iz-ziju Willie, jagħlaq il-bieb b’muftieħ.

In-nannu, biex żgur ma noqgħodx nixxennaq għall-oġġetti żebagħ il-ħġieġ minn ġewwa bil-pipely,  li soltu z-zija Connie tużali biex bih tnaddafli s-slippers abjad tal-iskola. Madankollu t-twieqi jistgħu jinfetħu xorta waħda mill-kmamar tas-sodda.

Bħalissa qed naqra ktieb milli għandi bl-isem ta’Classics. L-awtur tiegħu hu  Robert Louis Stevenson. Jismu Treasure Island. Fija qed inħoss li jien Jim Hawkins tal-istorja li qed naqra u li l-gżira tat-teżor li jsemmi m’hi mkien u xejn  ħlief il-kamra tal-ġugarelli li hawn maġenbi, f’din id-dar!

Jien ftit imqareb u m’ilux, kif rajt li fis-sular ta’fuq m’hawn ħadd, tani li niftaħ tieqa. Għalaqtha malajr biex ma ninqabadx, iżda qabel, braxt ftit pipely kemm inkun nista’nittawwal ġewwa minn fuq is-sodda taz-ziju Dward.

Il-istrina, kemm għandu xorti n-nannu! Karozzi żgħar tal-ħadid tal-marka Dinky.  Revolvers  bil-pouch u arma tax-xeriff fuq kartuna sabiħa b’cowboy juża revolver  bħal dak fuq il-kartuna. Xkubetti twal daqsi, iżda tal-logħob. Żugragi kull lewn. Kaxxi tal-lapsijiet tal-iskola. Puschairs tat-tfal bniet. Pupi. Figorini. Semmi u hawn kollox. Moħħi jaħseb kif se nagħmel biex nistaħba f’dik il-kamra bla ma jarani ħadd u noqgħod inqalleb u ngerfex.

Iz-ziju Willie mhux jinduna li qed nistaħba biex nara fejn jagħmel il-muftieħ. Qbadtu. Iqiegħdu fuq wara nett fil-kexxun ta’fuq tal-gradenza bil-wiċċ tal-irħam, maġenb il-kexxun li għandu z-ziju Alfred biex fih iqiegħed l-affarijiet li ta’kull filgħodu juża għall-leħja.

Illum is-Sibt. In-nanna qed tħit fil-kamra tal-gallarija. Iz-zija Connie taħsel isfel u z-zijiet l-oħra ħarġu mid-dar. Bil-mod il-mod, inqum mis-sodda, nieħu l-muftieħ u niftaħ dik il-kamra, arka tat-tfal tampari. Guġarelli mill-art sas-saqaf. M’għandix sabar li niftaħ il-kaxxi bil-mod. Xi tnejn jew tlieta qattajthom bil-għaġġa. Fihom boċċi tal-ħġieġ u żibeġ tal-bniet. Għal ftit ma bdewx jitgerrbu fl-art. F’idejja qbadt ħafna logħob ieħor. Inħares lejh, niggustah u nerġa’nqiegħdu f’postu. Jekk nieħu minnhom ninqabad żgur, ħax fid-dar jidhru.

Erġajt għalaqt u ħbejt il-muftieħ fejn kien. Meta ġie z-ziju Willie u daħal fil-kamra, induna li kont dħaltlu. Għalxejn ippruvajt immerih, għax urieni l-kaxxi mqattgħin. Qalli biex darb’oħra flok inqatta’, nara mnejn tinfetaħ il-kaxxa u niftaħ bil-galbu. Qisu tani l-permess biex nerġa’nidħol. Lanqas il-muftieħ ma neħħa mill-post tas-soltu!

Minn Charles B. Spiteri

Albert Cockram, li twieled Lixandra u ġie Malta mal-ġenituri tiegħu meta kellu erba’ snin u Connie Bongailas minn Ħaż-Żabbar, ilhom miżżewġin 57 sena f’Mejju. Qatt ma jafu li kellhom xi jgħidu bil-kbir, la fuqhom infushom, la fuq id-dar u lanqas fuq il-finanzi. Dan iżda, għax kif jgħidu huma, dejjem imxew mar-rieda ta’ Alla.

Iltaqgħu b’kumbinazzjoni waqt fiera fl-iskola ta’ Ħaż-Żabbar. Albert kien miftiehem li jmur ma’ ħbiebu ġuvintur, iżda meta ma ra lil ħadd fil-post fejn kellhom jiltaqgħu, telaq waħdu.

Connie, flimkien ma’ ħbiebha xebbiet, kienet hemm ukoll u peress li kienet tħobb tiċċajta, qalet lil ħbiebha li kienet se tgħaddi ż-żmien b’dak il-ġuvni waħdu. Kif għaddew minn quddiemu qaltlu: “Ara l-kuġin!” Albert induna li kienet qed tgħid għalih u waqaf. Kellimha, u minn dak il-ħin inġibed lejha. 

Ħa numru f’lotterija – in-numru 5 – u rebaħ kelb taċ-ċaqquf, li tah lil Connie bħala rigal. Kelb li għadu għandhom sa llum u kontinwament ifakkarhom fl-ewwel laqgħa tagħhom.

Dan kollu ilu 54 sena. Connie kellha 16-il sena u kienet temmet l-iskola u Albert kellu 21 sena u kien jaħdem bħala kok tal-Uffiċjali, man-Navy.

Il-ħajja fl-antik kienet waħda rigoruża, speċjalment fejn jidħlu l-valuri Nsara. Connie tiftakar li l-aħwa kienu jqumu kmieni biex imorru għall-quddiesa tal-5.30a.m. u mhux darba u tnejn li Albert kien ikun Ħaż-Żabbar dak il-ħin stess, biex jiltaqa’ għal ftit minuti mal-maħbuba tiegħu. U maħbuba tassew għax jistqarru li tabilħaqq kienu maħluqin għal xulxin, tant li qatt ma jafu li tlewmu fiż-żmien kollu li ilhom miżżewġin.

Connie tistqarr li l-istess valuri li ħadet hi għaddiethom lit-tliet uliedha u sal-lum, hi u żewġha għadhom imorru jisimgħu quddiesa kuljum.

Jaħsbu f’xulxin

Għar-rigward ta’ Albert, Connie tirrakkonta li hi dejjem kienet tkun ħsiebha fih, sew meta kien man-Navy, kemm meta kien ikun Malta, u hu l-istess. Albert, min-naħa tiegħu dejjem emmen li jekk hu qed jaħdem għall-familja u jistinka kemm jiflaħ, martu kienet tkun qed taħdem ma’ uliedhom u dak kollu li kien meħtieġ għad-dar tagħhom. Tant telgħu f’imħabba safja, li jekk joħorġu, joħorġu flimkien u jekk ikollhom xi ħaġa tal-ikel, jaqsmuha bħal ‘aħwa’. Għadhom jifhmu u jgħinu lil xulxin f’kull ħaġa li jkunu se jagħmlu.

Damu namrati madwar sena, u meta l-ġenituri saru jafu bl-imħabba tagħhom, ma qalu xejn. Omm u missier Connie, mill-ewwel indunaw li Albert kien ġuvni serju u onest u għalhekk bierku mħabbithom. L-istess ġara mill-ġenituri ta’ Albert.

Ma kinux jiltaqgħu ta’ spiss, peress li Albert kien ikun imsiefer, iżda meta kienu jkunu ankrati x-xatt f’Malta u jitħallew jinżlu l-art, kien imur b’ġirja waħda jara lill-maħbuba tiegħu. Il-leave minn fuq il-vapur kien ikun ta’ nofs ta’ nhar kull jumejn!

Madankollu, missier Connie kien bniedem ta’ dixxiplina u la kien jippermetti li Connie ddum barra aktar minn ċertu ħin (8.30pm.) u lanqas kien iħalli lil Albert id-dar meta hu kien ikun xogħol filgħaxija. Għalhekk, kien itaptaplu fuq dahru u jgħidlu li kien ħiereġ. Dan kien ikun sinjal li Albert kellu joħroġ ukoll. Flimkien, kienu jmorru Bormla, fejn missier Connie kien jaħdem fil-generator station, u minn hemm Albert jaqbad il-karrozza tal-linja u jmur lejn Raħal Ġdid.

L-għerusija

L-għerusija tagħhom kienet waħda pjuttost sempliċi iżda normali għaż-żminijiet. Xtraw iċ-ċrieket, tawhom lil xulxin u għamlu xi ħaġa fid-dar stess, bejniethom.

Wara l-għerusija, li damet sena oħra, Albert ingħata xogħol fid-djar privati tal-uffiċjali tan-NATO. Dan ma kienx ikun xogħol permanenti, iżda peress li hu kien kok tal-uffiċjali u bħalu ma kienx hemm bosta, allura seta’ jserraħ rasu li l-ħidma tiegħu kienet aktar żgura.

Meta bdew jaħsbu li jiżżewġu bdew ifittxu fejn imorru joqogħdu. Flus fl-idejn ma tantx kien hawn u l-postijiet għall-kiri kienu ftit ukoll. Iżda rnexxielhom isibu appartament f’Bormla, b’ċens, bi Lm17 (€39.60) fis-sena, li ma kinux ftit.

It-tieġ ta’ Albert u Connie sar fit-18 ta’ Mejju, 1957 fil-Parroċċa Madonna tal-Grazzja, Ħaż-Żabbar. Qaddsilhom il-Kappillan Dun Ġużepp Zarb. Wara, il-miżżewġin friski, flimkien max-xhieda u l-bridesmaids, marru għand Agius tar-ritratti, Raħal Ġdid u ħadu r-ritratti tal-okkażjoni. Bħala riċeviment kien sar fid-dar tal-ġenituri tal-għarusa. Għalih kienu mistednin t-tmien ħutha, familjari u z-zijiet ta’ Albert.

Għal bosta, il-qamar il-għasel kien għadu fil-qamar, iżda sid il-garaxx li mingħandu krew il-karrozzi għat-tieġ, offrielhom li joħodhom dawra sas-Salina.

Wara għaxar xhur kellhom lill-ewwel tifel, Henry, illum miżżewweġ lil Polly u għandhom żewġt itfal, Shaun u Sara. F’għeluq it-tliet snin u tmien xhur marru joqogħdu Raħal Ġdid u kellhom lil Mario, illum miżżewweġ lil Ritlene u għandhom lil Alexia u Francesca. Tmien snin wara kellhom lil Maria Helena, jew kif hi aktar magħrufa Mariella. Din hi miżżewġa lil Winston Muscat u għandhom żewġt itfal, Brandon u Nicole.

B’hekk, Albert u Connie huma nanniet ta’ sitt neputijiet. Albert jirrakkonta li fl-1959 spiċċa min-Navy u beda jaħdem ma’ Fort Sea-Lord, Sir Gordon u Lady Hubbard, f’Villa Degiorgio, San Pawl tat-Tarġa.

Għax-xogħol bir-rota

Albert għadu jiftakar meta minn Bormla kien irid imur għax-xogħol, San Pawl tat-Tarġa permezz tar-rota. Min jaf kemm-il darba ġrew warajh il-klieb, li dari kienu jiżegħdu fit-toroq Maltin. Idum kemm idum — ġieli wkoll sas-siegħa ta’ filgħodu – kien isib lil Connie tistennieh, għax l-imħabba u l-mogħdrija ma kinux jippermettulha tidħol torqod qabel ma jirritorna d-dar.

Tard fl-1959, Albert xtara karrozza antika u kif jistqarr, spiċċa jaħdem għaliha. Hawn ukoll, ix-xogħol ta’ Albert ma kienx wieħed permanenti, iżda billi kien fitt f’xogħlu, kien ikollu rakkomandazzjoni wara oħra minn dawk li kienu jimpjegawh. Ħadem ma’ Ammiralli, kaptani, Commandos, tan-NATO u mal-British High Commission. Kien isajjar fi djar privati l-lunch parties, dinner parties, buffet suppers u cocktail parties. :ieli kellu cocktail parties għal madwar 350 ruħ.

Għal dak li jirrigwardaw valuri Nsara, Connie ssemmi li sa minn meta kienet żgħira kienet tattendi l-quddies kuljum tal-5.30 a.m. ma’ ħutha. Dawn il-valuri għaddiethom lit-tliet uliedha u sal-lum, hi u żewġha għadhom imorru jisimgħu quddiesa kuljum.

Meta jitkellmu fuq il-ħajja taż-żgħażagħ ta’ llum, il-koppja Cockram tgħid li llum m’hawnx rispett. Il-fatt li tara u tisma’ b’xebbiet u ġuvintur li joħorġu mal-ħbieb u ma jirritornawx qabel l-4.00a.m. juri li l-ulied m’għadhomx jimpurtahom mill-ġenituri tagħhom li jkunu qed jistennewhom id-dar. Jemmnu li dan kollu jibda billi minn żgħar, it-tfal imorru mill-iskola għad-dar u ma jsibu la lil ommhom u lanqas lil missierhom, għax dawn ikunu qegħdin xogħol. Allura, aktar ma jikbru, aktar isibu ruħhom liberi, u ladarba jidraw hekk, xejn ma jkun jista’ jwaqqafhom. Madankollu, il-koppja taf b’numru sabiħ ta’ żgħażagħ li għarfu sew l-iskop tal-ħajja u jaħdmu qatigħ b’riżq dak kollu li hu tajjeb u huma ġenerużi wkoll mal-anzjani.

Ħruġ tal-ġenituri

Terġa’ llum jeżistu ġenituri, li filgħaxijiet joħorġu jgawdu flimkien jew għal rashom, u ma jimpurtahom xejn minn uliedhom. B’hekk tinbet ukoll l-arroganza u tfal tali, jaslu jħassru lil dawk li jkollhom trobbija sew.

Albert u Connie jkomplu, li fi żmienhom, il-ħruġ kien isir biss meta jkunu jistgħu joħorġu flimkien. Connie, la qatt ħalliet lit-tfal warajha u lanqas ħalliethom ma’ ħaddieħor. Sakemm kibru, lanqas tiġijiet ma kienet tattendi minħabba fihom.

F’għeluq il-50 sena miż-żwieġ tagħhom, binthom Mariella flimkien ma’ ħutha s-subien Henry u Mario, organizzawlhom sorpriża kbira. Bdiet billi stiednu lil Patri Joe Vella, Kappillan tal-Parroċċa tal-Karmnu, tal-Fgura, fejn toqgħod il-koppja Cockram, li qaddsilhom fid-dar. Wara għamlulhom festin hemm ukoll u aktar tard ħaduhom għal weekend break f’lukanda lussuża.

Mitluba jgħidu x’jaħsbu li kien l-ingredjent prinċipali li żammhom magħqudin flimkien għal 52 sena, jemmnu li kien il-fatt li dejjem kienu joqogħdu jisimgħu u jbaxxu rashom għal xulxin. Ma jfittxux id-drittijiet bejniethom imma jaslu jagħdru wieħed lill-oħra. Barra minhekk, japprezzaw lil xulxin f’dak kollu li jwettqu u dejjem kienu qrib Alla. Dan, għax kif jgħidu, il-bniedem tad-demm u l-laħam, hu dgħajjef wisq biex iwettaq il-pjan ta’ Alla, waħdu.

Xewqa li jixtiquha sseħħ jekk kemm-il darba Alla jippermettilhom is-saħħa, hi li jerġgħu jżuru Lourdes.

Jum wara jum, minn wara t-twieqi tal-gallarija jew inkella minn wara l-grada tad-dar, nista’ nsegwi t-teatrin tat-triq. Teatrin maħluq mill-istess nies li jum wara l-ieħor jew darba u darbtejn fil-ġimgħa, jgħaddu jbigħu xi prodotti għall-konsum.

L-ewwel tnejn min-nies li jiftħu l-ġranet ikunu Salvu u Ġeraldu. Dawn it-tnejn ibigħu tiġieġ, fniek u bajd. Salvu għandu żiemel ubbidjenti għall-aħħar, li jiġbed karettun magħruf  bħala tal- Qisu dak tal-karozzini. Wara ż-żiemel għandu qatgħa fejn jekk irid jitla’ bilqiegħda fuq il-karettun u jista’ jserraħ dahru ma’ żewġ gaġeġ fuq xulxin. F’dawn ikollu l-fniek, tiġieġ u ħamiem għall-bejgħ. Fuq wara tal-karettun ikollu kannestri kbar bil-bajd.

Ġeraldu wkoll għandu żiemel u karettun. Iżda ta’ dan hu karettun normali u kull ma’  jkollu hu saff wieħed ta’ gaġeġ u kannestru għall-bajd. Ħadd minnhom ma jgħajjat bil-prodotti tiegħu. In-nies tal-Blata l-Bajda draw il-ħinijiet tagħhom u jkunu qed jistennewhom. Interessanti ngħid li ż-żiemel ta’ Salvu fih għaxqa. Meta sidu, jimxi kantuniera sħiħa u jsejjaħlu, iż-żiemel jimxi qajl qajl sa ma’ jasal maġenbu. Periklu ma’ tantx hawn, għax il-karozzi għadhom limitati wisq.

L-aktar li nixtru bajd hu mingħand Salvu u nieħu gost narah joħroġ ponn muniti minn but jew ieħor tal-qalziet, imburġati bihom, biex jagħtini l-bqija. Kultant nixtru wkoll mingħand Ġeraldu għax kulħadd irid jiekol! Tjur ma nixtru mingħand ħadd, għax għandna tagħna.

Imbagħad jgħaddi bejjiegħ ieħor, li għandu l-laqam ta’ Galluwa. Dan hu raħħal, botni, bi qmis minn barra fuq żaqq ittundjata u qalziet twil imxammar sa fuq il-pxiexel. Id-dehra tiegħu mhix bħal dik ta’ Salvu jew Ġeraldu. Galluwa jbigħ il-ħaxix u jkollu wkoll xi fniek u tiġieġ għall-bejgħ. Meta n-nanna tiddeċiedi mil-lum għal-lum li ssajjar il-ħaxix, ma tibgħatnix għand Ġanni tal-pitkali, iżda tibgħatni nixtri mingħandu Galluwa. Jekk jieqaf mal-bankina tagħna, kemm noħroġ mid-dar, jekk ikun għaddej man-naħa l-oħra, in-nannu joħroġ mill-ħanut tiegħu u jaqsamli t-triq. Galluwa jgħajjat b’dak kollu li jkollu għall-bejgħ u n-nies jisimgħuh minn ġo djarhom u joħorġu jixtru. Għajta tiegħu li niftakar sew hi “Ta’ Belludju t-tuffieħ.”

Darba f’ġimgħa jasal bejjiegħ ieħor, filgħodu kmieni. Naf li jismu Ġużeppi, u l-ewwel darba li smajtu jgħajjat, ħsibtu mara. Ġużeppi jbigħ il-ħut fuq karettun miġbud minn żiemel. Il-karettun nadif tazza. L-istess il-bejjiegħ. Għandu dehra ta’ artist. Mhux żgħir fl-età, iżda xagħru folt bin-nokklu quddiem u għajnejh ċelesti sbieħ. Li jitfgħu kemxejn lura hu leħnu, meta jgħajjat “Tajba l-vopi” u “Għajnu ħamra t-tonn.”

Bħall-bejjiegħa l-oħra, Ġużeppi jieqaf kull fejn joħorġu x-xerrejja minn djarhom, u bil-ġentilezza kollha jservihom bil-galbu.

Darba f’ġimgħa jasal ukoll Ġorġ, il-bejjiegħ tal-pitrolju. Dan biss naf li għandu trakk mgħammar b’tank enormi fuqu, mimli bil-pitrolju. Mas-sid jiġu żewġ uliedu, biex iħaffu jaqdu n-nies u jilħqu aktar parruċċani. Dawn ma jgħajtux biex in-nies joħorġu jixtru, iżda mid-djar kulħadd jisma’ li jkunu waslu, għax jinstemgħu l-laned iċekċku fl-art.

Ġeneralment in-nies jixtru f’laned tal-gallun u l-bejjiegħ kemm jiftaħ vit enormi fuq wara, in-naħa t’isfel, u l-pitrolju jibda jgelgel fir-reċipjenti tagħhom tal-landa, li jesgħu erba’ glalen, żewġ glalen, gallun jew nofs gallun. Imbagħad, l-istess pitrolju jitferra’ fil-laned tax-xerrejja.

Mingħand tal-pitrolju nixtri wkoll il-flitt għan-nemus u l-ispirtu għall-ispiritiera. Ġieli nixtri wkoll xi flixkun spirtu tal-melħ, biex innaddfu l-loki bih.

Persunaġġ ieħor hu l-landier. Jgħaddi jimbotta karettun. Jieqaf faċċata tal-‘Hollywood‘,  jarma fl-art f’kantuniera u kulħadd imur għandu jsewwi bottijiet u stanjati.

Dawn il-bejjiegħa jiġu kollha fid-dawl tax-xemx.  L-ewwel wieħed jitfaċċa f’xi s-7.00 a.m. u sa nofsinhar it-teatrin ikun intemm u s-siparju jingħalaq biex l-għada jerġa’ jinfetaħ f’għodwa ġdida. 

Illum is-Sibt. Ġurnata bla skola. Qajla hemm skop ta ’ħidma attiva. Xogħol tad-dar mill-iskola għandi  ftit li xejn, u diġà jinsab lest. In-nanna qiegħda fuq, quddiem il-magna tal-ħjata, tagħmel punt. Nannuwi l-ħanut ibigħ il-gazzetti, ħelu, sapun u sigaretti. Zijuwi Fred se jitlaq lejn il-Belt, iz-ziju Dward għadu kif mar għal qatra nbid għand Ċikku tat-titotla u ziti taħsel l-art.

M’għandix wisq x’nagħmel u d-dar qed niddejjaq waħdi. Inħossni bla attenzjoni. In-nanna tħeġġiġni naqra ktieb, iżda llum hi vaganza u m’għandix aptit nara kotba. Ħsiebi hu biss li mmur sa ħdejn iz-ziju Dward. It-titotla ta’Ċikku mhix ’il bogħod. Fl-istess triq tagħna, kemm naqsam Triq is-Santissima Trinitàu niġi ħdejn l-ewwel mina mit-tnejn li hemm fi Triq Irjali. In-nanna ma tantx tħallini mmur hemm, għax missieri jirrabja jekk ikun jaf li mort f’ħanut tax-xorb. Min jaf għaliex? Forsi minħabba xi kliem pastaż, li kull tant jingħad minn dawk li jkun hemm? Iżda kull meta ninżel mill-iskola għad-dar maz-zija Connie, dejjem irġiel xjuħ nara, u bosta minnhom narahom jinżlu għall-quddies kull filgħodu kmieni. Mela allura forsi għax il-papà ma jkunx iridni fl-ambjent tax-xorb!

Tiġini idea. Inħajjar lin-nanna tikteb tern bl-għeniebi, għax il-lejla jitla’ l-lottu u dik ġieli tinkaram tilgħab tliet numri. Ma tafx meta tista’tidħaklek ix-xorti. U jien inkompli niċċajta li l-ħolma tal-lejl kienet li sirna sinjuri.

L-idea togħġobha u jien nagħmlilha kundizzjoni li nsib min jaqsamli t-triq u ngħaddi nittawwal liz-ziju Dward. Għax tal-lottu jinsab man-naħa l-oħra tat-triq, ftit ’il fuq mit-titotla. Titbissem u xxengel rasha. Ma tantx tħobb tgħidli le, nannti. Tridni ferħan u ngawdi mill-ftit li nista’, għax taf li minkejja li aħna ħafna aħwa, jien qisni tifel uniku, għax trabbejt magħha.

Zijuwi Dward għadu għand tat-titotla, minsub ma’mejda kwadra b’wiċċ tal-irħam ingastat fiha. It-titotla hi ħanut rettangulari. Faċċata, bank imdaqqas bil-wiċċ qisu mużajk. Warajh, xkafef bix-xorb alkoħoliku bħal dawk li wieħed isib fil-festini tat-tiġijiet iżda l-aktar inbejjed. Fin-nofs tal-ixkafef bieb ċkejken li warajh hemm xi kamra ċkejkna mudlama. Dejjem b’purtiera kemxejn miftuħa.

Lil Ċikku tat-titotla dejjem hemm nafu, iservi lill-klijenti li dejjem jintasbu għandu; min għat-te jew il-kafè, inkella għal xi tazza nbid.

Fir-rokna, fuq ġenb tal-bank, wara speċi ta’vetrina ċkejkna tal-ħġieġb’pasti differenti u platt b’xi ftit pastizzi, jitla’l-fwar minn stanjata bl-ilma jagħli għat-te u l-kafè. Fil-ġnieb tat-titotla żewġbankijiet imwaħħlin mal-ħajt, li hu miksi bl-injam. Imbagħad xi nofs tużżana mwejjed, tlieta kull naħa u fl-ispazju tal-passaġġli jibqa’, banketti doppji tal-injam. Ma nafx għaliex, nistħajjilhom tal-pirati.

Ix-xjuħ jinġabru gruppi madwar l-imwejjed. Min jordna terz inbid u joqgħod jixorbu bil-mod. Min jieħu te u daħal wieħed talab għar-rum. It-te u l-inbid joħroġ f’tazzi normali, iżda t-tazza tar-rum hi ċkejkna wisq u lanqas hi mimlija.

Iz-ziju Dward, li hu l-uniku wieħed li jmur għand tat-titotla, bil-ġlekk, bil-kappell u bil-bastun,  iħobb jintasab f’rokna fejn idendel il-bastun. Meta jitkellem, dejjem irid isemmi l-istima li għandu għall-Ingliżi. Akkanit u jħobbhom, għax jgħid li kien jaħdem magħhom u huma biss nies. Ikun irid jixtrili te jew kafè. Le. Ma nkunx irrid. Taz-zija Connie u tan-nanna żgur ikun aħjar! Iżda meta jistaqsini rridx intiegħem l-inbid, dak iva… it-togħma differenti, għax qawija, għalkemm f’moħħi għandi li minn dawk it-tazzi jixorbu x-xjuħ.

Ma nafx hux għax inkun mort inżuru jien, jew għax jaf li missieri jirrabja jekk ikun jaf li mort hemm, iżda z-ziju Dward ma jdumx ma jixrob l-inbid li jkollu quddiemu u jgħidli biex immorru lejn id-dar. Isellem lil kulħadd u nerħulha għall-forsi minuta mixi li hemm bejn il-ħanut u d-dar. Miegħu ġieli jġib borża bil-pasti. L-aktar li jkunu huma rock cakes,li jkunu miżgħuda bil-passolina u ż-żbib.

Jisbaħ il-Ħadd. L-ewwel aġenda fil-lista tal-lum hi l-quddiesa. Tas-sebgħa l-Kappella tal-Mużew ftit ’l isfel minna lejn il-Bombi. Miegħi tiġi n-nanna. Trid parank biex titla’ dawk il-25 tarġa. Kif niġu fuq insibu speċi ta’ magna żgħira (numeratur), fuq xkaffa tal-injam f’rokna kif titla’ t-taraġ, biex min se jitqarben jagħfasha, ħalli tal-Mużew ikunu jafu minn qabel kemm jinħtieġu ostji.

Ġieli nirrabja lin-nanna, għax nagħfasha wkoll meta ma nkunx se nitqarben. Hekk jgħidu li jagħmlu xi ħbieb tal-Mużew. U billi jien ukoll nagħmel bħalhom, x’fiha? Minħabba f’hekk, meta nkun se nitqarben, nipprova nitla’ l-aħħar wieħed, biex flok ostja waħda ningħata aktar. Għax ma jkunux iridu jħallu ostji kkonsagrati fil-kappella.

Wara l-quddies immorru d-dar għat-tè. Insib bajda mgħollija sħuna, li tħejjili z-zija Connie, ma’ żewġ dawriet ħobż tal-Malti mixwijin fuq il-Valor. Il-gradilja li xtrat in-nanna, u li tintuża apposta għall-ħobż mixwi fuq din il-kuċiniera, tgħidx kemm tixwi ħobż tajjeb. Imbagħad immur il-ħanut ħdejn in-nannu, inbigħ il-gazzetti. Bħal-lum ikun iridni ħdejh, għax wara l-quddisiet tgħidx x’jaqgħu tan-nies, l-aktar biex jixtru l-gazzetti u s-sigaretti. Il-ħanut, peress li hu żgħir ħafna, ikun imballat u peress li l-vetrini għandhom il-ħġieġ jiġri, in-nannu ġieli qabad lil xi tfal imqarbin iressqu l-ħġieġ bil-mod il-mod u joħdulu l-ħelu bla ma jħallsu għalih.

Meta tintemm l-aħħar quddiesa u n-nies ikunu xtraw mill-ħanut tan-nannu, nilmaħ liz-ziju Pio u liz-zija Luċija ġejjin bil-karrozza tat-tip Austin Wolsley. Ħafna drabi, nhar ta’ Ħadd, jgħaddu minn ħdejn in-nannu u jekk jarawni fil-bieb, joħorġuni magħhom għal dawra bil-karrozza. Mill-Blata l-Bajda nieqfu l-Ħamrun, fejn joqogħdu l-mamà u l-papà u jġibu lil xi ħadd ieħor jew tnejn minn ħuti mingħand il-mamà.

Iz-ziju Pi jidher li jħobbna ħafna. Hu ħu n-nannu Pawl, u z-zija Luċija hi Taljana pulita ħafna. Iz-ziju Pi u z-zija Luċija ma għandhomx tfal. Għalhekk jgħaddu għalina u joħduna magħhom. Id-dawra dejjem l-istess. Jew fir-ristorant tal-injam f’Għajn Tuffieħa, jew il-Lukanda Seabank l-Għadira, jew il-Winter Garden fix-Xemxija. L-aktar li nieħu gost, meta mmorru Għajn Tuffieħa, għax hemm muntanja għolja ta’ ramel. Ikun hemm ħafna tfal telgħin u niżlin fuqha.

Fis-sajf nara ħafna tfal u nies jgħumu, iżda meta noħorġu maz-zijiet inkunu lebsin pulit u l-baħar inxommuh biss. Lanqas lejn il-muntanja tar-ramel ma nitħallew nersqu. Jidher li liz-ziju Pi jafuh ħafna nies, għax jersqu lejh, ikellmuh. Jaf xi disa’ lingwi, għax meta kien żgħir kien joqgħod l-Eġittu, mal-familja tiegħu u hemm jgħid li ħafna jistudjaw il-lingwi. Għandu ħanut Tas-Sliema jismu Rex Photo Studio. Id-dar tiegħu u taz-zija tmiss mal-ħanut fi Triq il-Prinċep ta’ Wales.

Fil-postijiet li mmorru, hu jordna birra, iz-zija Luċija dejjem Aranciata San Pellegrino  u lilna għalkemm jistaqsina, jġibilna Kinnie  jew  Kitty Kola. Noqogħdu kwieti ħafna miegħu, inkella darb’oħra ma joħodniex.

Lura d-dar tgħidx kemm isuq, l-aktar fit-telgħa ta’ San Ġużepp tat-Tarġa. Karrozzi ma tantx tara, iżda dak il-ġiri, f’jum xemxi b’żaqq bla ikel, u r-riħa tal-plastik li biha huma miksijin is-seats  itellgħuli l-istonku. Ħuti jieqfu d-dar għand il-mamà. Lili jerġgħu jwassluni l-Blata l-Bajda għand in-nanniet, eżatt fil-ħin tal-ikel. Iz-ziju Pi jpaqpaq il-ħorn, u z-zija Connie toħroġ għalija, taqsam it-triq u toħodni magħha, waqt li jien inlissen il-kliem thank you u benedizzjoni, u nerġa’ naqsam magħha għad-dar.

Wara l-ikel ta’ nofsinhar ilkoll nitilgħu nistrieħu ftit. Jien norqod. Issa li qomt, flimkien man-nanna qed nirranġaw is-saqqijiet. L-ewwel ngħinha ndawru min-nofsu s-saqqu tal-wiċċ u nfettħu l-ħaxixa tas-saqqu ta’ taħt, l-ewwel min-naħa u mbagħad mill-oħra, u wara nerġgħu nifirxu s-seqqu tal-wiċċ li hu tas-suf u nfettħuh ukoll. Fih ċerta riħa li ddejjaqni. Iżda ladarba s-saqqijiet ikunu ‘mfettħin’ fihom l-isbaħ raqda, għax huma morbidi għall-aħħar.

M’ilux, in-nanna waħħlet f’rasha li tilfet iċ-ċrkett tat-tieġ barra. Ma nafx kif, illum, wara xi ġimagħtejn, qed inħoss xi ħaġa mhix tas-soltu taħt subgħajja. Hu ċ-ċurkett tan-nanna. Kemm qed tifraħ! Qed tgħidli li se toħodni magħha r-Redentur tal-Isla, gġax għandha wegħda. Diġàsaru t-tmienja ta’ filgħaxija u qed inħejji kollox għal għada t-Tnejn, meta għal ħamest ijiem wara xulxin, nattendi l-iskola. 

Illum ġa ftehimt man-nanna. Iz-ziju Pi u z-Zija Luċija joħorġu lil xi ħadd ieħor minn ħuti minfloki. Nannuwi jieħu gost għax ikollu min jgħinu.

Fis-sebgħa diġà lebsin pulit. Jien għandi libsa speċjali… ħitithieli n-nanna. Ġakketta griża rrigata rqiq u qalziet (shorts) pariġġ. Hi liebsa l-iswed b’ġawhar ma’ għonqha. Biex lestjena qgħadt ngħinha tagħmel xagħarha. Tgħid li hu coronation. Tniżżel xagħarha ’l isfel, imbagħad tagħmel lastiku iswed madwar il-qurriegħa u jien inkebbibulha fit-tond mal-lastiku. Naraha tieħu gost bija bħala parrukkier, iżda l-aħħar daqqiet dejjem tagħmilhom hi. Min jaf għala?

Ftit lil hinn minn quddiem il-kappella tal-Mużew hawn l-istejġ għall-Belt. Jien u n-nanna qisna żewġ għarajjes. Id-differenza fl-età. Iżda nħobb noqgħod labranzetta magħha għax tgħid li jien bastun.

L-ewwel waqfa tkun fil-knisja ta’ San Franġisk fi Triq Irjali, l-Belt. Hemmhekk nisimgħu quddiesa. Ġieli tkun bil-kant, fejn il-vuċijiet ikunu qishom ħerġin mis-saqaf tal-knisja. Inħares iżda ma nara lil ħadd. Dejjem naraha knisja mudlama. Fil-ġnieb tal-knisja hemm il-konfessjonarji. F’wieħed minnhom in-nanna tmur biex tqerr. Dejjem fl-istess wieħed u dejjem l-istess patri. Tgħid li jismu patri Ġużepp. Tgħidx kemm ikollu nies għall-qrar.

Illum mort biex inqerr għandu. Ġibidni lejh. Ħares waħda sew lejja, raddejt is-salib miegħu u tani penitenza bla ma ħallieni ngħid xejn. Kos hu, qisu kien jaf x’kont se ngħidlu. Bqajt imbellah. Meta noħorġu mill-quddiesa ngħid lin-nanna bil-mod tal-qrara. “Dak Patri bravu. Jaf id-dnubiet ta’ kulħadd minn qabel,” tgħidli. Ma tantx nemminha!

Strada Merkanti minn kif iddur mal-knisja tal-Vitorja tibda geġwiġija ta’ nies. Minn hawn sas-Suq tal-Belt, iduru għal Misraħ San Ġwann u mbagħad anki minn Triq il-Merkanti għal Triq it-Teatru l-Qadim hawn il-Monti. Karettuni kbar mal-ħitan b’diversi affarijiet għall-bejgħ. In-nanna tieqaf ħdejn kull karettun li jkollu d-drappijiet. Tistaqsi għall-prezz u tibda tnaqqaslu bl-addoċċ. L-istess jagħmlu nisa oħra. U tiskanta, dejjem jixtru bil-prezz li jridu huma u mhux ta’ dak li jkun qed ibigħ. Kos hu, kemm hu kbir il-profitt! U mbagħad hi tixtri u jien inġorr.

Quddiem San Ġwann, fejn jaħdem missieri bħala marmist, hawn ħanut antik tat-tè, magħruf bħala ‘Ta’ Żewwiġni’. Hawnhekk nidħlu għal tè u pastizzi. Jien tè ma niħux minn barra. Għalhekk tixtrili luminata. Dan il-ħanut hu maqsum f’żewġ kmamar isfel, bejniethom taraġ li jagħti għal kamra oħra fuq. Il-lum qtajtha li rrid nitla’ hemm avolja n-nanna tgorr għat-taraġ. Tgħid xejn, se tikkuntentani. Nitilgħu. Kamra mdaqqsa b’salt imwejjed. Nies kull kwalità, iżda kollha mbiddlin. F’rokna minnhom qed nara xena li tqabbadni d-daħq. In-nanna ssikkitni. Raġel u mara, naħseb minn xi raħal, bit-tè quddiemhom. Flok plattina għandhom skutella żgħira. Qed iferrgħu t-tè mit-tazza għall-iskutella, u jfittxu l-ħobż fiha. Mil-lum ma rridx nitla’ aktar fuq, f’dak il-ħanut.

Qajl qajl nimxu sas-Suq. Posti tal-bejgħ kemm trid. Irwejjaħ aktar. Min bil-ġobon, oħrajn bil-laħam, fniek tiġieġ, ħut, grocer. Semmi u ssib. Il-posti qishom kmamar ta’ ħdejn il-baħar. Kollha injam u kaxxi. Mal-ħajt, fil-għoli, fuq il-bejjiegħa tal-ħut, hawn inkwatru sabiħ tal-Madonna. Mad-dawra tiegħu bosta qlub tal-fidda. Qishom dawk li kien ikollhom ma’ sidirhom is-Sorijiet tal-Qalb ta’ Ġesù, fejn kont immur skola meta kont żgħir. Kemm nieħu gost ikolli waħda u ndendilha jien ukoll ma’ sidri. Nannti ma tixtrix bl-addoċċ. Iddur dawra, tara liema posta hi l-aktar nadifa, imbagħad nerġgħu nduru u tixtri. Tal-ġobon ma jużax sikkina. Għandu qisu arkett u jaqta’ bih. Wara li tixtri bosta affarijiet għad-dar, il-piż fil-basktijiet tal-karta tal-brown paper  li jingħataw b’xejn, jitqal mhux ħażin. Mal-ħdax u nofs nerħulha lejn id-dar għall-ikel.

Wara nofs ta’ nhar bħal dan, ir-rutina dejjem tkun l-istess. Ġirja għas-sodda u raqda bit-tama li l-għada jisbaħ mill-ġdid is-Sibt.

Xi Ħadd ieħor ’l hawn u ’l hemm, meta filgħodu ma noħorġux, jirbaħna Tas-Sliema waranofsinhar. Xħin immur ngħid lin-nannu li se noħorġu jibda jgorr, u jgħidli li n-nanna qisha “mejda tal-qubbajt”. Jien norbot idejja quddiemu, għax naf li mal-barka jagħtini l-għażla ta’ ċikkulata li rrid. Qatt ma ħadtlu mill-għoljin, li kienu jkunu l-Whole Nut , il-Fruit & Nut  u l-Milk Chocolate  tal-Cadbury, għax in-nanna tavżani minn qabel. Għalhekk nieħu ċikkulata tat-tliet soldi, xi Nestlè  jew Coconut Square.

Mill-Blata l-Bajda mmorru l-Belt u naqbdu l-karrozza għal Tas-Sliema. It-triq tidher ’il bogħod. Nieqfu quddiem ix-Chalet  u nimxu bil-mod il-mod tul għonq it-triq. Meta n-nanna tgħejja, tintasab fuq bank ħdejn xi mara oħra. Huma jparlaw u jien niġri fuq il-bankina wiesgħa, taparsi qed insuq karrozza jew naqbeż bħal fuq żiemel.

Qabel ma jidlam, nidħlu l-ħanut tal-Golden Harvest  ftit lil hinn mill-Fortizza, nixorbu xi ħaġa fuq żewġ pastizzi u nerġgħu lejn id-dar.

Ġeneralment, il-vjaġġ lejn id-dar iħeddilni u jraqqadni fil-karrozza. Meta jiġri dan inħoss bard kbir meta nieqfu fil-venda tal-karrozzi l-ħodor ta’ Tas-Sliema u nkunu rridu naqsmu għal dawk ħomor tal-Ħamrun.