Page Status: Pending

“Kemm nixtieq ngħix ġo toqba fejn la nara u lanqas nisma’.”  Id-daqqiet tal-ħajja jġagħluk taħseb u tfittex il-kenn, toqgħod qrib min taf, u tiltaqa’ ma’ min jogħġob lilek. Tkun qisek brimba tgħix fuq l-għanqbuta tiegħek.

Iżda b’hekk qatt ma tinfetaħ u tgħix il-ħajja tiegħek għax ikollok kollox maħsub u komdu.  Jien ġieli tlajt Għawdex bil-vapur u bil-mixi u tieqaf fl-ewwel ħanut li ssib miftuħ u titrejjaq?  Ġieli qrajt xi ktieb b’ilsien li taf u li qatt ma tħajjart taqra?  Ġieli mort dawra sal-isptar u tara qraba deħlin u ħerġin?  Ġieli jekk tista’, rsaqt biex tagħti d-demm?  Ġieli ppruvajt tagħmel ħbieb ġodda f’librerija, f’każin?  Ġieli tħajjart tmur tara logħba ballun Ta’Qali, l-Mosta u tara x’inhu jiġri?  Ġieli dħalt f’xi kappella mwarrba għal xi ħames minuti u tiftakar fil-bdiewa li kienu jżuruhażminijiet ilu?

Mid-dehra dan ma’ jidħolx fil-mudullun ta’ moħħok u għalhekk qisek ferrovija għaddejja fuq l-istess linja ’l hemm u ’l hawn:  tmur biss fejn hu maħsub.  Biex tiffriska bħala karattru; biex kliemek ikun interessanti trid tiddakkar  mill-ward bħalma jagħmlu n-naħal għall-għasel.

Scrooge kien iħobb id-dlam; id-dlam kien irħis.  Inti tista’ tkun xħiħmiegħekinnifsek u tgħix ħajtek fil-qamel tal-ħsieb. Tista’ tkun qalbek kbira u tbexxaq il-bieb ta’ qalbek u jkollok moħħok persjana li minnha tgħaddi ż-żiffa u l-frisk.

Bil-kavallieri f’Malta nftaħna. Ara xi ġmiel għandna mhux għax il-Malti ma’ batiex. 

Int tista’ tagħżel li toħroġ mit-tinda ta’ ħajtek, taqsam id-deżert tad-dwejjaq u dduq il-benna tal-għejxien.

Kemm hawn min jaf jitkellem u togħxa tisimgħu u l-kliem li jingħad idoqq kordi ħelwin ġo qalbek u toħroġ b’għajnejk jgħumu fil-fehma u qalbek tintelaq tistrieħ.  Iżda l-miżien jurik jekk il-kliem li nstema’ kienx mill-qalb jew mill-fomm.

Mhux darba tnejn, tlieta’, erbgħa.  Kemm nixtieq nistiednek id-dar u nitkellmu. Kemm xtaqt inżurek l-isptar. Kemm nieħu pjaċir niltaqa’ ma’ ommok u missierek. Bik ħdejja d-dinja tħossha teħfief.

Għidut bħal dan intqal u billi tkun fl-uġigħ temmnu u maż-żmien tintebaħ bid-daqqiet f’qalbek li min qalu semma bil-ħsieb li jaqlik, li jżommok biered u kwiet u hu jibqa’ għaddej bi ħsiebu.

Tista’ tħajjar int ukoll u diskorsok ikun biex jimla, biex ikompli, biex isebbaħ.  Maż-żmien jinduna u bil-mod il-bniedem jibda jżomm ’il bogħod. Iżommok ta’ li int u jħallik taqta’ għal rasek.  Minn ġewwa tibda tħoss il-kruha ta’ waħdek:  mhux li tkun waħdek, imma li tħossok waħdek. U din il-ġrajja tkun ħloqtha int.

La bniedem dħaqt bih għax tajtu tamiet fiergħa, għax wasaltlu xbihat mistħajla,mhux se ssibu jersaq lejk, għax tkun għamiltlu ġerħa.  Dak li tiżra’ taħsad u l-kliem ma jmurx mar-riħ iżda jibqa’ jgħum fil-moħħ u fil-qalb.  Aħjar fomm sieket milli paroli.  Aħjar fomm mitbuq milli ħsejjes bla fejda.  Bostaħakkiema wiegħdu, għadd ta’ għemejjel.Taw ħoss ta’ kelma.  Is-snin ta’ wara wrew li kollox kien duħħan.

Aħseb:  ħabib jgħidlekk ‘ok niġi’ u ma jiġix u negozjant jgħidlek naqdik u ma tarahx.  Dan darba jkun hu minn fuq; darb’oħra tkun int.  Kelma jew tifhimha u għedtha, inkella żommha midfuna.

Il-moħħ mhux dejjem jixgħel il-ħin kollu.  Hemm waqtiet meta xi kantunieri ma jarahomx u b’hekk issir ħabta:  ħabta tal-moħħ jiġifieri jew ikun nesa jew qabeż xi mġiba jew kliem.

Tiġri li tgħaddi minn triq bosta drabi u xi ħadd isemmilek li hemm lapida jew mafkar u int maħsub tifhem li qatt ma rajtu qabel qribek, ħdejk, taħtek u ma lmaħtux.

Kull tant żmien il-moħħ irid rifda,jeħtieġ għajnuna biex iżomm ġdid, fuq ruħu, ċar.

Dawn ikunu kitbiet ċkejkna ’l hemm u ’l hawn.  Għajnuniet ta’ ħwejjeġ differenti, ilwien, daqs ħoss biex ma jgħaddix iż-żmien u l-ġrajja għal qalbek ma’ sseħħx.

Għaliex għandna kemm il-mafkar Malta u Għawdex?  Biex ikollna ċar x’ġara u bis-saħħa ta’ min seħħ.

Ukoll il-bnedmin qrib tagħna għidulhom għeżież jekk tridu jew maħbubin jekk jaqbel, jew qraba jekk jgħid id-demm. Dawn ikunu ħdejna u ma nintebħux, inħarsu u ma narawx.  U dan għax m’aħniex naraw tagħna biss; inħossu tagħna biss; nifirħu b’tagħna biss; nibku b’tagħna biss.

Jinqala’ l-għawġ, jintemmu ħbiberiji għax kulħadd għal riħu u TABILĦAQQ ma ntebaħx .

Qum minn nagħas u l-ħedla:  taf x’inhu jsir madwarek?  Qed tonqos lil xi ħadd li għandu jeddgħal ħinek; għall-għożża tiegħek; għall għajnuna; għall-flus li għandek tagħtih?

Moħħok hemm xħin tgħid il-kelma ‘tabilħaqq’ jista’ jkun li dak li ġara ġara u ma tistax iġġibu sew. Aħseb issa biex fis-siegħa tal-prova ma toħroġx tellief.

Kultant, lil moħħok agħtih tiġbida ta’ mħabba!

Żmien ilu z-ziju Willie staqsieni rridx immur miegħu sa Raħal Ġdid għax kien beħsiebu jixtri kaxxa tad-daqq. Din hi xi ħaġa ġdida. Fid-dar għandna r-radju tan-nannu, li ma jħaddmu ħadd ħlief hu u l-kaxxa tar-Rediffusion. Il-kaxex tad-daqq li jdoqqu diski ma ssibhomx f’kull dar.

Ma domtx ma tajtu t-tweġiba. Qbadna l-karozza tal-linja mill-Marsa u niftakar li dakinhar, għalkemm dawn il-karozzi spiss jagħmluli d-deni, ma ġrali xejn, għax kont medhi b’din il-kaxxa li se nixtru.

Fil-pjazza ta’ Raħal Ġdid, maġenb il-knisja, nsibu raġel jistenniena, ħabib taz-ziju Willie u tamparu. Jismu Victor. Fit-triq qegħdin jitkellmu bejniethom. Jien maqtugħ għalija waħdi, qisni ma neżistix.  Ftit wara, Victor idur lejja u qed jibda jkellem lili wkoll. Ma nafx kif u għaliex qed insemmilu li z-ziju Willie għandu ftit flus mhux ħażin.

Appena nidħlu fid-dar ta’ dak ir-raġel, li mhix bogħod wisq minn fejn waqafna bil-karozza tal-linja, iz-ziju Willie u hu, jidhru li ftiehmu fuq il-prezz tax-xiri. Għalhekk qed jagħtina wkoll basket b’xi kaxxi bid-diski li għandu, u li jindaqqu fuq il-kaxxa. Dawn qed jerfagħhom iz-ziju Willie. Victor qed joffri li jwasslilna l-kaxxa hu sal-karozza tal-linja. Magħluqa, din il-kaxxa tidher qisha bagalja tal-injam milli għad hemm bosta tfal iġibu magħhom.

Fil-karrozza tal-linja z-ziju Willie qed jgħidli li ma ħax gost bija li semmejt il-flus, għax dawk ma kinux affarijiet li għandhom isemmu t-tfal. Sa ma naslu d-dar, qed jagħmilli prietka sħiħa. Iżda qed nara li għandu raġun, ma jmurx jiġi xi ħadd u jisraqlu kollox!

Lanqas nilħqu naslu d-dar li ma noħodlux rasu biex jipprova jdoqq il-kaxxa. B’attenzjoni kbira jagħtiha l-ħabel, jissettjaha għad-diska, peress li tieħu l-kbar tal-74 dawra kull minuta u dawk tal-35 dawra u tlaqna ndoqqu xi diski.

F’waħda mill-kaxxi sibna d-diski tal-mument. Fost dawn, il-Baby Face  u Sixteen tons. Din il-kanzunetta hawn ħafna li jagħtuha verżjoni b’żieda Maltija u jkantawha hekk: Sixteen tons, what do you get, a big mazzita and a small zalzett. Tinstema’ ħafna fit-triq wara li nispiċċaw mill-iskola.

Il-lum qomt ferħan. Xi ġimgħa ilu, iz-ziju Willie u z-zija Fefa kellhom l-ewwel tarbija tagħhom – tifel. Se jagħmlulu l-magħmudija u peress li l-festin li qed jippreparawlu se jagħmluh id-dar tagħhom, fi Triq it-Teatru l-Qadim, iz-ziju Willie jixtieqni nieħu ħsieb il-mużika jien. Dalgħodu, wassluni d-dar għandu, biex irranġajna kollox għar-riċeviment u qegħdin nippustjaw il-kaxxa tad-daqq f’rokna.

Filgħaxija qegħdin jaslu l-mistednin kollha. Fosthom il-mamà u l-papà u ħuti. Ħuti u tfal oħra qegħdin jinġabru madwari, biex jisimgħu l-kanzunetti u jaraw il-kaxxa tad-daqq kif taħdem. Għalxejn inwarrabhom mill-viċin, kif qalli nagħmel iz-ziju Willie, għax kulħadd qisu jrid jisma’ aħjar.

L-ewwel kanzunetta li se ndoqq hi Sixteen tons. Appena tintemm, it-tfal iridu jerġgħu jisimgħuha u għalhekk, biex nogħġobhom u biex kultant inewluli xi pastina qed nikkuntentahom. Iżda lil xi nies kbar fl-età, li huma mistednin għal din il-festa, qisha dejqithom l-istess kanzunetta u wieħed raġel qed jitlobni ndoqq oħra.

Allura issa jmiss il-Baby Face. Ħuti u l-oħrajn tamparhom qed jinġabru f’ċirku tond u jduru mal-kamra. Nixtieq ningħaqad magħhom, iżda ma nistax, għax l-inkarigu ma jippermettilix.

Il-ħin għaddej ġmielu. Uħud mit-tfal m’għadhomx iduru miegħi għax qabadhom in-nagħas. Jien ukoll nixtieq nieqaf mid-daqq għax xbajt, u għada għall-iskola. Ftit ftit, in-nies qed jitilqu mid-dar. Xi erbgħa jħarsu lejja huma u ħerġin. Ma nafx hux għax għoġbithom l-għażla xejn vasta li daqqejt, jew għax ippreferew id-daqq tal-kanzunetti mill-biki taċ-ċkejken Lino, li tiegħu hu l-festin tal-magħmudija. Hi x’inhi r-raġuni, jekk iddejqu bis-Sixteen tons, ma naħsibx li għandhom għalfejn jiddejqu bil-Baby Face,  għax il-festin hu tal-baby! 

Qed nifhem xi ħaġa li spiss nisma’ lil min jgħid li mhix oġġett għal widnejn it-tfal. Il-kelma babaw – hi ‘politika’. Tagħżel lil xi ħadd biex jiggverna u jmexxi ’l-pajjiż. Bħalissa hawn xi ħames partiti politiċi, li minnhom jistgħu jagħżlu dawk li se jivvutaw. Tan-Nazzjonalisti, tal-Labour, ta’ Strickland, tal-Partit Demokratiku u tal-Partit tal-Ħaddiema Nsara. L-akbar tnejn huma dawk tan-Nazzjonalisti u tal-Labour.

Il-familja tan-nanna Alice, fejn ngħix jien, hi mħallta ftit. In-nanna, iz-ziju Fred u z-ziju Dward huma man-Nazzjonalisti. Mhux għax jitkellmu bosta dwar hekk, iżda meta nistaqsihom xi ħaġa, ninduna. In-nannu Karm le. Dak kien ħaddiem tat-Tarzna u bħall-ħafna, hu Laburist. Ma jibżax juri. Tant li numru ta’ parruċċani m’għadhomx jiġu jixtru mill-ħanut tiegħu u flokhom qed nara numru ieħor ta’ nies li qabel qatt ma rajt b’għajnejja.

Waħda mara xiħa, li jsibuha bħala ‘Ta’ Bosco’, wara l-quddiesa ta’ kuljum, tgħidli li n-nannu għandu l-interdett. Min jaf x’inhu dan? Fil-kappella tal-Museum, fil-Blata l-Bajda, is-saċerdot u l-fidili qed isemmuh ukoll. Għal mistoqsija tiegħi fil-qrar, il-qassis tani t-tweġiba. In-nannu qed ibigħ gazzetta li mhux suppost ibigħha, għax qed jgħidli li tmur kontra t-tagħlim tal-Knisja. Din il-gazzetta hi maħruġa mill-Partit Laburista u jisimha Il-Ħelsien. Min ibigħha u min jaqraha, hu interdettat. Minħabba f’hekk, in-nannu, li ta’ kuljum kien imur għall-quddiesa tal-ewwel fil-knisja tat-Trinità l-Marsa, issa m’għadux imur.

Meta jien u n-nanna noħorġu mill-quddiesa, qed jinġabru ħafna nisa xjuħ magħna. Minn dawk li jieqfu ħdejn in-nanna, min iħarisli bl-ikreh u min bid-daħka. Bejniethom qed jiġbru l-flus u jibagħtuni nixtri kopji ta’ Il-Ħelsien mingħand in-nannu. Jum wara l-ieħor lin-nannu qed nixtrihomlu u nbigħhomlu kollha jien.

Uħud minn dawn in-nisa jinżlu Sqaq Miggiani u jqattgħu l-gazzetti biċċiet. Bla ma jaqrawhom. Ġieli għal dan ix-xogħol jagħtuni xi sold. In-nannu qatt ma jistaqsini għal min ikunu. Għalih, naħseb li l-aqwa hu li jbigħhom.

Il-lum l-Ewwel ta’ Mejju, Festa ta’ San Ġużepp Ħaddiem. Tal-Labour jagħmlu l-karrijiet bħal tal-Karnival, bil-fjuri tal-karti. L-attività, li ssir tul Triq il-Kbira, l-Ħamrun, isejħulha Battle of Flowers. Filgħodu, f’xi l-għaxra, dawn il-karrijiet jibdew jinsaqu lejn il-Blata l-Bajda. Fuq trakk armat minnhom ikun hemm Duminku Mintoff u deputati Laburisti. Ilkoll ixejru lin-nies ta’ madwarhom, li huma l-partitarji tal-Partit Laburista.

In-nannu jinsab bil-ħanut miftuħ, bin-nies deħlin u ħerġin jixtru. F’din il-festa dejjem inkun irrid immur ħdejh, biex inkun nista’ ngħinu u biex nara aħjar. Iżda n-nanna tirrabja u hi u z-zijiet iżommuni ġewwa. Xħin kollox ikun għaddej minn taħtna nitilgħu fil-gallarija u naraw kollox minn wara t-tendini tal-qasab. Bħalna, jagħmlu bosta nies oħra tat-triq.

Il-lum, bla ma rrid, ċaqlaqt ftit it-tendina. Xi ħadd minn dawk il-ħafna nies qed jilmaħni u flimkien ma’ oħrajn qed jgħajtu u jgħajruna. Fis-siegħa u l-ħin  telgħin is-soldi fl-ajru, u addio xi tliet ħġiġiet tal-gallarija. Lighter tas-sigaretti jispiċċa ġewwa wkoll. B’kollox qed ngħodd xi xelin u żewġ soldi, u lighter.

Isfel hemm it-taħbit mal-bieb. Ħadd mhu se jiftaħ għax hemm l-istanga wkoll. Il-pulizija resqin lejn il-bieb tad-dar.

Issa qed jintemm kollox. Il-pulizija qed iħabbtu bil-mod u tiftaħ iz-zija Connie. Iridu jafu x’ġara. Qaltilhom b’kulma ġara u sejrin lura. In-nannu jagħlaq il-ħanut, li hu bieb ma’ bieb mad-dar. Jidher inkurlat ħafna. Ma jridx kliem bħas-soltu u għal darba qed iħarisli bl-ikreh!

L-ispiża għall-ħġieġ tat-twieqi tal-gallarija, se jħallasha z-ziju Fred. Hi ferm ogħla minn kemm ġbart flus mill-art tal-gallarija. Darb’oħra noqgħod attent li ma nerġax inċaqlaq tendini. Hi ħej, kif jagħmlu dawn! Kemm jitlgħalhom malajr!

Bħal kull ħaddieħor, ta’ tfal nimpressjona ruħi b’xi persunaġġ li jissemma l-aktar fit-triq. Hawnhekk, fil-Blata l-Bajda, hawn numru ta’ nies li jistgħu jitqiesu bħala personalitajiet; fosthom is-Sur Ġużè Schembri li jieħu ħsieb il-bini tal-kappella tal-Museum. Iżda dan l-aħħar nibet ieħor, li għandu arja ta’ fiduċja fih innifsu. Għadu ġuvni b’xahar innukklat, bl-isem ta’ Guido de Marco. Nismagħhom jgħidu li qed jistudja għal avukat.

Joqgħod f’appartament quddiemna. Il-mamà tiegħu, is-Sinjura Giovanna hi tal-istess età tan-nanna tiegħi u tgħidx kemm tħobbni. Hekk kif noħorġu mill-quddiesa tkellem daqsxejn lin-nanna u tmellisli xagħri. Nannti tgħidli li ilhom ħbieb minn ħafna qabel ma twelidt jien. Tirrakkuntali li fil-gwerra kienu fl-istess xelter u Guido, li hu tampar ommi  u z-zija Connie, kien iħobb jistudja ħafna. Kien jinżel fix-xelter bil-kotba miegħu u joqgħod jistudja fid-dawl tax-xema’. Meta jixba’ kien jieqaf ftit u jintasab idoqq il-kitarra.

Il-papà tiegħu, Emanuele, qisu Churchill. Narah jixbħu ħafna. Il-ħarsa tiegħu tinfed. Lili jitbissimli, waqt li jbaxxi ftit għajnejh u jagħfas xufftejh ma’ xulxin. Iżda minkejja dan, meta narah nitrekken man-nanna u nipprova ma nħarisx lejh.

Maż-żmien, u sewwasew issa, fl-1955, Guido laħaq avukat. Il-mamà tiegħu se tagħmillu festin għal għarrieda. In-nanna mistiedna u qaltli li se toħodni magħha. Kemm naqsmu t-triq u nitilgħu ftit taraġ tal-appartamenti, fejn toqgħod il-familja de Marco. Iz-zija Connie libbsitni pulit u għandi ftit ordnijiet għat-thank you u no thank you.  Ukoll kieku ma jgħidulix, naf x’irrid nagħmel, għax Guido issa laħaq. Mil-lum Doctor.

Fl-appartament fejn joqgħod, diġà nġbarna numru mdaqqas ta’nies. Kulħadd jgħid tiegħu. F’salt wieħed, qed jaqa’ kwiet taqtgħu b’sikkina. Jinstama’ ħoss ta’ karozza. Hu Guido l-avukat, li ġie bil-karozza tiegħu tal-marka Dauphine. Jipparkjaha u tiela’ t-taraġ bla ma jaf x’hemm jistennieh. Tlett irġiel, tnejn minnhom l-aħwa Saliba, ħut Violet, l-għarusa tiegħu, lesti għalih biex jagħtuh is-sorpriża u hekk kif jasal ħdejn il-bieb arahom ħerġin u jerfgħuh fuq spallejhom. Qishom ma ntebħux li l-bieb ma jiħux it-tul ta’ persuna u nofs bilwieqfa. Għalhekk daqsxejn ta’ storbju u kommozzjoni, għax lil Guido se jħabbtulu rasu mal-blata tal-bieb. Daqshekk damet is-sorpriża li damet żmien titħejja.

Ferħan se jtir, Guido qed idur u jifraħ b’dawk kollha preżenti. Kulħadd jitbissimlu u joħodlu b’idejh. Dalwaqt se jasal ħdejja. Ma nafx x’se naqbad ngħidlu. Żgur li mhux thank you  jew no thank you!  Jasal, qed jitbaxxa kokka u jgħaddili jdejh mgħaġġla minn fuq xagħri. Nidħaqlu. Issa qed jgħannaq lin-nanna.

Is-Sinjura Giovanna miexja warajh tkellem hi wkoll lin-nies bid-dmugħ f’għajnejha u bil-ferħ jiddi f’għajnejha. Avukati ma jilħqux sikwit u lanqas kull sena! U meta jilħqu jkunu f’numru żgħir. Għalhekk, okkażjoni bħal din hi xi ħaġa rari.

Għaddej l-ikel u x-xorb. L-atmosfera hi ferrieħa għall-aħħar. Min jaf qalb Guido xi tħabbat, issa li laħaq avukat wara tant snin jistudja. Anki l-għarusa tiegħu tidher ferħana daqsu. Wara ftit sigħat, li għaddew bħal minuti, kulħadd jirringrazzja lill-familja de Marco u qed jieħdu mill-ġdid b’id l-avukat.

F’widnejja qed nisma’ mistoqsija ta’ xi ħadd itwal minni fuq il-futur tal-avukat. U s-Sinjura Giovanna qed twieġeb li x-xewqa tagħha hi li tarah Imħallef.

Żmien aktar tard, għadni fl-iskola primarja, l-avukat de Marco ħiereġ għall-elezzjoni. Qed ningħata salt ritratti tiegħu bil-kitba fuqhom ħalli n-nies jivvutaw lilu u jagħtuh in-numru wieħed, u jien u nieżel id-dar mill-iskola  qed inqassamhom flok pustier, taħt il-bibien tad-djar tan-nies.

Ftit żmien ilu u sewwasew fit-22 ta’ Novembru tal-1963, xterdet ix-xniegħa li assassinaw lill-President tal-Amerika, John F. Kennedy. Jiem wara ħabbru l-funeral.

Li jinqatel President ta’ superpotenza mhix ħaġa ta’ kuljum u dan il-President Kennedy kien maħbub. Issa Malta kollha xegħlet għal dan il-funeral. Setgħu jsegwuh biss dawk il-Maltin tat-tajjeb li għandhom televiżjoni black and white. It-televiżjoni f”Maltadaħal għall-ewwel darba s-sena ta’ qabel.

Jien u nannti ninsabu mistednin għand is-Sur u s-Sinjura Simmler, li joqogħdu faċċata tagħna. Nistgħu nsegwu bilqiegħda fis-salott tagħhom, kulma jsir dakinhar. Issa, li kważi għandi 13-il sena, it-televiżjoni jsaħħarni. Għax tibda tistaqsi: kif tista’ ssegwi dak il-ħin stess kulma qed iseħħ f’pajjiż tant ’il bogħod minnartek!

Barra minnhekk, it-televiżjoni ma jxandarx biss funerali. Hemm filmati sbieħ, varjetà, kant u kulma wieħed jista’ jistenna mix-xandir.

Fil-Ħamrun hawn żewġ bejjiegħa ta’ fama għall-bejgħ tat-televiżjonijiet. Wieħed hu Consiglio Damato, li jimporta l-Leowe Opta u għandu l-ħanut tiegħu ftit ’l isfel u faċċata tal-knisja ta’ San Gejtanu u l-ieħor, ċertu Frans, jimporta l-Erres u jinsab quddiem l-Għassa tal-Pulizija.

Ħafna nies, biex taparsi għandhom is-sett tat-televiżjoni, qed itellgħu arblu fuq il-bejt u miegħu jwaħħlu antenna. Iżda bħali, ma jaraw xejn.

Issa missieri, li jaħdem mal-Gvern, aktarx li ngħata somma flus bħala arretrati u peress li fil-familja diġà ninsabu b’ħamest itfal żgħir, apparti jien, li ngħix għand in-nanna, it-televiżjoni hu bżonjuż għal dak li missieri u ommi jaħsbu li hu ġabra tal-familja. Għax fejn tmur fis-sajf u fix-xitwa, jekk karozza ma għandniex? Kemm se jdumu niżlin u telgħin għand in-nanna, mill-Ħamrun għall-Blata l-Bajda?

Allura missieri qatagħha li jixtri televiżjoni tad-ditta Erres. Il-prezz tiegħu hu £130. Issa d-distakk bejni u bejn ħuti hu kbir immens. Huma jistgħu jsegwu l-filmati wara l-iskola u jien le, għax in-nannu Karm u n-nanna Alice m’għandhomx televiżjoni. B’hekk issa ninsab fuq ix-xwiek li nkun aktar spiss fid-dar ta’ ommi. Hemm insegwi bosta programmi tat-tfal. L-aktar popolari huma l-filmati tal-kelb Rin Tin Tin; Penno di falco – il capo Cheyenne; Flipper; Furia; l-aħbarijiet; il-Carosello (programm ta’ reklami differenti) u l-ispettakli ta’ filgħaxija meta nibqa’ għand il-mamà u l-papà.

Il-mamà ġieli tinġabar magħna ssegwi dawn il-programmi. Il-papà le. Dak l-aktar li jħobb jara huma l-logħbiet tal-football, li jien qatt ma interessani u xi logħba boxing.  Ma nafx kif għall-football u l-boxing jużaw it-terminu ‘logħob’. Dejjem jaqgħu, jaqilgħu id-daqqiet u jweġġgħu – u jsejħulu logħob. Mela l-logħob li fih ma tweġġax, x’jgħidulu?

Issa qed tidħol il-pika sew bejn l-impurtaturi tat-televiżjonijiet. Qed jingħad li l-Leowe Opta huma l-aħjar u hawn min qed jgħid li r-raġuni hi li t-technicians tagħhom qed itellgħu l-aktar antennifil-għoli biex jiġbdu s-sinjali aħjar.

It-televiżjoni hu invenzjoni sabiħa u ġdida, iżda bħal invenzjonijiet oħrajn, qed joqtol delizzju sajfi tagħna t-tfal; dak li ntellgħu t-tajr minnfuq il-bjut. Bil-mod il-mod, il-bjut tad-djar Maltin qed jimtlew bil-kanen twal u antenni u kull tajra tal-karti, teħel magħhom u titqatta’ appena titla’.

Il-preċett riesaq mgħaġġel. Il-libsa l-bajda – qalziet twil u ġlekk abjad pariġġ,lesti, għax se nieħu li libes ħija s-sena l-oħra. Irrid noqgħod attent li ma nħammiġhiex, għax warajja jerġa’ jilbisha hu għall-Griżma tal-Isqof din is-sena stess. Imbagħad sena oħra, ta’ seba’ snin, nerġa’ nilbisha jien biex insir ukoll ‘Suldat ta’Kristu’.

Il-papà ma jridx iħallili xagħri bin-nokkli għall-preċett. In-nanna ma tixtieqx li naqtgħu. Drat tagħmilli l-karti tal-gazzetta rrumblati u magħhom iddawwarli xagħri u torbothomli b’biċċa spaga jew wire irqiq.  Iżda la l-papà jrid hekk, hekk isir; għax jien it-tifel tiegħu.

Quddiemna, in-naħa tal-Ħamrun, xi erba’ bibien ’il fuq mir-Radio City Opera House  hemm ħanut fil-kantuniera. Dan il-ħanut ċkejken hu ta’ Ġeraldu l-parrukkier. Soltu, n-nannu jagħmilli l-flus f’muniti f’borża tal-grossa tas-sigaretti, jaqsamli u jibgħatni nixtrilu aktar grosos. Għax Ġeraldu jbigħ is-sigaretti wkoll. Speċi ta’ aġent, nisma’ lin-nannu jgħid.

Fil-ħanut, Ġeraldu għandu gaġġa kbira u fiha hemm pappagall aħdar sabiħ. Jaf jitkellem u jwieġeb għal dak li jgħidulu. Anki t-talb jaf jgħid.

Il-lum m’jienix sejjer għand Ġeraldu biex nixtri s-sigaretti iżda biex naqta’xagħri l-ewwel darba. Wara li nistennieh ilesti qtugħta’xagħar u l-leħja ta’raġel, qed isejjaħli, jagħmilli kaxxa tal-injam fuq pultruna kbira tal-injam tal-kewba, iqegħidli qisu favalor kbir abjad ma’għonqi u bl-imqass qed itajjarli n-nokkli kollha. Il-pappagall qisu qed jidħak bija u jsejjaħ isem Ġeraldu u isem xi ħaddiema tat-trakkijiet li kollha jsorġu għandu. Minkejja li l-ħanut mhux kbir, qisu xi każin tal-paroli.

In-nanna kważi qed jagħtiha l-biki xħin qed tarali xagħri maqtugħ. L-istess iz-zijiet. Iżda kollox lest għall-Preċett.

Il-jum il-Ħadd. Qisni buqar tal-fjuri bajdan. Iz-zija Connie tilbes ukoll u żżanżan żarbun biex twassalni l-knisja. Imma x-xitan ma jaħmilx. Kif qed taqbad it-taraġ għal isfel, tiżloq b’mod li kejlitu kollu. Biex tqum fuq saqajha trid parank. U agħar, issib li t-takkuna minn taż-żarbun il-ġdid inqalgħetilha. Ikollha tilbes żarbun ieħor milli għandha. Bi dwejjaq fuq wiċċha u bil-geddum sal-art, xorta telgħin il-knisja.

Hawn ħafna tfal oħra, subien u bniet lebsin għall-okkażjoni. Kulħadd bl-abjad. B’xemgħa f’id waħda u bl-ingwanti bojod, fl-oħra. Wara l-quddiesa sejrin sad-dar tal-mamà, biex jarawni. Ħuti qed iduru miegħi – l-artist tal-ġurnata. Xi rigali żgħar mingħand min jafna u jiġi minna ma jonqsux, l-aktar kuruni f’kaxxi żgħar apposta, kotba ċkejknin tal-quddiesa bil-Latin jew bl-Ingliż, jew xi nkwatru reliġjuż. Jien inqassam is-santi b’talba fuq naħa u n-naħa l-oħra ritratt ta’ tifel jirċievi l-Ostja. Tifel, li ma jixbaħni xejn! Iżda kulħadd jiggustani. Mill-kartiera tiegħu, iz-ziju Fred qed jagħtini karta ġdida fjamanta ta’ lira.

Lil Ġeraldu għamluhielu. Ma fetaħx il-ħanut bħas-soltu. Quddiem il-bieb għandu pulizija twil ħafna. Qed tiġri x-xniegħa li serquh. Mhux lilu serqu, iżda l-ħafna sigaretti li minnhom, soltu jbigħ lin-nannu u li qegħdin f’qatgħa bl-ixkafef wara purtiera taċ-ċarruta.

Maz-zija Connie ngħaddu minn ħdejn il-ħanut biex naraw u nisimgħu sew x’ġara. Ġeraldu jinsab fil-ħanut. Miegħu hemm pulizija ieħor. Qishom qed jgħoddu. Il-pappagall jiddieħak, isaffar u jwerżaq.

Fi żmien jumejn qed jingħad li nqabad il-ħalliel. Ma jinqabadx mill-pulizija li qishom kolonni u jbeżżgħuni narahom għaddejjin fit-tard, iżda għax kixifhom il-pappagall. Tah jirrepeti isem ta’ bniedem, li spiss ikun ma’ tat-trakkijiet, u li ilu xi żmien ma jidher fil-kumpanija tagħhom. Il-Pulizija tibgħat għalih, tinterrogah u ssib li l-pappagall lagħabha ta’ spija.

Issa kull darba li mmur naqta’ xagħri mill-ġdid u noqgħod nistenna wara min imissni, nilgħab mal-pappagall. Jien ngħidlu “Pappagall trid kafè?” u hu jweġibni “Jew te’!” Il-Kredu, is-Sliema u l-Qaddisa jafhom ukoll, iżda meta jkun se jibda, Ġeraldu jsikktu u joqgħod kwiet. Jaqbadlu parlata oħra.

Il-maginetta tal-idejn li tagħmel ix-xahar fuq l-għonq qisu rizza, tweġġagħni ftit, iżda meta Ġeraldu joqgħod iniżżilli xagħri bil-moxt, ħelu ħelu, jagħtini n-nagħas u nibda nxengel rasi sa xħin inxomm it-terra li jtajjarli minn wara widnejja permezz ta’flixkun tal-lastiku.

Jingħad li l-ewwel sistema tas-servizz tar-radju f’Malta waslet lejn l-1935-37. Kienu jkunu radjijiet kbar, li toqgħod iddawwar bosta buttuni biex taqleb l-istazzjonijiet – meta tkun xortik tajba.

In-nannu Karm għandu radju minn dawn fis-sala. Jinsab f’biċċa għamara sabiħa. Isfel qishom saqajn ta’ mejda skulturata, imbagħad fuqhom kaxxa li tinfetaħ minn quddiem b’bieba “shutter”, li tinħeba fuq ġewwa meta tinfetaħ. Imbagħad fuq din, bħal niċċa kollha skultura u ħġieġ mal-erba’ naħat, li fiha hemm statwa kbira ta’ San Publiju.

Meta n-nannu jiġi biex jixgħel ir-radju ma tantx jieħu gost bija ħdejh, iżda jien nissaħħar narah idawwar buttun u filli tisma’ t-textix, u filli l-kliem bl-Ingliż jew bit-Taljan. Wara ftit, jerġa’ jniżżel ix-“shutter” u jagħlqu biċ-ċavetta, biex ħadd ma jiftħu.

Issa resqin lejn is-snin sittin. Bdew deħlin it-“transistor radio”. Ġuvni jaħdem mal-Gvern, li nafuh bħala Pollacco (aktarx kunjomu) jgħaddi kuljum mill-Blata l-Bajda b’wieħed fuq spalltu jew taħt abtu, u minnu tinstema’ mużika tal-mument. Bosta tfal, xħin jarawh jibdew isejħulu “Pullakku, Pullakku”, u hu jirrabja magħhom.

Maz-zija Connie għandi rabta qawwija. Mhux darba u tnejn li dak li nitlobha, meta tkun tista’, tixtrihuli. Ġieli tixtrili karozzi tal-Corgi, mingħand Ramiro Debono Ross, ħajjat fil-kantuniera bejn  Triq il-Kbira San Ġużepp u Triq it-Trinità Mqaddsa; ġieli xi suldati tal-plastik jew xi ktieb Classic mingħand Ġovanna, li għandha ħanut fi Triq Irjali ma’ Triq San Tomaso. Il-Classics, huma dwar personalitajiet li baqgħu jissemmew. L-aktar li jogħġobni hu dak fuq Benvenuto Cellini skultur, pittur mużiċist u ħaddiem id-deheb, li għex fl-1500.

Issa, l-aktar ħaġa tal-moda fostna hi li jkollok transistor radio ċkejken, li joqgħod fil-but. F’temp ta’ ftit żmien, is-suq qed jimtela bihom. Auntie Connie llum wegħditni li jekk nobdi u naqdiha, xi darba tixtrili wieħed.

Dalgħodu s-Sibt, u qomt imħejji biex nagħmel ħafna xogħol. Mort nixtri mingħand tal-laħam u tal-ħaxix. Ġibt il-ħobż mingħand Pierino u ħsilt l-art.

Wara nofsinhar, għal xi s-6.30 p.m. Auntie Connie ħierġa bħas-soltu. Iddum sa xi d-9.00 jew id-9.30p.m.

Fis-sajf, jien, in-nanna Aliceu z-ziju Fred noħorġu s-siġġijiet fuq il-bankina u ġieli narawha ġejja. Illum tidher ferħana.

Daħlet u telgħet tbiddel ħwejjiġha. Issa niżlet b’kaxxa żgħira f’idha u newlithieli. Għandi ġenn biex niftaħha u narax’fiha.

L-għaġeb tal-għoġbijiet jinżel fuqi hekk kif f’dik il-kaxxa nsib transistor radio ċkejken ta’ lewn aħmar sabiħ. Qed turini kif inħaddmu. Xejn speċjali. Żewġ buttuniet, mhux bħal tan-nannu Karm, u qed naqbad l-istazzjonijiet ferm qablu. In-nanna u z-ziju Fred iħarsu skantati.

Intir fuq Auntie Connie u nimlieha bil-bews. Wegħda oħra li wettqitha miegħi.

Issa sar il-ħin għall-irqad. Telgħin fuq, iżda lili n-nagħas tarli. Ir-radju qed jisraqhuli. Hekk kif qed nisma’ lil kulħadd jonħor, niftaħ ir-radju baxx u nisma’ ħafna mill-istazzjonijiet li qed ixandru. L-aktar li hawn stazzjonijiet huma bit-Taljan.

Mas-siegħa u nofs ta’ filgħodu, in-nagħas qed jagħmel bija u r-raqda qed noħodha bir-radju mixgħul!

Drajt maz-ziju Dward, niġbor il-fdal tal-ikel biex nitimgħuh lill-annimali li għandna d-dar, fit-terrazzin. Iz-ziju Dward għandu sabar kbir. Jiġbor kollox fuq il-mejda ż-żgħira maġenb il-bitħa, joħroġ wiċċ ta’ landa tal-kunserva mill-kexxun tas-side-board,  iqiegħed il-fdal ftit ftit fuq l-għatu, u bil-paċenzja kollha u bil-mus tiegħu joqgħod iqatta’ kollox f’biċċiet irqaq, biex ikun jista’ jiekol kulħadd – il-ħamiem, it-tiġieġ, il-flieles u l-fniek.

Naturalment, dan apparti mit-tagħsida ta’ filgħodu, fejn nagħsdu ħobż bin-nuħħala rqiqa għat-tiġieġu, ħobż bin-nuħħala ħoxna għall-fniek. Lill-ħamiem nagħtuhom il-qaraboċċ u wkoll il-qamħirrun.

Fit-terrazzin, iz-ziju Dward għandu żewġt izkuk ħoxnin tas-siġar. F’rokna dellija jintasab ipejjep il-pipa wara li jkebbisha permezz tal-lenti ħoxna u x-xemx tisreġ.

Il-bieraħ, is-Sibt xtaqni ħdejh. Meta jsejjaħli nħobb nobdih, għax dejjem jixtrili xi ħaġa meta nkun miegħu. Barra minn hekk sirt nieħu gost fil-ħemda tat-terrazzin, li tinkiser minn xi tiġieġa li tqaqi għax tbid, jew mit-tbarqim tal-ħamiem. U hu mill-ħamiem u t-terrazzin li bdejt nifhem qajl qajl x’inhi l-imħabba.

Iz-ziju Dward jagħraf u jaf il-ħamiem kollu li għandna. Kif tmiss waħda fl-art jgħidlek hix mara jew raġel. Jafhom bl-amment. U maż-żmien bdejt nagħrafhom jien ukoll.

Xi ħlew. Ħamiema mara ċċeklem fl-art tnaqqar. Ħamiema raġel ittir għal ħdejha. Ma jimpurtahomx li jien u zijuwi qed narawhom u nissindikawlhom il-mod ta’mħabbithom. M’hemmx ittri bejniethom. Sempliċiment ir-raġel jibda jbarqam. Għonqu jikber u l-ħawsla wkoll. Denbu jinfetaħ bħal imrewħa, jiknes it-trabijiet tal-art. Jekk il-ħamiema ma tiħux grazzja mar-raġel, ittir. Jekk taqbel għall-imħabba, tibda ddur bla ma tinqata’ mill-art. Fl-aħħar ir-raġel jirfsilha denbha u jitla’ fuq daharha.

B’munqaru joqgħod itektkilha fuq rasha. Meta jtiru, jtiru flimkien u jibqgħu qishom jitbewsu fuq xi ċint jew passiġġiera għal ħin twil. Imbagħad, ġieli tinżel xi ħamiema raġel ieħor u jitlewwem ma’ dak li jkun qed jinnamra. Kos hux!

Il-ħamiem jaffaxxinani. Tara ’l-ħamiema fil-guva mal-bċieċen. Dejjem iżżoqq u ssaħħanhom. Ir-raġel ma jonqosx minn ħidmietu lanqas. Qabel ma’ l-ħamiema tbid il-bajd, hu għors tarah lir-raġel għaddej b’kull oġġett possibbli f’munqaru, biex jibni l-bejta jew imramma tagħhom.

L-istess imħabba fir-relazzjoni bejn l-omm u l-ulied naraha fil-fniek. Tgeddishom magħha u tgħożżhom. Filli qishom ġrieden tal-imramma u filli tarahom ħerġin mill-bejta qishom teddy bears  tal-logħob. Il-pil tagħhom hu meravilja u jekk ma jkunux lewn wieħed; iktar u iktar.

Il-bieraħ, xħin iz-ziju Dward daħal ġewwa, fettilli naqbad u niftaħ il-gallinar fejn inżommu ’l-fniek. Sibt fenka nieqsa. Dort min-naħa l-oħra biex nara hix fil-kaxxa fejn iwelldu, iżda appena għamilt hekk, dik l-imgħarrqa ta’ fenka qisha taret għal wiċċi. Bżajt u għalaqtilha niġri.

Tgħidx x’rabja nibtet fija għal dik il-fenka ‘selvaġġa’. Meta l-għada z-ziju Dward mar għand Ċikku tat-titotla, stennejt lill-fenka toħroġlu lgħabtilha daqqtejn sew bil-lasta tal-ixkupa. Kważi għattibtha.  Ħassejt ċertu serħan għal li kienet għamlitli l-jum ta’ qabel. Pattejthielha bil-kif u żgur li ma terġax taħsadni, kif għamlet!

Iżda dan il-gost jisfuma fix-xejn, l-aktar meta llum iz-ziju Dward qam jistagħġeb kif il-fenka qatlet boton fniek ta’ sebgħa! Mur għidlu, x’kont għamiltilha!

It-tiġieġ qisu bla mħabba, apparti mill-qrejjaq. Il-bqija jdejjaqni xħin nara li jkun kiel kollox u jibda jnaqqar il-ħitan imbajda li jdawru t-terrazzin. Iz-ziju Dward spiss jgħidli li dawk jagħmlu hekk għall-ġir, li hu meħtieġ għal saħħithom u għall-qoxra tal-bajd li jbidu.