Page Status: Pending

Int tikber minn ċkejken sa kbir tara u taħseb x’ġie qablek, x’ġie miegħek u x’ġie warajk.  Ġo moħħok jidħol il-ħsieb li dak li ġie qablek rota, sejjieħ, televiżjoni iswed u abjad, razzett, rota ta’ karettun, trepied, żinġla bieqja, buqar u dak li ġie warajk ċellulari, tagħmir tat-tagħrif, karozzi ċkejknin li jidħlu kullimkien.

Ix-xjuħ jidhru żejda, il-morda titħassarhom, min jisker, min jiżbalja u jpatti.  Tħossok mimli bil-ħajja ma jrażżnek ħadd u tibqa’ għaddej u ’l dawn f’qalbek twarrabhom.

Maż-żmien tintebaħ aktarx, għax doqt li ġie qablek, knisja, razzett, ħamrija, ġonna m’humiex daqshekk bla tifsira u bla ħajra u tibda tara s-sabiħ lil-opra, tar-rakkont tan-nanna, tax-xiħ, tal-marid, moħħok jinbidel u tibda ddaħħal fl-għamara ta’ moħħok li kollox hawn postu.

Ara teruqa ta’ qabel bl-atturi żgħażagħ u tixtarr il-ħajja tagħhom, it-tejatru ta’ qabel, it-toroq taż-żonqor, monumenti ħdejk u miegħek u għajnejk jinfetħu li l-ġrajja ilha li bdiet u qabel iżżerżaqt fid-dinja.

Fid-dinja m’hemm xejn qadim u ġdid hemm ħannieqa u int wieħed jew waħda miż-żibeġ.  Kieku ma kienux ta’ qablek m’intix int u tħoss li l-ħwienet li jbiegħu l-antik iġibu ċertu nostalġija għax donnu dak iż-żmien ta’ qablek kellu ċertu ordni li llum int għax għandek iż-żmien tixxennaq għalih.

X’int qadim jew f’ġdid, f’saħħtek jew fuq il-molol, tistrieħ fuq il-qadim għax sod.

Iz-ziju Willie, għalkemm iżżewweġ għandu l-ewwel tarbija, għadu jiġi kuljum, filgħodu, fid-dar tan-nanna qabel ma jmur ix-xogħol. Hekk kif in-nannu jiftaħ il-ħanut f’xi l-4.30 a.m., iz-zija Connie tinżel tagħmillu t-te bil-lumi u tixgħel ir-Rediffusion, li ma jiftaħx qabel is-sitta ta’ filgħodu.

Dak il-ħin mis-sodda nisma’ l-isbaħ talba kantata tal-Ave Maria,  darba ta’ Schubert u darb’oħra ta’ Gounod. It-tnejn iqajmuni b’burdata tajba. Wara ftit minuti jasal iz-ziju Willie, li ftit aktar qabel ikun għadda l-ħanut u qagħad ħdejn in-nannu. Miegħu, id-dar itella’ l-ġurnali kollha – it–Times, l-Orizzont u l-Berqa u jintasab fit-tarf tas-saqqu, n-naħa tas-saqajn, ikellem lin-nanna fuq it-tifel Lino u fuq ix-xogħol. F’xi ġranet, meta jaqbad il-paga, jagħtiha xi ħaġa tal-flus ukoll.

Jumejn ilu z-ziju Willie ġie ferħan aktar mis-soltu. Qal li xtara karozza mingħand wieħed li jaħdem miegħu; Salvu Attard, mill-Ħamrun. Hi karozza Ford Anglia, magħrufa bħala ta’ molla waħda. Swietu ₤100, u l-lum il-Ħadd se jiġi biha maz-zija Fefa (għal Raffaela) u ma’Lino. Filgħaxija għandu joħroġ lili u lin-nanna wkoll. Għandna mmorru sa Birżebbuġa.

Għandi seba’mitt sena biex nara din il-karozza. Ħlief f’taz-Ziju Pio ma rkibt qatt minn tal-familja, għax ħadd ma għandu, peress li għadhom meqjusin b’lussu kbir, u l-pagi tal-ħaddiema ma tantx iwasslu. Għall-quddiesa tal-lum sejjer ferħan se ntir. Nixtieq jgħaddi l-ħin biex nara liz-ziju Willie ġej bil-karozza li għadu kemm xtara. In-nannu Karm biss qisu ma ħax pjaċir, għax tant beda jgergirlu li ma kellux x’jambiha.

Il-minutieri tal-arloġġ qishom weħlu. Il-ħin ma jrid jgħaddi b’xejn. Fl-aħħar, mal-għaxra u nofs ta’filgħodu preċiż, mill-bogħod nisma’ ħorn ikrah (minn dawk tat-tromba bil-lastiku, li tal-linja sikwit jagħfsu u jdoqqu). Balleċ, ikun hu; iz-ziju Willie. Jitrakka mal-bankina u jitlobni nitla’ fil-kantuniera biex naralu kif idur ħalli jinżel wiċċu ’l isfel lejn il-Belt, biex jipparkja. Din il-karozza ta’ lewn aħdar ċar, qisu piżella, għandha n-numru tar-reġistrazzjoni 4068 u b’żewġ fanali kbar fuq il-parafangi ta’ quddiem. Aktarx li sa meta ħarġet iddur f’Malta, daqshekk kien hawn karozzi jiġru fit-toroq – 4,068. Dan, fis-snin ħamsin.

Mal-bankina tal-faċċata, li kulmin għandu karozza jipparkjaha hemm, hawn spazju enormi, għax kif għedt il-karrozzi għadhom limitati. In-nannu qed jaqsamli t-triq, għax jaf x’ġenn għandi biex immur naraha mill-qrib u nidħol fiha. Issa, z-ziju Willie pparkja, qala’ ċ-ċavetta minn postha u ħareġ mill-karozza ferħan. Talli rajtlu biex idur u ma jaħbatx, qed jgħini u jtellagħni fuq is-seat  minfloku, ħalli noqgħod wara t-tmun. Kos kemm hi differenti minn taz-ziju Pio. Din hi aktar antika u quddiem qisu ġej bil-ponta. Meta ngħidlu hekk, iz-ziju Willie jgħidli li tiegħu aħjar għax b’dik il-forma, il-karozza taqsam ir-riħu tiġri aktar. Jien ma nifhimx f’hekk, iżda l-aqwa li fiha erba’roti u llejla twassal lili u lin-nanna għall-ħarġa li webbilni biha z-ziju Willie.

Għalhekk illum lgħabt aktar bil-qalb mat-tarbija taz-Ziju Willie, u dan biex inpattilu bil-quddiem ta’ din l-ewwel ħarġa. Ma nafx x’tani. Tant jien viċin maz-ziju Willie, li din il-karozza qed inħossha li hi tiegħi ukoll. U lanqas nilħaq niekol li ma nitlax fil-gallarija nittawwal biex niżgura ruħi li għadha hemm. Bħali qed jagħmel ukoll iz-ziju Willie.

Lino qed jibki. Wasallu l-ħin għall-irqad. Iz-zija Fefa talbitni noqgħod mal-baby  tagħha fuq is-sodda, biex jorqod. Hekk nagħmel u nispiċċa norqod jien ukoll. Tqajjimni n-nanna biex nilbes għax sar il-ħin għad-dawra. X’gost qed inħossu fina u x’differenza mill-ħarġa tas-soltu, sa Tas-Sliema. Hawn, minbarra li qed naraw toroq oħra u l-vjaġġhu itwal, għandna s-sodisfazzjon li ma noqogħdux nieqfu f’kull stage.

Issa wasalna fid-destinazzjoni li xtaq iz-ziju Willie. It-toroq baħħmill-karozzi. Iridna ninżlu lkoll u resqin lejn ħanut mnejn sejjer jordna xi luminati. Għalkemm sar l-istess ħin li soltu nirritornaw id-dar b’tal-linja, illum in-nagħas għadu ma tefax is-seħer tiegħu fuqi. Qiegħed attent għat-toroq u għall-mod kif iz-ziju Willie qed isuq il-karozza. Min jaf  Ħadd ieħor jerġax jiġi għalina u joħroġna xi mkien ieħor?

Illum ltqajna ma’ Andrew Fenech ta’ 71 sena mill-Għargħur, bniedem li għandu talent uniku u fl-istess ħin riżervat u umli. Andrew jagħmel kull forma ta’ xogħol fil-ġebel f’diversi forom meraviljużi; trakkijiet, għodda, bastimenti u presepji biex insemmu ftit.

Kull biċċa li jaħdem, sal-inqas dettall, hija magħmula kollha mill-ġebla franka. L-iċken ‘spoke’, l-iżghar ċappetta hija mnaqqxa fil-ġebel! Fil-parti l-kbira, Andrew jaħdem b’naqra ta’ sikkina b’xafra qasira. Huwa jgħidilna li fuq il-mudell tal-famuż bastiment Titanic huwa dam jaħdem madwar sitt xhur, filwaqt li fuq il-maġġoranza tal-karozzi ż-żghar, dawn jieħdulu madwar xagħrejn kull waħda.

Andrew, ex-plumber (ċombar) ħadem ‘l fuq minn tlett mitt opra fil-ġebel. Dawn huwa jżommhom ġewwa vetrini kbar u b’saħħithom fil-garaxx tiegħu il-Għargħur. It-tifel tiegħu Joseph ġentilment għaddielna diversi ritratti ta’ dawn il-mudelli sabiex nuruhom lilkom.

Xahrejn ilu, sewwasew f’Settembru tal-1961, reġgħu fetħu l-bibien tal-iskejjel wara l-vaganzi tas-sajf. Għall-ħames sena, fl-età ta’ għaxar snin, tiela’ fil-klassi Standard III, fl-iskola ta’ wara l-Għassa tal-Pulizija, fil-Ħamrun. Ta’ għaxar snin, l-innoċenza tibda twarrab għal avventuri brikkuni, kif se nirrakkonta.

Bħalissa, Novembru, jiġi mfakkar Jum il-Pepprina (Poppy Day) biex niftakru f’dawk il-bnedmin kollha li mietu kaġun tal-gwerra.

L-iskola ġew nies b’numru kbir ta’ bottijiet bojod magħluqin, b’xaqq fin-naħa ta’ fuq, qishom karusijiet u b’qafla min-naħa għall-oħra, biex jiddendlu mal-għonq. Fuqhom għandhom pepprina.

Is-Sur Abela, l-għalliem tagħna, qassmilna bott kull wieħed biex niġbru l-flus mingħand in-nies. Appena nilmħu lil xi ħadd, l-aktar xi raġel, niġru quddiemu u nitolbuh jagħtina xi flus. Ġeneralment, il-bott jibda jimtela bis-sitt ħabbitiet u soldi, iżda kultant qed insib min jixħetli xi tliet soldi skorfina u f’xi każ rari, sikspenz.

Din is-sena l-ajru għadu ma kagħbarniex. M’hawnx xita u fi Triq Irjali, l-Blata l-Bajda, fejn noqgħod man-nanniet; maz-zijiet ta’ ommi u maz-zija Connie, oħt ommi, għadhom jgħaddu xi stranjieri jew nies tan-Navy.

Filgħaxija iz-ziju Fred jew in-nanna Alice jinstabu bejn il-grada u l-antiporta, u jien nippassiġġa tul il-bankina tat-triq tagħna bil-bott f’idi, nitlob xi ħaġa lil kull min jgħaddi.

Fl-aħħar resqin xi stranjieri. Nersaq lejhom, nurihom il-bott u jdaħħlu idejhom fil-but. Wieħed jixħetli żewġ xelini (biċċa waħda) u l-ieħor, tmintax irbiegħi (biċċa waħda wkoll).

Qalbi trid ittir bil-ferħ. Fejn qatt issib Maltin li jixħtulek dan l-ammont ta’ flus.  Il-qalb li għamluli dawn it-tnejn, ħeġġewni nkompli ‘nittallab’. Il-bott qed jimtela ġmielu.

L-iskola, waqt il-kolazzjon, li nsejħulu rikreazzjoni, nitkellmu fuq kemm qed niġbru flus. Wieħed minn sħabna, daqxejn fuq tiegħu qed jgħidilna li rnexxielu joħroġ xi flus mill-bott. L-idea ngħoġbot minn ħafna.

Il-ħsieb qed itambar f’moħħi u qed itellifli l-konċentrazzjoni tal-lezzjoni. L-aktar għal dik iż-żewġ xelini u t-tmintax irbiegħi li l-bieraħ niżlu ħelwin ħelwin fil-bott.

Lura d-dar għadni naħseb fuq kif nista’ nagħmel bħal sieħbi tal-iskola u noħroġ il-flus. Dan iżda, la nista’ nagħmlu quddiem iz-ziju Fred u lanqas quddiem in-nanna Alice. Dawn żgur ma jippermettulix nagħmel hekk.

Wara l-lezzjoni tal-Museum, il-ħsieb għal dawk iż-żewġ muniti għadu qawwi. Bil-moħbi ta’ kulħadd qtajtha x’nagħmel. Iz-ziju Fred qiegħed il-kappella tal-Museum u n-nanna mhix se titla’ fuq għalxejn, għax battikata. Għalhekk nieħu s-sikkina t-twila tal-ħobs, nitla’ fuq, u bil-kumdità kollha noħroġ munita munita sa ma nasal għat-tnejn li nixtieq.

Ħerġin bosta sittiet u soldi, iżda l-ħeġġa ma tonqosx. Fl-aħħar, iż-żewġ muniti mixtieqa, ħarġu wkoll. Warrabthom u rġajt daħħalt is-sittiet u s-soldi kollha f’posthom.

Tul il-lejl, l-istorja ta’ Pinocchio u t-tagħlim tal-Museum qed joqrosli l-kuxjenza.

L-għada, fil-bitħa tal-iskola numru ta’ subien qed ngħidu kemm irnexxielna noħorġu flus mill-bott. Ħadd ma semma żewġ xelini jew tmintax irbiegħi. B’hekk qed inħossni ħati u jekk noħodhom, irrid ngħid bihom lis-saċerdot nhar is-Sibt, meta ta’ kull ġimgħa mmur inqerr.

Filgħaxija qed noħroġ iż-żewġ muniti mill-moħba u ndaħħalhom mill-ġdid fil-bott.

Il-bieraħtlula, is-Sibt, meta mort inqerr, għedt lill-qassis bil-ħsieb li kelli. Ħsibtu se jirrabja miegħi. Minflok staqsieni kontx naf għal min ġbart il-flus. Weġibtu li għal dawk li mietu fil-gwerra. Bi tbissima qalli li kieku dawk in-nies baqgħu ħajjin huma minflok, setgħu mietu l-ġenituri tiegħi u jien ma kontx nitwieled. Żied jgħidli li meta xi ħadd jiġbor il-flus għal xi skop, għandu jagħtihom kollha, inkella l-iskop ma jintlaħaqx.

Illum, it-Tnejn, qed ngħid lil sħabi dak li għaddejt minnu. Xi wħud qablu miegħi. Oħrajn iddieħqu bija u qed jgħidu li l-flus li ħarġu se jżommuhom. Forsi dawn mhumiex rikonoxxenti bħali għat-twelid tagħhom. Jew ma jmorrux iqerru. B’żewġ xelini jew tmintax irbiegħi m’iniex se nbigħ jew inġib ħajja. U wara kollox, jien fejn inkun se nibqa’.

Is-snin qed jgħaddu ġmielhom. Ninsabu fl-1963. Għandi 12-il sena, u barra milli bosta affarijiet milli jirrakkuntawli n-nanniet u z-zijiet, jien ma niftakarhomx u għalija qishom xi ħaġa tal-ħolm, madankollu qed nixhed li ċerti tibdiliet qed iseħħu madwari b’mod mgħaġġel. Forsi għax il-ħtieġa hi omm l-invenzjoni.

L-aktar ħaġa li tispikka din is-sena, hi l-introduzzjoni tat-toilet paper bl-isem Tana. Pakkett b’żewġ rombli karti iġjeniċi għall-imsieħ tal-warrani.  Dawn ir-rombli jinsabu f’borża tal-plastik, li fuq il-faċċata tagħha hemm stampa tal-funtana ta’ Tritoni, li nħadmet mill-iskultur Ċensu Apap erba’ snin ilu.

Dan l-imbierek toilet paper  qed jirrivoluzzjona l-ħajja tagħna l-Maltin, għax sa ftit qabel ġie introdott, l-iġjene kien xorta oħra.

Hawn Malta, in-nanniet kienu draw iqattgħu kwadraturi ta’ drapp minn xi liżar qadim u jberflulhom l-erba’ nħawi biex iservu flok it-toilet paper. Ma’ rokna minnhom iħitulhom ħolqa, biex tiddendel ma’ musmar fil-kamra l-baxxa u kull min jidħol jinqeda, jieħu din iċ-ċarruta u jsib post nadif biex jużah.

Ta’ kuljum, din iċ-ċarruta kienet titneħħa u tintefa’ f’barmil taż-żingu li jkun fih l-ilma bis-sapun u ġieli ma’ oħrajn,  titħalla fih. F’xi ġranet, in-nanniet, l-ommijiet jew iz-zijiet, jaqbdu injama apposta u joqogħdu jdawru l-biċċiet użati għall-iskop ta’ iġjene, ħalli jnaddfuhom sew mit-tebgħat. Meta jidhrilhom li jkunu rħew sew, itellgħuhom mill-ilma tas-sapun u jgħalluhom fuq il-primus,  wara li jogħrkuhom bis-sapuna taċ-ċavetta – li hi sapuna ħadra jew safra, li qajla taħfinha f’id waħda – u fuqha hemm minqux muftieħ.

Wara l-ħasil u t-tlaħliħ ta’ dawn iċ-ċraret, il-qilla tax-xemx tagħmel tajjeb biex tkompli tneħħi għal kollox kull tifkira ta’ użu minn dik iċ-ċarruta.

L-istess isir fil-każ tat-trabi. Lil dawn ifisquhom f’ħarqa bi qlejba fuqha biex tmiss ma’ laħam it-tarbija, u jħammġu fiha. Il-ħarqa hi speċi ta’ xugaman u l-qlejba hi magħmula minn drapp irqiq u ifjen minntal-lożor.  Meta tarbija tħammeġ, jitwarrab il-ħmieġ, u l-ħarqa u l-qlejba jgħaddu mill-istess proċess taċ-ċraret l-oħra.

Jingħad li qabel is-snin ħamsin, għall-istess skop, in-nies adulti  kienu jagħmlu użu wkoll mill-ixkejjer bojod tad-dqiq. Wara, kien hemm ukoll min jaqta’ kwadraturi tal-paġni tal-gazzetti u jutilizza dawn il-karti. Min kien jagħmel hekk ma kienx jaf bid-dannu li seta’ jagħmel lil saħħtu.

Raġel anzjan imrobbi l-Qala, Għawdex irrakkuntali li jiftakar iż-żmien meta ta’ tfal żgħar, hu u ħutu kienu jmorru f’xatt il-baħar f’Ħondoq ir-Rummien wara maltempati qliel, li jtellgħu ċ-ċagħaq l-art. Minnhemm jiġbru ċ-ċagħaq ċatt, jitfgħuh fil-ġwielaq marbutin ma’ madmad u jmorru lura r-razzett. Hemm jaħslu ċ-ċagħaq fl-ilma tal-bir u jnixxfuh. Imbagħad iqegħduhom f’kannestri tal-injam ħdejn il-vaska tad-WC, li kien ikun ħdejn il-mandra tar-razzett, u jintużaw flok toilet paper.

Xħin użata, kull ċagħqa tintefa’ fi friskatur bl-ilma bis-sapun u meta ċ-ċagħaq jimtela mhux ħażin, idawruh b’injama u jitfgħu kollox f’rokna fil-ħamrija.  Żmien wara jerġgħu  jnaddfu ċ-ċagħaq fl-ilma nadif, inaddfuh u jerġgħu jużawh.

Sewwasew fil-kantuniera l-oħra fi Triq Irjali, kif taqbeż ir-Radio City, lejn il-Ħamrun, qabel ma titla’ l-isqaq għall-forn tal-Bażikk, hemm ħanut ċkejken ferm – toqba kollox, li r-raġel xwejjaħ li jkun fih, Ġanni, jaqli u jbigħ l-imqaret tat-tamal. Imqaret, li fietla u mhux jaħarqu, joħolqulek benna tal-għaġeb fil-ħalq.

Minn filgħodu sa filgħaxija, dan il-ħanut jibqa’ għaddej bil-produzzjoni. Naturalment, sid il-ħanut, iġib l-imqaret mhux misjura miegħu u jaqlihom hemm fiż-żejt jagħli. Ir-riħa tiftaħlek imnifsejk, għax mal-imqaret jitfa’ l-maskta (anisette) u tgħidx x’riħa tfuħ jagħmlu, iżda t-togħma tisboq kollox, għax it-tamal hu kemxejn abbundanti.

Dan in-negozju jtul għal kemm idumu għaddejjin l-istaġuni tal-ħarifa, ix-xitwa u r-rebbiegħa, iżda ħidmet il-bejjiegħ tal-imqaret ma tiqafx. Ġieli jagħlaq il-ħanut qabel, u bl-ewwel Lambretta  bi tliet roti li daħlet Malta, għax bil-kaxxa fuq wara, idur it-toroq tal-Ħamrun ibigħ il-bigilla u l-isfineġ tal-bakkaljaw. Jgħajjat l-għajta ‘Hawn hu’.

Il-bigilla tkun qisha f’kaldarun fejn tinżamm sħuna. Meta n-nanna tibgħatni nixtri b’xi sold, jaqbad karta strazza, jagħmilha forma ta’ lembut u jitfagħli fiha. Imbagħad ikollu flixkun b’likwidu aħmar – aktarx bżar aħmar misħuq u miżjud b’xi żejt — u jferrixli fuq il-bigilla. Appena jitfa’ l-bigilla fil-lembut u qabel ma jitfagħli l-bżar, jagħlaq il-kaldarun bl-għatu.

Għall-isfineġ għandu speċi ta’ akkwarju tal-ħġieġ, bl-għatu wkoll u meta nixtri minnhom, jagħmilhomli f’borża tal-karti.

It-togħma tal-bigilla niggustaha, għax tajba iżda ma’ tistax tipparagunaha ma’ dik tal-isfineġ, l-aktar fin-nofs tagħha. Meta jiġi jbigħ, in-nies toqgħod fil-kju biex tixtri, forsi għax issib l-ikel lest għal filgħaxija u ma toqgħodx issajjar.

Biex jara jagħti l-bqija sew meta jkun meħtieġ, għax id-dawl fit-toroq għadu batut, dan il-bejjiegħ għandu bozza ċkejkna mwaħħla ma’ wara tas-saqaf tal-Lambretta, in-naħa tal-bankina. Jieqaf fejn jieqaf, jitfi l-vettura u jinżel minn postu biex ibigħ.

Hekk kif jibda riesaq l-istaġun tas-sajf, in-negozju tal-imqaret ibatti xi ftit, għalkemm xorta jibqa’ jsajjarhom u jbigħhom. Iżda kull wara nofsinhar, f’dan l-istaġun tas-sħana, lil ‘tal-imqaret’ nerġa’ narah tiela’ biż-żiemel minn Triq Irjali fil-Blata l-Bajda għall-Ħamrun, din id-darba jbigħ il-ġelat u l-granita tal-lumi.

Il-ġelat u l-granita, jagħmilhom hu, d-dar tiegħu. Bħall-ġelat, il-granita għandha togħma tajba u rinfreskanti. Ikunu f’dawk li ngħidulhom ‘bziezen’. Dawn il-bziezen huma ċilindri fondi, li jitqiegħdu f’nofs bettija tal-injam u mad-dawra tagħhom jintefgħu l-blokki tas-silġ. Jien, l-aktar li nixtri hu l-ġelat. B’sold, ningħata ġelat kbir, li jagħmilhuli f’lembut tal-gallettina ta’ barra. Nies oħra qed jixtru l-ġelat f’reċipjenti tal-aluminju u tal-enamel.

Biex ma jdublix, niekol malajr dak il-ġelat li jkolli ’l barra mill-lembut tal-gallettina, iżda darba nagħmel hekk, nibda nara li qed jonqosli malajr, għax isfel nett qajla jkun hemm ġelat. Mill-banda l-oħra, jekk nieħdu bil-kalma, tilħaq tixxarrabli l-gallettina minn taħt u jaqagħli l-ħalib. Allura kultant, wara li niekol il-ġelat ta’ fuq, biex ma jdublix, nigdem il-gallettina minn taħt u nħalli lill-ġelat jinżel f’ħalqi bil-mod il-mod. B’hekk nemmen li ntawwal ftit il-ħin biex ‘niddevorah’.

Iżda jekk in-nanna jew iz-zija Connie jkollhom xi flus li jistgħu jagħtuni, għada noqgħod nistennieh u nixtri ġelat ieħor!

The excavations at Skorba were carried out by the writer on behalf of the National Museum of Malta, where he held at the time the appointment of Curator of Archaeology.

The Excavation Fund was formed from grants received from the Society of Antiquaries of London, the British Academy, and the Malta Archaeological Circle.

To get a copy of this book, please click here.

Aktarx titbissem u tlissen f’qalbek li hawn min baqa’ joħlom, hekk kif tinstema’ l-kelma u jitfisser il-ħsieb li bniedem jista’ jġarrab il-milja tal-qalb.

Jista’ jkun li fiż-żgħorija jkollna għax moħħna jtir bla lgiem, u fiż-żgħożija nduquha għax qalbna timraħ. Iżda meta nidħlu fż-żmien u naraw li dak li għażilna sar suf, allura naqtgħu qalbna nintefgħu ġo toqba tal-moħħ u nitmermru hemm.

Fil-fatt dan m’għandux ikun hekk. Jekk minn kelma ta’ ħaddieħor, jew imġiba, jew għemil ħażin, aħna nisiltu ħsieb, malajr ix-xejra mdejqa u kiebja tagħna titmermer u flokha titlissen ħlewwa u ferħ, sliem u faraġ.

Timxi bl-arloġġ? Tagħmel kollox fil-ħin? U bil-ħin? Ukoll uġigħ f’qalbek jiġik fil-ħin u jaf iħallik taħtu; agħżel jum fejn tista’ tkun merħi, sib siegħa li tqattagħha fil-ġnien, aqbad ktejjeb minn ġo librerija jew jekk moħħok jagħtik, ixtri wieħed!

Tintebaħ kemm kont qed tgħix fir-rassa ta’ moħħok, fil-gaġġa ta’ lsien in-nies, fis-sikkatura li trid iġġib ruħek skont ma’ taħseb li hu l-aħjar.
John Milton, kittieb, għandu dan l-għajdut; ‘Il-moħħ f’sikktu jista’ l-infern iġibu ġenna, u l-ġenna jġibha nfern.’

Qatt ħsibt f’dan? Ieqaf kemm kemm, ixrob tazza ilma kiesħa bil-mod, ħu n-nifs u tħossok qed tgħix, u ħares madwarek u għożż dak li qed tara. Bil-mod tibda ssoff dak li ħaddieħor ilu jsoff u kien barrani għalik: il-ferħ.

Jekk dil-kitba tħallik fejn kont, sinjal li l-kisja madwar qalbek hi ħoxna; jekk le, sibt il-mogħdija għall-ġnien ġewwien.  

 

William Soler, born in Sliema on 7 December 1946, graduated B.Sc. Eng. and B.A. Arch. at the University of Malta. Practised the architectural profession since 1970 and board member for six years of the Development Control Commission ‘B’ of the Malta Environment and Planning Authority, tutor of architectural design at the University of Malta for several years and keen collector of Melitensia. Published several historical articles in books, academic journals, magazines and newspapers; edited a book Design Guidelines on Fire Safety for Buildings in Malta.

“Kemm nixtieq ngħix ġo toqba fejn la nara u lanqas nisma’.”  Id-daqqiet tal-ħajja jġagħluk taħseb u tfittex il-kenn, toqgħod qrib min taf, u tiltaqa’ ma’ min jogħġob lilek. Tkun qisek brimba tgħix fuq l-għanqbuta tiegħek.

Iżda b’hekk qatt ma tinfetaħ u tgħix il-ħajja tiegħek għax ikollok kollox maħsub u komdu.  Jien ġieli tlajt Għawdex bil-vapur u bil-mixi u tieqaf fl-ewwel ħanut li ssib miftuħ u titrejjaq?  Ġieli qrajt xi ktieb b’ilsien li taf u li qatt ma tħajjart taqra?  Ġieli mort dawra sal-isptar u tara qraba deħlin u ħerġin?  Ġieli jekk tista’, rsaqt biex tagħti d-demm?  Ġieli ppruvajt tagħmel ħbieb ġodda f’librerija, f’każin?  Ġieli tħajjart tmur tara logħba ballun Ta’Qali, l-Mosta u tara x’inhu jiġri?  Ġieli dħalt f’xi kappella mwarrba għal xi ħames minuti u tiftakar fil-bdiewa li kienu jżuruhażminijiet ilu?

Mid-dehra dan ma’ jidħolx fil-mudullun ta’ moħħok u għalhekk qisek ferrovija għaddejja fuq l-istess linja ’l hemm u ’l hawn:  tmur biss fejn hu maħsub.  Biex tiffriska bħala karattru; biex kliemek ikun interessanti trid tiddakkar  mill-ward bħalma jagħmlu n-naħal għall-għasel.

Scrooge kien iħobb id-dlam; id-dlam kien irħis.  Inti tista’ tkun xħiħmiegħekinnifsek u tgħix ħajtek fil-qamel tal-ħsieb. Tista’ tkun qalbek kbira u tbexxaq il-bieb ta’ qalbek u jkollok moħħok persjana li minnha tgħaddi ż-żiffa u l-frisk.

Bil-kavallieri f’Malta nftaħna. Ara xi ġmiel għandna mhux għax il-Malti ma’ batiex. 

Int tista’ tagħżel li toħroġ mit-tinda ta’ ħajtek, taqsam id-deżert tad-dwejjaq u dduq il-benna tal-għejxien.