Minn Charles B. Spiteri

Albert Cockram, li twieled Lixandra u ġie Malta mal-ġenituri tiegħu meta kellu erba’ snin u Connie Bongailas minn Ħaż-Żabbar, ilhom miżżewġin 57 sena f’Mejju. Qatt ma jafu li kellhom xi jgħidu bil-kbir, la fuqhom infushom, la fuq id-dar u lanqas fuq il-finanzi. Dan iżda, għax kif jgħidu huma, dejjem imxew mar-rieda ta’ Alla.

Iltaqgħu b’kumbinazzjoni waqt fiera fl-iskola ta’ Ħaż-Żabbar. Albert kien miftiehem li jmur ma’ ħbiebu ġuvintur, iżda meta ma ra lil ħadd fil-post fejn kellhom jiltaqgħu, telaq waħdu.

Connie, flimkien ma’ ħbiebha xebbiet, kienet hemm ukoll u peress li kienet tħobb tiċċajta, qalet lil ħbiebha li kienet se tgħaddi ż-żmien b’dak il-ġuvni waħdu. Kif għaddew minn quddiemu qaltlu: “Ara l-kuġin!” Albert induna li kienet qed tgħid għalih u waqaf. Kellimha, u minn dak il-ħin inġibed lejha. 

Ħa numru f’lotterija – in-numru 5 – u rebaħ kelb taċ-ċaqquf, li tah lil Connie bħala rigal. Kelb li għadu għandhom sa llum u kontinwament ifakkarhom fl-ewwel laqgħa tagħhom.

Dan kollu ilu 54 sena. Connie kellha 16-il sena u kienet temmet l-iskola u Albert kellu 21 sena u kien jaħdem bħala kok tal-Uffiċjali, man-Navy.

Il-ħajja fl-antik kienet waħda rigoruża, speċjalment fejn jidħlu l-valuri Nsara. Connie tiftakar li l-aħwa kienu jqumu kmieni biex imorru għall-quddiesa tal-5.30a.m. u mhux darba u tnejn li Albert kien ikun Ħaż-Żabbar dak il-ħin stess, biex jiltaqa’ għal ftit minuti mal-maħbuba tiegħu. U maħbuba tassew għax jistqarru li tabilħaqq kienu maħluqin għal xulxin, tant li qatt ma jafu li tlewmu fiż-żmien kollu li ilhom miżżewġin.

Connie tistqarr li l-istess valuri li ħadet hi għaddiethom lit-tliet uliedha u sal-lum, hi u żewġha għadhom imorru jisimgħu quddiesa kuljum.

Jaħsbu f’xulxin

Għar-rigward ta’ Albert, Connie tirrakkonta li hi dejjem kienet tkun ħsiebha fih, sew meta kien man-Navy, kemm meta kien ikun Malta, u hu l-istess. Albert, min-naħa tiegħu dejjem emmen li jekk hu qed jaħdem għall-familja u jistinka kemm jiflaħ, martu kienet tkun qed taħdem ma’ uliedhom u dak kollu li kien meħtieġ għad-dar tagħhom. Tant telgħu f’imħabba safja, li jekk joħorġu, joħorġu flimkien u jekk ikollhom xi ħaġa tal-ikel, jaqsmuha bħal ‘aħwa’. Għadhom jifhmu u jgħinu lil xulxin f’kull ħaġa li jkunu se jagħmlu.

Damu namrati madwar sena, u meta l-ġenituri saru jafu bl-imħabba tagħhom, ma qalu xejn. Omm u missier Connie, mill-ewwel indunaw li Albert kien ġuvni serju u onest u għalhekk bierku mħabbithom. L-istess ġara mill-ġenituri ta’ Albert.

Ma kinux jiltaqgħu ta’ spiss, peress li Albert kien ikun imsiefer, iżda meta kienu jkunu ankrati x-xatt f’Malta u jitħallew jinżlu l-art, kien imur b’ġirja waħda jara lill-maħbuba tiegħu. Il-leave minn fuq il-vapur kien ikun ta’ nofs ta’ nhar kull jumejn!

Madankollu, missier Connie kien bniedem ta’ dixxiplina u la kien jippermetti li Connie ddum barra aktar minn ċertu ħin (8.30pm.) u lanqas kien iħalli lil Albert id-dar meta hu kien ikun xogħol filgħaxija. Għalhekk, kien itaptaplu fuq dahru u jgħidlu li kien ħiereġ. Dan kien ikun sinjal li Albert kellu joħroġ ukoll. Flimkien, kienu jmorru Bormla, fejn missier Connie kien jaħdem fil-generator station, u minn hemm Albert jaqbad il-karrozza tal-linja u jmur lejn Raħal Ġdid.

L-għerusija

L-għerusija tagħhom kienet waħda pjuttost sempliċi iżda normali għaż-żminijiet. Xtraw iċ-ċrieket, tawhom lil xulxin u għamlu xi ħaġa fid-dar stess, bejniethom.

Wara l-għerusija, li damet sena oħra, Albert ingħata xogħol fid-djar privati tal-uffiċjali tan-NATO. Dan ma kienx ikun xogħol permanenti, iżda peress li hu kien kok tal-uffiċjali u bħalu ma kienx hemm bosta, allura seta’ jserraħ rasu li l-ħidma tiegħu kienet aktar żgura.

Meta bdew jaħsbu li jiżżewġu bdew ifittxu fejn imorru joqogħdu. Flus fl-idejn ma tantx kien hawn u l-postijiet għall-kiri kienu ftit ukoll. Iżda rnexxielhom isibu appartament f’Bormla, b’ċens, bi Lm17 (€39.60) fis-sena, li ma kinux ftit.

It-tieġ ta’ Albert u Connie sar fit-18 ta’ Mejju, 1957 fil-Parroċċa Madonna tal-Grazzja, Ħaż-Żabbar. Qaddsilhom il-Kappillan Dun Ġużepp Zarb. Wara, il-miżżewġin friski, flimkien max-xhieda u l-bridesmaids, marru għand Agius tar-ritratti, Raħal Ġdid u ħadu r-ritratti tal-okkażjoni. Bħala riċeviment kien sar fid-dar tal-ġenituri tal-għarusa. Għalih kienu mistednin t-tmien ħutha, familjari u z-zijiet ta’ Albert.

Għal bosta, il-qamar il-għasel kien għadu fil-qamar, iżda sid il-garaxx li mingħandu krew il-karrozzi għat-tieġ, offrielhom li joħodhom dawra sas-Salina.

Wara għaxar xhur kellhom lill-ewwel tifel, Henry, illum miżżewweġ lil Polly u għandhom żewġt itfal, Shaun u Sara. F’għeluq it-tliet snin u tmien xhur marru joqogħdu Raħal Ġdid u kellhom lil Mario, illum miżżewweġ lil Ritlene u għandhom lil Alexia u Francesca. Tmien snin wara kellhom lil Maria Helena, jew kif hi aktar magħrufa Mariella. Din hi miżżewġa lil Winston Muscat u għandhom żewġt itfal, Brandon u Nicole.

B’hekk, Albert u Connie huma nanniet ta’ sitt neputijiet. Albert jirrakkonta li fl-1959 spiċċa min-Navy u beda jaħdem ma’ Fort Sea-Lord, Sir Gordon u Lady Hubbard, f’Villa Degiorgio, San Pawl tat-Tarġa.

Għax-xogħol bir-rota

Albert għadu jiftakar meta minn Bormla kien irid imur għax-xogħol, San Pawl tat-Tarġa permezz tar-rota. Min jaf kemm-il darba ġrew warajh il-klieb, li dari kienu jiżegħdu fit-toroq Maltin. Idum kemm idum — ġieli wkoll sas-siegħa ta’ filgħodu – kien isib lil Connie tistennieh, għax l-imħabba u l-mogħdrija ma kinux jippermettulha tidħol torqod qabel ma jirritorna d-dar.

Tard fl-1959, Albert xtara karrozza antika u kif jistqarr, spiċċa jaħdem għaliha. Hawn ukoll, ix-xogħol ta’ Albert ma kienx wieħed permanenti, iżda billi kien fitt f’xogħlu, kien ikollu rakkomandazzjoni wara oħra minn dawk li kienu jimpjegawh. Ħadem ma’ Ammiralli, kaptani, Commandos, tan-NATO u mal-British High Commission. Kien isajjar fi djar privati l-lunch parties, dinner parties, buffet suppers u cocktail parties. :ieli kellu cocktail parties għal madwar 350 ruħ.

Għal dak li jirrigwardaw valuri Nsara, Connie ssemmi li sa minn meta kienet żgħira kienet tattendi l-quddies kuljum tal-5.30 a.m. ma’ ħutha. Dawn il-valuri għaddiethom lit-tliet uliedha u sal-lum, hi u żewġha għadhom imorru jisimgħu quddiesa kuljum.

Meta jitkellmu fuq il-ħajja taż-żgħażagħ ta’ llum, il-koppja Cockram tgħid li llum m’hawnx rispett. Il-fatt li tara u tisma’ b’xebbiet u ġuvintur li joħorġu mal-ħbieb u ma jirritornawx qabel l-4.00a.m. juri li l-ulied m’għadhomx jimpurtahom mill-ġenituri tagħhom li jkunu qed jistennewhom id-dar. Jemmnu li dan kollu jibda billi minn żgħar, it-tfal imorru mill-iskola għad-dar u ma jsibu la lil ommhom u lanqas lil missierhom, għax dawn ikunu qegħdin xogħol. Allura, aktar ma jikbru, aktar isibu ruħhom liberi, u ladarba jidraw hekk, xejn ma jkun jista’ jwaqqafhom. Madankollu, il-koppja taf b’numru sabiħ ta’ żgħażagħ li għarfu sew l-iskop tal-ħajja u jaħdmu qatigħ b’riżq dak kollu li hu tajjeb u huma ġenerużi wkoll mal-anzjani.

Ħruġ tal-ġenituri

Terġa’ llum jeżistu ġenituri, li filgħaxijiet joħorġu jgawdu flimkien jew għal rashom, u ma jimpurtahom xejn minn uliedhom. B’hekk tinbet ukoll l-arroganza u tfal tali, jaslu jħassru lil dawk li jkollhom trobbija sew.

Albert u Connie jkomplu, li fi żmienhom, il-ħruġ kien isir biss meta jkunu jistgħu joħorġu flimkien. Connie, la qatt ħalliet lit-tfal warajha u lanqas ħalliethom ma’ ħaddieħor. Sakemm kibru, lanqas tiġijiet ma kienet tattendi minħabba fihom.

F’għeluq il-50 sena miż-żwieġ tagħhom, binthom Mariella flimkien ma’ ħutha s-subien Henry u Mario, organizzawlhom sorpriża kbira. Bdiet billi stiednu lil Patri Joe Vella, Kappillan tal-Parroċċa tal-Karmnu, tal-Fgura, fejn toqgħod il-koppja Cockram, li qaddsilhom fid-dar. Wara għamlulhom festin hemm ukoll u aktar tard ħaduhom għal weekend break f’lukanda lussuża.

Mitluba jgħidu x’jaħsbu li kien l-ingredjent prinċipali li żammhom magħqudin flimkien għal 52 sena, jemmnu li kien il-fatt li dejjem kienu joqogħdu jisimgħu u jbaxxu rashom għal xulxin. Ma jfittxux id-drittijiet bejniethom imma jaslu jagħdru wieħed lill-oħra. Barra minhekk, japprezzaw lil xulxin f’dak kollu li jwettqu u dejjem kienu qrib Alla. Dan, għax kif jgħidu, il-bniedem tad-demm u l-laħam, hu dgħajjef wisq biex iwettaq il-pjan ta’ Alla, waħdu.

Xewqa li jixtiquha sseħħ jekk kemm-il darba Alla jippermettilhom is-saħħa, hi li jerġgħu jżuru Lourdes.

Jum wara jum, minn wara t-twieqi tal-gallarija jew inkella minn wara l-grada tad-dar, nista’ nsegwi t-teatrin tat-triq. Teatrin maħluq mill-istess nies li jum wara l-ieħor jew darba u darbtejn fil-ġimgħa, jgħaddu jbigħu xi prodotti għall-konsum.

L-ewwel tnejn min-nies li jiftħu l-ġranet ikunu Salvu u Ġeraldu. Dawn it-tnejn ibigħu tiġieġ, fniek u bajd. Salvu għandu żiemel ubbidjenti għall-aħħar, li jiġbed karettun magħruf  bħala tal- Qisu dak tal-karozzini. Wara ż-żiemel għandu qatgħa fejn jekk irid jitla’ bilqiegħda fuq il-karettun u jista’ jserraħ dahru ma’ żewġ gaġeġ fuq xulxin. F’dawn ikollu l-fniek, tiġieġ u ħamiem għall-bejgħ. Fuq wara tal-karettun ikollu kannestri kbar bil-bajd.

Ġeraldu wkoll għandu żiemel u karettun. Iżda ta’ dan hu karettun normali u kull ma’  jkollu hu saff wieħed ta’ gaġeġ u kannestru għall-bajd. Ħadd minnhom ma jgħajjat bil-prodotti tiegħu. In-nies tal-Blata l-Bajda draw il-ħinijiet tagħhom u jkunu qed jistennewhom. Interessanti ngħid li ż-żiemel ta’ Salvu fih għaxqa. Meta sidu, jimxi kantuniera sħiħa u jsejjaħlu, iż-żiemel jimxi qajl qajl sa ma’ jasal maġenbu. Periklu ma’ tantx hawn, għax il-karozzi għadhom limitati wisq.

L-aktar li nixtru bajd hu mingħand Salvu u nieħu gost narah joħroġ ponn muniti minn but jew ieħor tal-qalziet, imburġati bihom, biex jagħtini l-bqija. Kultant nixtru wkoll mingħand Ġeraldu għax kulħadd irid jiekol! Tjur ma nixtru mingħand ħadd, għax għandna tagħna.

Imbagħad jgħaddi bejjiegħ ieħor, li għandu l-laqam ta’ Galluwa. Dan hu raħħal, botni, bi qmis minn barra fuq żaqq ittundjata u qalziet twil imxammar sa fuq il-pxiexel. Id-dehra tiegħu mhix bħal dik ta’ Salvu jew Ġeraldu. Galluwa jbigħ il-ħaxix u jkollu wkoll xi fniek u tiġieġ għall-bejgħ. Meta n-nanna tiddeċiedi mil-lum għal-lum li ssajjar il-ħaxix, ma tibgħatnix għand Ġanni tal-pitkali, iżda tibgħatni nixtri mingħandu Galluwa. Jekk jieqaf mal-bankina tagħna, kemm noħroġ mid-dar, jekk ikun għaddej man-naħa l-oħra, in-nannu joħroġ mill-ħanut tiegħu u jaqsamli t-triq. Galluwa jgħajjat b’dak kollu li jkollu għall-bejgħ u n-nies jisimgħuh minn ġo djarhom u joħorġu jixtru. Għajta tiegħu li niftakar sew hi “Ta’ Belludju t-tuffieħ.”

Darba f’ġimgħa jasal bejjiegħ ieħor, filgħodu kmieni. Naf li jismu Ġużeppi, u l-ewwel darba li smajtu jgħajjat, ħsibtu mara. Ġużeppi jbigħ il-ħut fuq karettun miġbud minn żiemel. Il-karettun nadif tazza. L-istess il-bejjiegħ. Għandu dehra ta’ artist. Mhux żgħir fl-età, iżda xagħru folt bin-nokklu quddiem u għajnejh ċelesti sbieħ. Li jitfgħu kemxejn lura hu leħnu, meta jgħajjat “Tajba l-vopi” u “Għajnu ħamra t-tonn.”

Bħall-bejjiegħa l-oħra, Ġużeppi jieqaf kull fejn joħorġu x-xerrejja minn djarhom, u bil-ġentilezza kollha jservihom bil-galbu.

Darba f’ġimgħa jasal ukoll Ġorġ, il-bejjiegħ tal-pitrolju. Dan biss naf li għandu trakk mgħammar b’tank enormi fuqu, mimli bil-pitrolju. Mas-sid jiġu żewġ uliedu, biex iħaffu jaqdu n-nies u jilħqu aktar parruċċani. Dawn ma jgħajtux biex in-nies joħorġu jixtru, iżda mid-djar kulħadd jisma’ li jkunu waslu, għax jinstemgħu l-laned iċekċku fl-art.

Ġeneralment in-nies jixtru f’laned tal-gallun u l-bejjiegħ kemm jiftaħ vit enormi fuq wara, in-naħa t’isfel, u l-pitrolju jibda jgelgel fir-reċipjenti tagħhom tal-landa, li jesgħu erba’ glalen, żewġ glalen, gallun jew nofs gallun. Imbagħad, l-istess pitrolju jitferra’ fil-laned tax-xerrejja.

Mingħand tal-pitrolju nixtri wkoll il-flitt għan-nemus u l-ispirtu għall-ispiritiera. Ġieli nixtri wkoll xi flixkun spirtu tal-melħ, biex innaddfu l-loki bih.

Persunaġġ ieħor hu l-landier. Jgħaddi jimbotta karettun. Jieqaf faċċata tal-‘Hollywood‘,  jarma fl-art f’kantuniera u kulħadd imur għandu jsewwi bottijiet u stanjati.

Dawn il-bejjiegħa jiġu kollha fid-dawl tax-xemx.  L-ewwel wieħed jitfaċċa f’xi s-7.00 a.m. u sa nofsinhar it-teatrin ikun intemm u s-siparju jingħalaq biex l-għada jerġa’ jinfetaħ f’għodwa ġdida. 

Illum is-Sibt. Ġurnata bla skola. Qajla hemm skop ta ’ħidma attiva. Xogħol tad-dar mill-iskola għandi  ftit li xejn, u diġà jinsab lest. In-nanna qiegħda fuq, quddiem il-magna tal-ħjata, tagħmel punt. Nannuwi l-ħanut ibigħ il-gazzetti, ħelu, sapun u sigaretti. Zijuwi Fred se jitlaq lejn il-Belt, iz-ziju Dward għadu kif mar għal qatra nbid għand Ċikku tat-titotla u ziti taħsel l-art.

M’għandix wisq x’nagħmel u d-dar qed niddejjaq waħdi. Inħossni bla attenzjoni. In-nanna tħeġġiġni naqra ktieb, iżda llum hi vaganza u m’għandix aptit nara kotba. Ħsiebi hu biss li mmur sa ħdejn iz-ziju Dward. It-titotla ta’Ċikku mhix ’il bogħod. Fl-istess triq tagħna, kemm naqsam Triq is-Santissima Trinitàu niġi ħdejn l-ewwel mina mit-tnejn li hemm fi Triq Irjali. In-nanna ma tantx tħallini mmur hemm, għax missieri jirrabja jekk ikun jaf li mort f’ħanut tax-xorb. Min jaf għaliex? Forsi minħabba xi kliem pastaż, li kull tant jingħad minn dawk li jkun hemm? Iżda kull meta ninżel mill-iskola għad-dar maz-zija Connie, dejjem irġiel xjuħ nara, u bosta minnhom narahom jinżlu għall-quddies kull filgħodu kmieni. Mela allura forsi għax il-papà ma jkunx iridni fl-ambjent tax-xorb!

Tiġini idea. Inħajjar lin-nanna tikteb tern bl-għeniebi, għax il-lejla jitla’ l-lottu u dik ġieli tinkaram tilgħab tliet numri. Ma tafx meta tista’tidħaklek ix-xorti. U jien inkompli niċċajta li l-ħolma tal-lejl kienet li sirna sinjuri.

L-idea togħġobha u jien nagħmlilha kundizzjoni li nsib min jaqsamli t-triq u ngħaddi nittawwal liz-ziju Dward. Għax tal-lottu jinsab man-naħa l-oħra tat-triq, ftit ’il fuq mit-titotla. Titbissem u xxengel rasha. Ma tantx tħobb tgħidli le, nannti. Tridni ferħan u ngawdi mill-ftit li nista’, għax taf li minkejja li aħna ħafna aħwa, jien qisni tifel uniku, għax trabbejt magħha.

Zijuwi Dward għadu għand tat-titotla, minsub ma’mejda kwadra b’wiċċ tal-irħam ingastat fiha. It-titotla hi ħanut rettangulari. Faċċata, bank imdaqqas bil-wiċċ qisu mużajk. Warajh, xkafef bix-xorb alkoħoliku bħal dawk li wieħed isib fil-festini tat-tiġijiet iżda l-aktar inbejjed. Fin-nofs tal-ixkafef bieb ċkejken li warajh hemm xi kamra ċkejkna mudlama. Dejjem b’purtiera kemxejn miftuħa.

Lil Ċikku tat-titotla dejjem hemm nafu, iservi lill-klijenti li dejjem jintasbu għandu; min għat-te jew il-kafè, inkella għal xi tazza nbid.

Fir-rokna, fuq ġenb tal-bank, wara speċi ta’vetrina ċkejkna tal-ħġieġb’pasti differenti u platt b’xi ftit pastizzi, jitla’l-fwar minn stanjata bl-ilma jagħli għat-te u l-kafè. Fil-ġnieb tat-titotla żewġbankijiet imwaħħlin mal-ħajt, li hu miksi bl-injam. Imbagħad xi nofs tużżana mwejjed, tlieta kull naħa u fl-ispazju tal-passaġġli jibqa’, banketti doppji tal-injam. Ma nafx għaliex, nistħajjilhom tal-pirati.

Ix-xjuħ jinġabru gruppi madwar l-imwejjed. Min jordna terz inbid u joqgħod jixorbu bil-mod. Min jieħu te u daħal wieħed talab għar-rum. It-te u l-inbid joħroġ f’tazzi normali, iżda t-tazza tar-rum hi ċkejkna wisq u lanqas hi mimlija.

Iz-ziju Dward, li hu l-uniku wieħed li jmur għand tat-titotla, bil-ġlekk, bil-kappell u bil-bastun,  iħobb jintasab f’rokna fejn idendel il-bastun. Meta jitkellem, dejjem irid isemmi l-istima li għandu għall-Ingliżi. Akkanit u jħobbhom, għax jgħid li kien jaħdem magħhom u huma biss nies. Ikun irid jixtrili te jew kafè. Le. Ma nkunx irrid. Taz-zija Connie u tan-nanna żgur ikun aħjar! Iżda meta jistaqsini rridx intiegħem l-inbid, dak iva… it-togħma differenti, għax qawija, għalkemm f’moħħi għandi li minn dawk it-tazzi jixorbu x-xjuħ.

Ma nafx hux għax inkun mort inżuru jien, jew għax jaf li missieri jirrabja jekk ikun jaf li mort hemm, iżda z-ziju Dward ma jdumx ma jixrob l-inbid li jkollu quddiemu u jgħidli biex immorru lejn id-dar. Isellem lil kulħadd u nerħulha għall-forsi minuta mixi li hemm bejn il-ħanut u d-dar. Miegħu ġieli jġib borża bil-pasti. L-aktar li jkunu huma rock cakes,li jkunu miżgħuda bil-passolina u ż-żbib.

Jisbaħ il-Ħadd. L-ewwel aġenda fil-lista tal-lum hi l-quddiesa. Tas-sebgħa l-Kappella tal-Mużew ftit ’l isfel minna lejn il-Bombi. Miegħi tiġi n-nanna. Trid parank biex titla’ dawk il-25 tarġa. Kif niġu fuq insibu speċi ta’ magna żgħira (numeratur), fuq xkaffa tal-injam f’rokna kif titla’ t-taraġ, biex min se jitqarben jagħfasha, ħalli tal-Mużew ikunu jafu minn qabel kemm jinħtieġu ostji.

Ġieli nirrabja lin-nanna, għax nagħfasha wkoll meta ma nkunx se nitqarben. Hekk jgħidu li jagħmlu xi ħbieb tal-Mużew. U billi jien ukoll nagħmel bħalhom, x’fiha? Minħabba f’hekk, meta nkun se nitqarben, nipprova nitla’ l-aħħar wieħed, biex flok ostja waħda ningħata aktar. Għax ma jkunux iridu jħallu ostji kkonsagrati fil-kappella.

Wara l-quddies immorru d-dar għat-tè. Insib bajda mgħollija sħuna, li tħejjili z-zija Connie, ma’ żewġ dawriet ħobż tal-Malti mixwijin fuq il-Valor. Il-gradilja li xtrat in-nanna, u li tintuża apposta għall-ħobż mixwi fuq din il-kuċiniera, tgħidx kemm tixwi ħobż tajjeb. Imbagħad immur il-ħanut ħdejn in-nannu, inbigħ il-gazzetti. Bħal-lum ikun iridni ħdejh, għax wara l-quddisiet tgħidx x’jaqgħu tan-nies, l-aktar biex jixtru l-gazzetti u s-sigaretti. Il-ħanut, peress li hu żgħir ħafna, ikun imballat u peress li l-vetrini għandhom il-ħġieġ jiġri, in-nannu ġieli qabad lil xi tfal imqarbin iressqu l-ħġieġ bil-mod il-mod u joħdulu l-ħelu bla ma jħallsu għalih.

Meta tintemm l-aħħar quddiesa u n-nies ikunu xtraw mill-ħanut tan-nannu, nilmaħ liz-ziju Pio u liz-zija Luċija ġejjin bil-karrozza tat-tip Austin Wolsley. Ħafna drabi, nhar ta’ Ħadd, jgħaddu minn ħdejn in-nannu u jekk jarawni fil-bieb, joħorġuni magħhom għal dawra bil-karrozza. Mill-Blata l-Bajda nieqfu l-Ħamrun, fejn joqogħdu l-mamà u l-papà u jġibu lil xi ħadd ieħor jew tnejn minn ħuti mingħand il-mamà.

Iz-ziju Pi jidher li jħobbna ħafna. Hu ħu n-nannu Pawl, u z-zija Luċija hi Taljana pulita ħafna. Iz-ziju Pi u z-zija Luċija ma għandhomx tfal. Għalhekk jgħaddu għalina u joħduna magħhom. Id-dawra dejjem l-istess. Jew fir-ristorant tal-injam f’Għajn Tuffieħa, jew il-Lukanda Seabank l-Għadira, jew il-Winter Garden fix-Xemxija. L-aktar li nieħu gost, meta mmorru Għajn Tuffieħa, għax hemm muntanja għolja ta’ ramel. Ikun hemm ħafna tfal telgħin u niżlin fuqha.

Fis-sajf nara ħafna tfal u nies jgħumu, iżda meta noħorġu maz-zijiet inkunu lebsin pulit u l-baħar inxommuh biss. Lanqas lejn il-muntanja tar-ramel ma nitħallew nersqu. Jidher li liz-ziju Pi jafuh ħafna nies, għax jersqu lejh, ikellmuh. Jaf xi disa’ lingwi, għax meta kien żgħir kien joqgħod l-Eġittu, mal-familja tiegħu u hemm jgħid li ħafna jistudjaw il-lingwi. Għandu ħanut Tas-Sliema jismu Rex Photo Studio. Id-dar tiegħu u taz-zija tmiss mal-ħanut fi Triq il-Prinċep ta’ Wales.

Fil-postijiet li mmorru, hu jordna birra, iz-zija Luċija dejjem Aranciata San Pellegrino  u lilna għalkemm jistaqsina, jġibilna Kinnie  jew  Kitty Kola. Noqogħdu kwieti ħafna miegħu, inkella darb’oħra ma joħodniex.

Lura d-dar tgħidx kemm isuq, l-aktar fit-telgħa ta’ San Ġużepp tat-Tarġa. Karrozzi ma tantx tara, iżda dak il-ġiri, f’jum xemxi b’żaqq bla ikel, u r-riħa tal-plastik li biha huma miksijin is-seats  itellgħuli l-istonku. Ħuti jieqfu d-dar għand il-mamà. Lili jerġgħu jwassluni l-Blata l-Bajda għand in-nanniet, eżatt fil-ħin tal-ikel. Iz-ziju Pi jpaqpaq il-ħorn, u z-zija Connie toħroġ għalija, taqsam it-triq u toħodni magħha, waqt li jien inlissen il-kliem thank you u benedizzjoni, u nerġa’ naqsam magħha għad-dar.

Wara l-ikel ta’ nofsinhar ilkoll nitilgħu nistrieħu ftit. Jien norqod. Issa li qomt, flimkien man-nanna qed nirranġaw is-saqqijiet. L-ewwel ngħinha ndawru min-nofsu s-saqqu tal-wiċċ u nfettħu l-ħaxixa tas-saqqu ta’ taħt, l-ewwel min-naħa u mbagħad mill-oħra, u wara nerġgħu nifirxu s-seqqu tal-wiċċ li hu tas-suf u nfettħuh ukoll. Fih ċerta riħa li ddejjaqni. Iżda ladarba s-saqqijiet ikunu ‘mfettħin’ fihom l-isbaħ raqda, għax huma morbidi għall-aħħar.

M’ilux, in-nanna waħħlet f’rasha li tilfet iċ-ċrkett tat-tieġ barra. Ma nafx kif, illum, wara xi ġimagħtejn, qed inħoss xi ħaġa mhix tas-soltu taħt subgħajja. Hu ċ-ċurkett tan-nanna. Kemm qed tifraħ! Qed tgħidli li se toħodni magħha r-Redentur tal-Isla, gġax għandha wegħda. Diġàsaru t-tmienja ta’ filgħaxija u qed inħejji kollox għal għada t-Tnejn, meta għal ħamest ijiem wara xulxin, nattendi l-iskola. 

Illum ġa ftehimt man-nanna. Iz-ziju Pi u z-Zija Luċija joħorġu lil xi ħadd ieħor minn ħuti minfloki. Nannuwi jieħu gost għax ikollu min jgħinu.

Fis-sebgħa diġà lebsin pulit. Jien għandi libsa speċjali… ħitithieli n-nanna. Ġakketta griża rrigata rqiq u qalziet (shorts) pariġġ. Hi liebsa l-iswed b’ġawhar ma’ għonqha. Biex lestjena qgħadt ngħinha tagħmel xagħarha. Tgħid li hu coronation. Tniżżel xagħarha ’l isfel, imbagħad tagħmel lastiku iswed madwar il-qurriegħa u jien inkebbibulha fit-tond mal-lastiku. Naraha tieħu gost bija bħala parrukkier, iżda l-aħħar daqqiet dejjem tagħmilhom hi. Min jaf għala?

Ftit lil hinn minn quddiem il-kappella tal-Mużew hawn l-istejġ għall-Belt. Jien u n-nanna qisna żewġ għarajjes. Id-differenza fl-età. Iżda nħobb noqgħod labranzetta magħha għax tgħid li jien bastun.

L-ewwel waqfa tkun fil-knisja ta’ San Franġisk fi Triq Irjali, l-Belt. Hemmhekk nisimgħu quddiesa. Ġieli tkun bil-kant, fejn il-vuċijiet ikunu qishom ħerġin mis-saqaf tal-knisja. Inħares iżda ma nara lil ħadd. Dejjem naraha knisja mudlama. Fil-ġnieb tal-knisja hemm il-konfessjonarji. F’wieħed minnhom in-nanna tmur biex tqerr. Dejjem fl-istess wieħed u dejjem l-istess patri. Tgħid li jismu patri Ġużepp. Tgħidx kemm ikollu nies għall-qrar.

Illum mort biex inqerr għandu. Ġibidni lejh. Ħares waħda sew lejja, raddejt is-salib miegħu u tani penitenza bla ma ħallieni ngħid xejn. Kos hu, qisu kien jaf x’kont se ngħidlu. Bqajt imbellah. Meta noħorġu mill-quddiesa ngħid lin-nanna bil-mod tal-qrara. “Dak Patri bravu. Jaf id-dnubiet ta’ kulħadd minn qabel,” tgħidli. Ma tantx nemminha!

Strada Merkanti minn kif iddur mal-knisja tal-Vitorja tibda geġwiġija ta’ nies. Minn hawn sas-Suq tal-Belt, iduru għal Misraħ San Ġwann u mbagħad anki minn Triq il-Merkanti għal Triq it-Teatru l-Qadim hawn il-Monti. Karettuni kbar mal-ħitan b’diversi affarijiet għall-bejgħ. In-nanna tieqaf ħdejn kull karettun li jkollu d-drappijiet. Tistaqsi għall-prezz u tibda tnaqqaslu bl-addoċċ. L-istess jagħmlu nisa oħra. U tiskanta, dejjem jixtru bil-prezz li jridu huma u mhux ta’ dak li jkun qed ibigħ. Kos hu, kemm hu kbir il-profitt! U mbagħad hi tixtri u jien inġorr.

Quddiem San Ġwann, fejn jaħdem missieri bħala marmist, hawn ħanut antik tat-tè, magħruf bħala ‘Ta’ Żewwiġni’. Hawnhekk nidħlu għal tè u pastizzi. Jien tè ma niħux minn barra. Għalhekk tixtrili luminata. Dan il-ħanut hu maqsum f’żewġ kmamar isfel, bejniethom taraġ li jagħti għal kamra oħra fuq. Il-lum qtajtha li rrid nitla’ hemm avolja n-nanna tgorr għat-taraġ. Tgħid xejn, se tikkuntentani. Nitilgħu. Kamra mdaqqsa b’salt imwejjed. Nies kull kwalità, iżda kollha mbiddlin. F’rokna minnhom qed nara xena li tqabbadni d-daħq. In-nanna ssikkitni. Raġel u mara, naħseb minn xi raħal, bit-tè quddiemhom. Flok plattina għandhom skutella żgħira. Qed iferrgħu t-tè mit-tazza għall-iskutella, u jfittxu l-ħobż fiha. Mil-lum ma rridx nitla’ aktar fuq, f’dak il-ħanut.

Qajl qajl nimxu sas-Suq. Posti tal-bejgħ kemm trid. Irwejjaħ aktar. Min bil-ġobon, oħrajn bil-laħam, fniek tiġieġ, ħut, grocer. Semmi u ssib. Il-posti qishom kmamar ta’ ħdejn il-baħar. Kollha injam u kaxxi. Mal-ħajt, fil-għoli, fuq il-bejjiegħa tal-ħut, hawn inkwatru sabiħ tal-Madonna. Mad-dawra tiegħu bosta qlub tal-fidda. Qishom dawk li kien ikollhom ma’ sidirhom is-Sorijiet tal-Qalb ta’ Ġesù, fejn kont immur skola meta kont żgħir. Kemm nieħu gost ikolli waħda u ndendilha jien ukoll ma’ sidri. Nannti ma tixtrix bl-addoċċ. Iddur dawra, tara liema posta hi l-aktar nadifa, imbagħad nerġgħu nduru u tixtri. Tal-ġobon ma jużax sikkina. Għandu qisu arkett u jaqta’ bih. Wara li tixtri bosta affarijiet għad-dar, il-piż fil-basktijiet tal-karta tal-brown paper  li jingħataw b’xejn, jitqal mhux ħażin. Mal-ħdax u nofs nerħulha lejn id-dar għall-ikel.

Wara nofs ta’ nhar bħal dan, ir-rutina dejjem tkun l-istess. Ġirja għas-sodda u raqda bit-tama li l-għada jisbaħ mill-ġdid is-Sibt.

Xi Ħadd ieħor ’l hawn u ’l hemm, meta filgħodu ma noħorġux, jirbaħna Tas-Sliema waranofsinhar. Xħin immur ngħid lin-nannu li se noħorġu jibda jgorr, u jgħidli li n-nanna qisha “mejda tal-qubbajt”. Jien norbot idejja quddiemu, għax naf li mal-barka jagħtini l-għażla ta’ ċikkulata li rrid. Qatt ma ħadtlu mill-għoljin, li kienu jkunu l-Whole Nut , il-Fruit & Nut  u l-Milk Chocolate  tal-Cadbury, għax in-nanna tavżani minn qabel. Għalhekk nieħu ċikkulata tat-tliet soldi, xi Nestlè  jew Coconut Square.

Mill-Blata l-Bajda mmorru l-Belt u naqbdu l-karrozza għal Tas-Sliema. It-triq tidher ’il bogħod. Nieqfu quddiem ix-Chalet  u nimxu bil-mod il-mod tul għonq it-triq. Meta n-nanna tgħejja, tintasab fuq bank ħdejn xi mara oħra. Huma jparlaw u jien niġri fuq il-bankina wiesgħa, taparsi qed insuq karrozza jew naqbeż bħal fuq żiemel.

Qabel ma jidlam, nidħlu l-ħanut tal-Golden Harvest  ftit lil hinn mill-Fortizza, nixorbu xi ħaġa fuq żewġ pastizzi u nerġgħu lejn id-dar.

Ġeneralment, il-vjaġġ lejn id-dar iħeddilni u jraqqadni fil-karrozza. Meta jiġri dan inħoss bard kbir meta nieqfu fil-venda tal-karrozzi l-ħodor ta’ Tas-Sliema u nkunu rridu naqsmu għal dawk ħomor tal-Ħamrun.

Ħemda fil-Blata l-Bajda

Fil-Blata l-Bajda jirrenja l-kwiet għajr għal xi ftit storbju tal-karrozzi u l-għajat tal-tliet bejjiegħa li jiġu bil-bhejjem tagħhom. Dawn tal-aħħar tagħrafhom mill-ewwel. Lil Salvu, l-ewwel li nisma’. Għandu l-għajta “tal-bajd hawn!” Warajh, meta jkollu l-ħut, jitla’ Ġużeppi, b’leħen ta’sinjorina jgħajjat “Għajnu ħamra”, u “Frisk it-tonn”. Imbagħad nisma’ l-għajta l-oħra “Galluwa hawn.” Dan hu l-laqam li bilfors jogħġob lill-bejjiegħ tal-ħaxix u annimali.

Madankollu s-skiet li waqa’ f’dawn l-aħħar jiem fil-Blata l-Bajda jinqata’ b’sikkina. Qisu kulħadd daħal f’qoxortu. Għalkemm għad għandi erba’snin, qed nagħraf li l-uċuħ tas-soltu huma differenti.

In-nanna ġieli kienet tbeżżagħni biż-Żuż. Raġel mibni saffejn u twil ħafna, li kulħadd jibża’minnu appena narawh għaddej fit-triq. U l-istorja bqajt niftakarha għax ġieli reġgħet tambritli dwarha. Iż-Żuż, hu l-laqam ta’ Ġużè Darmanin, li tbeżżagħni minnu. Hu bniedem li jħobb il-qatra u meta ma jibqagħlux boqxiex fil-but, jara x’jagħmel biex ibill griżmejh.

Minnu jibża’ kulħadd, inklużi l-aqwa pulizija tal-Korp, li sa dan iż-żmien jiddaħħlu fil-Korp jekk mill-inqas, ikunu twal ħames piedi u seba’ pulzieri u ta’fiżiku tajjeb. Aħseb u ara għalhekk, kemm jibżgħu aktar is-sidien tal-ħwienet li jkunu miftuħa tul il-jum. Ma hemm jiem jew ħin stabbilit ta’meta jinħtieġ il-flus. Meta nieqes minnhom, sempliċement jidħol u jordna lil min isib biex jisilfu jew jagħtih il-flus li jkollu. U min jinsab wara l-bank tal-ħanut ma tantx jibqagħlu għażla. Inkella jaf jispiċċa bil-ħġieġ tal-vetrini kollha mkissra u b’ħanut imqalleb ta’ taħt fuq.

Jingħad li ż-Żuż jasal jagħmel din l-istraġi kollha, jekk ma jkollux flus biex jixrob għal dakinhar. Wara, ġieli jmur irodd il-flus li jkun iddobba. Iżda mhux ħanut jew tnejn jagħlqulu l-bibien hekk kif jilmħuh għaddej fit-triq u jiġbed in-naħa tagħhom.

Għar-rakkont, tajjeb jingħad ukoll li bħalissa qed jingħadu bosta stejjer li juru kemm iż-Żuż kellu qalbu tajba u jgħin lil ħaddieħor meta ma jkunx xurban.

Issa, nhar il-Ġimgħa 3 ta’Ġunju 1955, qed tinxterdet l-aħbar mal-Ħamrun kollu li qatlu liż-Żuż. Kulħadd jinsab mistagħġeb, għax hi aħbar li qajla tista’ titniżżel. Min se jazzarda jdendel kusu maż-Żuż, meta dan hu wieħed mill-aktar nies magħrufin ta’Malta għas-saħħa li għandu? Forsi l-inċident ġara waqt li ż-Żuż kien xurban!

Madankollu hekk kien, u l-lum it-Tnejn 6 ta’Ġunju, Manwel Mercieca ta’44 sena mill-Ħamrun, beda għaddej kumpilazzjoni mixli bil-qtil ta’Ġużè Darmanin ta’48 sena.

L-aħbarijiet ta’ kif ġara l-każ qed jaslu qabel dawk tal-gazzetti u l-każ qed inikket lil ħafna, avolja ż-Żuż forsi kien ibeżża’. Kollox seħħ f’ħanut fit-tarf tal-Mile-End  (biswit fejn illum hemm l-iskola Maria Reġina  – eżattament fil-Mile-End Bar). Bħalissa, f’dan il-ħanut isir xogħol tal-qasab.

Qed jingħad li jumejn qabel l-inċident, iż-Żuż għadda minn quddiem il-ħanut ta’ Mercieca u dan qallu li l-flus li kellu jagħtih tax-xorb jinsiehom iżda minn dakinhar ’il quddiem kellu jħallas, għax hu għandu familja. Iż-Żuż staqsieh x’kellu jagħtih u Mercieca wieġbu 17s (17-il xelin huma żewġ ewro). Wara ftit, iż-Żuż reġa’għadda mill-istess post u ta s-17s lil Mercieca.

Skont ma qegħdin nisimgħu fix-xhieda; dakinhar tal-inċident, iż-Żużr eġa’mar fil-ħanut ta’Mercieca u waqt li qallu li kien kisru, ħatfu mill-qmis u pprova jagħtih daqqa ta’ ponn. Mercieca żgiċċalu u ħareġ jiġri ’l barra. Iż-Żuż ħareġ warajh u l-imputat xejjirlu daqqa ta’ sikkina li kien juża biex jaħdem il-qasab. Wara ftit, iż-Żuż batta fl-art. Manwel Mercieca, li aktarx beża’meta ż-Żuż daħallu fil-ħanut, kien bagħat lil tifel tiegħu l-Għassa tal-Pulizija biex jgħidilhom li ż-Żuż kien qed jiġġieled. Meta waslu fil-post, iż-Żuż kien kważi mejjet.

Awtur: Charles B.Spiteri

In-nuna hi s-soru. Hekk hi t-tifsira għaż-żmien li għadni ċkejken – fis-snin ħamsin. Il-ġenituri, li jixtiequ jaraw lil uliedhom jitħalltu minn kmieni ma’tfal oħra, jibagħtuhom f’dawn l-iskejjel tas-sorijiet.

Dawn huma skejjel żgħar, b’xi sitt klassijiet kollox. Iżda biżżejjed biex fihom jilqgħu madwar 200 student. Hawn, it-tfal jithejjew għad-dħul fl-iskejjel primarji, li jdaħħlu ’l-istudenti ta’ bejn ħamsa u sitt snin. Għalhekk din is-sena għand in-Nuna, tibda f’età aktar tenera – ta’erba’snin.

Għandi lil Suor Clementina, Suor Matilde, li hi l-għalliema tiegħi u lil Suor Rosa. Dawn huma tlieta min-numru ta’ sorijiet li jgħallmu fl-iskola tas-Samra fil-Ħamrun.

Maqtugħa għaliha, bħala skola, f’tarf Triq San Franġisk, li ta’tfal ma taraha tintemm qatt, l-iskola għandha l-forma ta’ ‘L’- tibda fit-triq u ddur għal kantuniera fejn tiġi fi trejqa li bilkemm tgħaddi karrozza. Faċċata tagħha għalqa mitluqa, fejn xi tfal imorru  jiġru fiha qabel tibda l-iskola, imħarsin minn ommijiethom.

Hu żmien fejn il-basktijiet (fil-veru sens tal-kelma) jinħietu minn ommijietna minn xi biċċa drapp ċivili — blu jew khaki. Huma basktijiet b’żewġ taqsimiet, waħda żgħira għall-kolazzjon, sarvetta u tazza tal-plastik u l-oħra għall-pitazzi. Kollox jitgħatta bl-itwal parti tal-basket li tintlewa u tinqafel b’buttuna fuq quddiem. Permezz taċ-ċinga meħjuta miż-żewġt iġnieb, indendlu dan il-basket ma’ spallejna u kull filgħodu, mit-Tnejn sal-Ġimgħa, nerħulha għall-iskola.

Il-klassijiet huma mdaqqsin. Fihom, l-għamara tikkonsisti fi blackboard enormi li jserraħ fuq żewġ strippi tal-injam, forma ta’ sellum forċi miftuħ; mejda fuq pjattaforma tal-injam, biex is-soru tidher u tara kullimkien; żewġ armarji, wieħed kull naħa tas-soru u bankijiet tal-injam bil-magħqad b’kollox, fejn f’kull wieħed noqogħdu erba’ studenti. Is-soru għandha riga twila tal-injam, kaxxa bil-ġibs biex tikteb fuq il-blackboard u ċarruta safra (duster) biex tħassar il-kitba qadima.

Is-sorijiet lebsin ilbies iswed minn rashom sa saqajhom, għax għandhom qisu mant. Mad-dawra ta’ rashom, taħt id-drapp iswed għandhom benda bajda madwar moħħhom u seggolu abjad ukoll, li joħroġ minn ma’rashom għal fuq sidirhom (qisu favalor). Xagħarhom hu mistur kollu. Madwar għonqhom għandhom lazz aħmar b’qalb tal-fidda marbut miegħu, li toħroġ minn taħt is-seggolu. Minn taħt is-seggolu nieżel ukoll l-iskapular – speċi ta’ xalpa tal-bard, li tinżel minn taħt għonqhom sat-tul tal-libsa – u hu mill-istess drapp. F’qaddhom, in-naħa tal-lemin għandhom kurdun aħmar bi tliet għoqiedi li huma l-voti tal-faqar, tal-kastità u l-ubbidjenza. In-naħa tax-xellug, kuruna twila, sewda. Huma s-sorijiet magħrufa bħala Ulied il-Qalb ta’Ġesù. Dawn il-qlub isaħħruni u nitgħaxxaq meta nhar ta’Ħadd, immur ma’nannti s-Suq tal-Belt u mal-faċċata nara kwadru enormi tal-Madonna mdawwar b’dawn il-qlub. Il-bejjiegħa tal-ħut, li jbigħu taħtu, żgur josservawni nħares lejn il-fidda, waqt li nannti tixtri mill-posti differenti tas-suq.

Lura għall-iskola, din tibda fit-8.30 a.m. u ddum sal-4 p.m. Il-kolazzjon neħduh fl-iskola stess fejn hemm ġnien imdaqqas, ikkultivat sew, b’bir b’ilma frisk u nadif, tajjeb għax-xorb. Fl-ewwel waqfa mil-lezzjonijiet, aħna t-tfal noqogħdu fi kju twil bit-tazza u s-sarvetta f’idejna u wara li s-soru tiftaħ l-għatu, ittella’ l-ilma f’barmil apposta u timlielna tazza kull wieħed. Nieklu kisra ħobż u lura fil-klassi għal-lezzjonijiet.

F’nofsinhar waqfa kemxejn itwal. F’sala ta’daqs enormi, hawn żewġ imwejjed twal u mal-ġnieb ta’kull waħda, bankijiet tal-injam. Kulħadd jintasab f’post, ħdejn ħbiebu jew ħutu u nieklu bil-kwiet. Hemm min jiekol kolazzjoni tal-ħobż. Oħrajn, inkluż jien, l-ikla hi differenti.

F’rokna ta’din is-sala hawn kaldarun fuq kuċiniera. Fih, is-sorijiet jgħallu l-bajd għal dawk l-istudenti li jieħdu bajda magħhom. Biex żgur ħadd ma jingħata l-bajda ta’ħaddieħor, l-ommijiet jiktbu l-isem u l-kunjom tat-tfal fuqhom u meta jitgħallew, soru ssejjaħl-isem u l-kunjom u soru oħra tnewlilna l-bajda li nikluha ma’ ħobż imqatta’ strixxi strixxi. Huma esperjenzi ta’darba f’ħajja, li jtulu biss għal sena. Iżda t-tifkiriet jibqgħu.

It-tagħlim li ningħataw hu fis-somom, fil-Malti u fl-Ingliż. Is-somom huma l-aktar tal-għadd u t-tnaqqis, multiplikazzjonijiet u diviżjonijiet ħfief. Il-Malti niktbuh u naqrawh minn kotba li jagħtuna s-sorijiet stess. Fihom hemm stampa u sentenza, bħal ‘Pin, il-ħin sar. Isa, ejja orqod’. L-Ingliżl-istess. Naqraw mill-ktieb ta’Tom and Ann u nibqgħu sejrin b’Tomplays, Ann plays, Tom and Ann play, Shall we play? sakemm nitgħallmuhom b’mod pappagallesk. Imbagħad, biex aktar nitgħallmu nosservaw, is-sorijiet jiġbru stampi bil-kulur minn magazini, iwaħħluhom bil-kolla fuq biċċa kartonċina u jqassmulna waħda kull wieħed.

Iġegħluna niflu sew l-istampa, inklużi l-kuluri u nisiltu sentenzi kemm nifilħu. Sentenzi bħal The sky is blue. The sun is yellow. There are two persons in the picture. There is a car. Sentenzi qosra li ’l quddiem jgħinuna fil-kompożizzjoni għal stejjer twal. Għada kulħadd ipartat l-istampa tas-soru u nivvintaw sentenzi oħra.

Xahar skola għand is-sorijiet titlob miżata ta’ 2s6d (60ċ ta’ewro). Biex is-sorijiet idaħħlu xi ħaġa żejda jbigħu xi ħlewwiet. Ħelu iebes taz-zokkor, forma ta’ ħut, b’ilwien differenti bi frak taz-zokkor fuqu jew ġuġu. Ta’ tfal, il-gost tagħna nixtru mingħand is-soru. Meta ma nagħmilx hekk, ommi tagħtini gallettini żgħar – ukoll b’ċerti forom – tad-ditta Colussi.

 Sena skola tan-Nuna hi l-petrol meħtieġ għall-futur ta’ tlielaq għaċ-ċertifikati biex insibu l-aħjar xogħol.

Awtur: Charles B.Spiteri

Daħlet l-1956. Sena li qed tarani nħejji għall-iskola primarja. Fil-Ħamrun hawn żewġ skejjel ta’ din ix-xorta. Waħda, dik magħrufa bħala ‘il-kbira’, li tinsab iktar viċin tal-mamà u l-oħra wara l-Għassa tal-Pulizija ħdejn il-fabbrika tal-ħalib.

Peress li din tal-aħħar hi l-aktar viċin tan-nanna Alice, intqalli li se mmur fiha. Kieku nippreferi l-oħra, għax inkun ma’ ħija Paul, iżda ladarba n-nanna u z-zija Connie jridu hekk, m’hemmx għażla.

Il-bieraħ kien l-aħħar jum tal-iskola tiegħi f’Tas-Samra. M’jienix se nara aktar lis-sorijiet b’dik il-qalb tal-fidda mdendla ma’ sidirhom. Se nibda bil-Miss jew Sir. Min jaf għand min se nkun?

Għandi kollox lest għal għada. Mill-ħanut, in-nannu tani lapes kollu kuluri, qisu qawsalla, gomma, temprina, kaxxa tal-injam għal-lapsijiet u riga tal-pied, tal-injam ukoll. Maz-zija Connie se mmur nixtri bagalja tal-kartun mingħand Mrs. Grech, li għandha ħanut taż-żraben bejn il-ħanut ta’Toni ta’ Balalu u t-titotla, ftit ’il fuq mir-Radio City iżda man-naħa tagħna. Almenu anki minn dan il-ħanut għandi l-għażla għall-kulur tal-bagalja. L-isbaħ hi dik kannella skura, lewn il-karozza tal-logħob, tal-landa. li ftit ilu xtrali z-ziju Fred, u li timxi billi ndawrilha l-ħabel bħal tal-arloġġ.

In-nanna tidher li għoġbitha l-bagalja. Tridni ħdejha, u bħas-soltu bdejna s-salt mistoqsijiet. Il-multiplikazzjoni mit-tnejn sad-disgħa u l-qari minn ktieb bl-Ingliżu ieħor bil-Malti. Il-qari hu iktar għal qalbi. Qisni l-papà meta jirreċta. Inħoss li l-palk inħobbu. U Charles Arrigo, bil-mod tiegħu kif jaqra r-rumanzi fuq ir-Rediffusion, iqanqalni wisq. Waħdi nħobb noqgħod bil-ktieb f’idejja quddiem il-mera tal-lavaman, naqra u nħares fiha. Din il-mera titla’u tinżel fuq fus tar-ramm, li hemm kull naħa tagħha mad-dahar ta’ żewġ draguni tal-kewba. U meta naqra nħossni Charles Arrigo. Bilħaqq, bħalissa, filgħaxija mill-istess kaxxa tar-Rediffusion nisma’ ħafna ilħna sbieħ u differenti ta’nies li tabilħaqq jafu jirreċtaw. L-istorja jisimha Lorna Doone. Kemm nixtieq immur naqra fuq ir-Rediffusion, la nikber!

Illum ingħatajt il-ħwejjeġ tal-Ħadd. In-nanna Alice liebsa pulit ukoll. Ġejja miegħi l-iskola għax trid tara kif se mmur fl-eżami tal-oral. L-istonku tiegħi qed juġagħni. Mhux għax nibża’mill-oral, iżda la naf lil min se nsib, la naf hux se jkolli ħbieb u ma nafx l-ambjent tal-iskola hux bħal tas-Sorijiet tas-Samra.

L-iskola, għalkemm mhix ‘il-kbira’, mhix żgħira. Fiha tliet bibien. Deħlin minn dak tan-nofs. Quddiemna bitħa ferm ikbar mill-passaġġ tal-ġnien tas-Sorijiet, iżda fl-ewwel kamra li dħalna, l-uffiċċju hu tal-injam isfar maħmuġ. Fil-ġenb, vetrina kbira mimlija kotba. Flok ħġieġ hemm wire bħal tat-tiġieġ.

Raġel twil u avvanzat riesaq lejna. Is-Surmast Torpiano. Wara kelmtejn ta’introduzzjoni man-nanna iridni nidħol miegħu fl-uffiċċju mdaqqas. Is-siġġu wara l-iskrivanija qed jistennieh joqgħod bilqiegħda. Jien bilwieqfa. Qed iqallibli l-multiplikazzjonijiet waqt li jħares ċass f’għajnejja. Minn ktieb bil-Malti u ieħor bl-Ingliż jislet paġna u fejn tiġi jridni naqra. Qed nibża’ftit nirreċta, iżda l-kuraġġ ma rħinix għal kollox.

Taptipa fuq dahri xħin qed iqum mis-siġġu, qed nifhimha bħala li mort tajjeb. Lin-nanna qed jitbissmilha u taha l-aħbar li kont ħsibt jien. Għaddejt. Nista’ nibda minn għada.

Fit-triq lejn id-dar, jien u n-nanna ninsabu ferħanin. Tant li mingħand raġel li ta’ kuljum jarma karrettun bil-ħelu, taħt is-siġar quddiem it-teatru Hollywood,  tridni nagħżel xi ħaġa. U nieħu ċikkulata Nestlè.

Filgħaxija l-ħsibijiet huma dwar għada. Min jaf kemm se jagħtuni kotba u pitazzi b’xejn. Min jaf insibx ħbieb u jekk fir-rikreazzjoni noħorġux niġru fil-bitħa. Għand is-sorijiet, qatt ma ġrejna u lgħabna kif xtaqna jien u l-ħbieb. Forsi minn għada l-affarijiet ikunu mod ieħor!

Awtur: Charles B.Spiteri

 

You’ve already been unsubscribed from our mailing list.
If this was in error, please subscribe again.

Join the book community

Be the first to receive all the latest news and offers.
Sign up to our newsletter today.

L-istages 1, 2 u 3 tal-iskola tal-Gvern temmejthom. Issa, li se nibda Standard 1, qed nara tibdila oħra. Dari, kull sena, in-nannu kien jixtrili bagalja żgħira tal-kartun mingħand il-ħanut ta’ Grech, jew mingħand Dolor – żewġ ħwienet ’l isfel minnha. Tal-ewwel, l-aktar li tbigħ huma żraben u Dolor aktar mixħuta fuq ħwejjeġ ta’ taħt, kutri lożor u affarijiet simili.

Għal din is-sena, n-nannu mhux se jixtrili bagalja tal-kartun iżda basket tal-kanvas li jiddendel mal-għonq b’ċinga twila. Fih inqiegħed dak kollu li neħtieġ għall-iskola – kaxxa tal-lapsijiet bil-lapsijiet fiha, riga, kaxxa tal-lapsijiet tal-kulur, il-kolazzjon, sarvetta ċkejkna, kuċċarina u xi ħelu.

Maċ-ċinga ċ-ċkejkna, fuq in-naħa ta’ barra, li taqfel l-għatu tal-basket mal-basket innifsu, naqfel il-magg tal-ħalib minn widintu, kif jagħmlu l-istudenti l-oħra kollha.

Fl-iskola tal-Gvern mhux bħal fl-iskola tas-Sorijiet, li kienu jagħtuna l-ilma tal-bir! Tal-Gvern jagħtuna l-ħalib frisk. Għall-ħabta tad-9.30 a.m. l-għalliem jagħtina pillola u ftit żejt fil-kuċċarina tagħna stess. Il-pillola hi tal-kalċju u ż-żejt hu żejt tal-ħuta.

Iż-żejt nixorbuh minnufih. Fih togħma ħażina u li tiġbdek. Il-pillola noħduha ftit wara, hekk kif jinstema’ bidillu jiġbed il-crates tal-ħalib tul il-kuritur kollu. Jieqaf ħdejn kull klassi; aħna noħorġu ringiela fil-kuritur, u hu jitfgħalna l-ħalib fil-magg u nixorbuh barra l-klassi. Bih nibilgħu l-pillola tal-kalċju. Hawn min għadu jġib tazza tal-plastik, li ma jkollhiex manku.

Wara li nixorbu l-ħalib frisk – fix-xitwa, kważi ngazzat — nimxu sal-latrina u nlaħalħu l-magg. Imbagħad nixxuttawh bis-sarvetta. Sakemm indumu l-iskola, il-magg inqegħduh fil-basket, iżda meta nkunu se niskulaw, nerġgħu nqabbduh maċ-ċinga ta’ quddiem.

Dan l-imbierek basket jibda jimtela bil-mod il-mod. L-għalliem għadu jagħtina l-kotba kollha li neħtieġu. Il-pitazzi wkoll jagħtihomlna l-Gvern. Dawn tal-aħħar ikunu ġodda, iżda l-kotba mhux darba u tnejn ikunu użati. Ilkoll attenti u nisperaw li ningħataw ktieb ġdid, bla kitba fuqu u bla paġni milwija bid-dog ears. M’għandniex ċans li nbiddluhom, għax ħadd ma jrid ktieb użat jew maħmuġ. Għalhekk kulħadd jibqa’ b’dak li jmissu.

Kif għedt, il-Gvern jagħtina kollox b’xejn fejn jidħlu kotba u pitazzi. Anki l-kalċju u ż-żejt tal-ħuta. Ukoll il-ħalib ta’ kuljum!

Dan il-ħalib jasal fi fliexken kbar tal-ħġieġ. Fuq kull flixkun hemm imqabbżin fil-ħġieġ il-kliem MMU. Mhux darba u tnejn jagħtuna ħalib tal-kulur, li hu taċ-ċikkukata jew tal-banana li hu ferm itjeb mill-abjad. Forsi għax l-abjad nixtruh mill-ħwienet tal-merċa u għalhekk it-togħma drajnieha sew.

Wara xi żmien, qed jaslu fl-iskola l-fliexken żgħar, xi terz ta’ wieħed kbir. Il-bidillu jferragħlna fil-magg jew tazza. Minn żewġ fliexken minn dawn, nixorbu tlett itfal, għax l-ebda reċipjent qatt ma jimtela sax-xfar. Il-fliexken iż-żgħar m’għandhomx l-ittri MMU mqabbżin fil-ħġieġ, iżda huma miżbugħin b’lewn aħmar.

Aktar tard, flok fil-ħġieġ, il-ħalib qed jasal f’piramidi ta’ speċi kartun. It-togħma hi l-istess u permezz tagħhom qed ikun evitat il-periklu, għax ġieli jinkiser xi flixkun u jibqa’ xi frak tal-ħġieġ fil-kuritur. U jekk waqt il-kolazzjon jaqa’ xi ħadd fuqu, iweġġa’ u joħroġlu d-demm!

Awtur: Charles B. Spiteri