Page Status: Pending

Qed iddoqq il-qanpiena tal-Museum, għax sar il-ħin. Lolly ġej għalija biex bħas-soltu mmorru flimkien. Il-bieraħ ftehimna li llum taparsi mmorru l-Museumu minflok noqogħdu nilagħbu.

Mill-ħanut tal-grocer ta’ommu gab erba’biskuttelli midlukin bil-marġerina tal-barmil. Drajt niekol minnhom jien ukoll, għalkemm għall-bidu kienu jdejquni. Iżda issa li drajthom, kull meta joffrili, noħodlu.

Il-Museum mhux ’il bogħod minna. Kemm induru żewġ kantunieri u niġu fi Triq in-Nazzarenu. Minħabba n-nannu, li joħroġfil-bieb tal-ħanut jarana sejrin, nimxu bil-mod u id f’id, iżda kif induru l-kantuniera, nitilqu niġru qisna għefiered.

Ħdejn il-forn ta’Pierino, li hu bieb maġenb il-Museum, jien u Lolly għandna moħba. Ħofra kwadra fil-ħajt, li fiha hawn meter  tal-ilma. Bieba fuq barra ma fihiex. Għalhekk naħbu l-injam fiha.

Il-lum ġrejna għal dan l-injam u sibnieh. Tnejn b’kollox. Waħda twila u l-oħra ċkejkna, qisha feles. B’dawn l-injamiet nilagħbu x-xixu. Naqtgħu u naraw min jibda. Bl-injama l-kbira, min jibda, jagħti daqqa fuq iż-żgħira li tkun fl-art u kif taqbeż minn postha, jrid jagħtiha daqqa tal-ħniena biex ittir. L-ieħor, li jkun in-naħa l-oħra jrid jipprova jaqbadha. Jekk ma jaqbadhiex, dak li jibda l-logħba u jtajjar l-injama ż-żgħira jkun irid jistma kemm-il tul tal-injama t-twila tidħol minn fejn tispiċċa l-injama ż-żgħira sal-post mnejn beda l-logħob. Għal kull tul ta’injama jieħu punt, hekk li jekk tasal bogħod ta’20 injama, jkollu 20 punt.

Jekk l-ieħor ma jaqbilx ma’kemm ikun qallu sieħbu, jkejlu bl-injama t-twila u jaraw ikunx qal sew. Jekk iva jirbaħil-punti, jekk le, jitlifhom. Wara tliet xeħtiet tax-xixu, jkun imiss lill-ieħor li jixħet hu għal tliet darbiet oħra. Min jasal l-ewwel li jilħaq l-iskor miftiehem, jirbaħil-logħba.

Għamilna għoxrin minuta nilagħbu, għax hawn ukoll għandna l-gangs. Jien u Lolly għandna tagħna u żewġt itfal li joqogħdu l-Mile End, għandhom tagħhom. Ta’sikwit nitlewmu u niġġieldu għall-gost.

Il-lum Noel u sieħbu qed jaqbdu magħna. Qed niġġieldu ftit aktar mis-soltu. Jien u Lolly naqblu li niġru lejn id-dar, iżda dawn it-tnejn ġejjin jiġru warajna. In-nannu qisu qed jintebaħx’qed jiġri u riesaq lejna. Qed jirrabja magħna u magħhom. Aħna taparsi qed nobdu, iżda l-oħrajn qed jinsistu li bdejna aħna.

Fl-aħħar jitilqu minn ħdejna. In-nannu qed jirrabja miegħi u Lolly qed jgħidlu li aħna m’għamilnielhom xejn. Żgur li n-nannu jukżahom lil ommijiethom għada, xħin jiġu jixtru l-gazzetti.

Lolly ġej ftit id-dar tagħna. Aħjar ħa niftiehmu x’ngħidu f’każli l-prefett tal-Museum jgħid li ma konniex preżenti għal-lezzjoni tal-bieraħ. B’xi mod Lolly jgħaddiha, iżda lili jukżawni lill-papà.

Peress li Lolly daqsi fl-etàtgħidx kemm naqblu u niftiehmu. Ġieli nitilgħu fuq, id-dar tagħna, jew jien immur għandhom u noqogħdu niġġieldu bejnietna biex nitgħallmu kif niġġieldu lil xi gang  ieħor. Meta fuq jitla’Nenu, il-kbir fost ħut Lolly, nieqfu malajr.

Għada mhix problema. Il-Museum se mmorru. Jien u tiela’t-taraġdejjem inħabbat wiċċi mal-istess żewġinkwatri –tal-mewta t-tajba u l-mewta l-ħażina. Fil-klassi tagħna noqogħdu bilqiegħda fuq il-bankijiet, u mal-Prefett Alfred Farrugia nirrepetu u nlissnu b’kantaliena sħiħa t-tagħlim reliġjuż kollu. Wara n-nofs siegħa tal-lezzjoni, noħorġu fit-triq u noqogħdu nilagħbu ftit boċċi ma’min ikun irid jilagħbilna. Jekk nirbħu nifirħu bħas-soltu… jekk nitilfu ma jkun ġara xejn, għax nieħu aktar boċċi mill-kamra tal-ġugarelli tan-nannu, li għandu fuq fid-dar.

Awtur: Charles B.Spiteri

Fuq, fid-dar tan-nanna għandna tliet kmamar tas-sodda. Bejn it-tnejn il-kbar hemm kamra maqsuma b’ħajt b’mod li f’dik tan-nofs qisu hemm żewġ kmamar. Il-waħda mal-passaġġ nużawha bħala kamra b’sodda waħda, taz-zija Connie u nofs l-ieħor ta’wara l-ħajt, hi kamra għal bank tal-għodda taz-ziju Willie. Fis-saqaf hemm tamboġġgħad-dawl minn fuq il-bejt u tieqa tal-injam bil-ħġieġf’kull kamra tas-sodda l-kbar.

Fiha hemm ukoll skrun ta’ajruplan, magħmul minn injam kannella. In-nannu jgħidli li dak għamlu hu bħala eżami biex daħal jaħdem it-Tarzna. Hemm ukoll bħal ġebla kbira li ddur b’pedala tas-saqajn. Iz-ziju Willie dejjem jgħidli li dik hi mola u fuqha jsinnu l-għodda.

Kemm ilu li n-nannu fetaħ il-ħanut, din il-kamra qed niżbarazzawha. Iz-ziju Willie qed jimla l-ħitan bi xkaffar wiesa’. Fuqhom qed jistiva ħafna kaxxi. Iz-zija Connie ssemmili li dawk il-kaxxi fihom il-ġugarelli. Qed jixtrihom in-nannu biex ikollu xi jbigħ fil-ħanut. U ġeneralment, l-affarijiet li jixtri, jtellagħhom fuq, f’din il-kamra, qabel ma nasal lura jien mill-iskola. Allura ninsab sajjem għal kollox dwar x’qed ikun hemm fil-kamra.

Nhar ta’Sibt, meta z-ziju Willie ma jkollux xogħol, ma jixtiqnix ħdejh sakemm jistiva l-kaxxi, għax qajla fadal fejn induru. Jien, l-aktar li nieħu gost nidħol hemm biex nara x’ġugarelli hemm, iżda meta jlesti l-istivar, iz-ziju Willie, jagħlaq il-bieb b’muftieħ.

In-nannu, biex żgur ma noqgħodx nixxennaq għall-oġġetti żebagħ il-ħġieġ minn ġewwa bil-pipely,  li soltu z-zija Connie tużali biex bih tnaddafli s-slippers abjad tal-iskola. Madankollu t-twieqi jistgħu jinfetħu xorta waħda mill-kmamar tas-sodda.

Bħalissa qed naqra ktieb milli għandi bl-isem ta’Classics. L-awtur tiegħu hu  Robert Louis Stevenson. Jismu Treasure Island. Fija qed inħoss li jien Jim Hawkins tal-istorja li qed naqra u li l-gżira tat-teżor li jsemmi m’hi mkien u xejn  ħlief il-kamra tal-ġugarelli li hawn maġenbi, f’din id-dar!

Jien ftit imqareb u m’ilux, kif rajt li fis-sular ta’fuq m’hawn ħadd, tani li niftaħ tieqa. Għalaqtha malajr biex ma ninqabadx, iżda qabel, braxt ftit pipely kemm inkun nista’nittawwal ġewwa minn fuq is-sodda taz-ziju Dward.

Il-istrina, kemm għandu xorti n-nannu! Karozzi żgħar tal-ħadid tal-marka Dinky.  Revolvers  bil-pouch u arma tax-xeriff fuq kartuna sabiħa b’cowboy juża revolver  bħal dak fuq il-kartuna. Xkubetti twal daqsi, iżda tal-logħob. Żugragi kull lewn. Kaxxi tal-lapsijiet tal-iskola. Puschairs tat-tfal bniet. Pupi. Figorini. Semmi u hawn kollox. Moħħi jaħseb kif se nagħmel biex nistaħba f’dik il-kamra bla ma jarani ħadd u noqgħod inqalleb u ngerfex.

Iz-ziju Willie mhux jinduna li qed nistaħba biex nara fejn jagħmel il-muftieħ. Qbadtu. Iqiegħdu fuq wara nett fil-kexxun ta’fuq tal-gradenza bil-wiċċ tal-irħam, maġenb il-kexxun li għandu z-ziju Alfred biex fih iqiegħed l-affarijiet li ta’kull filgħodu juża għall-leħja.

Illum is-Sibt. In-nanna qed tħit fil-kamra tal-gallarija. Iz-zija Connie taħsel isfel u z-zijiet l-oħra ħarġu mid-dar. Bil-mod il-mod, inqum mis-sodda, nieħu l-muftieħ u niftaħ dik il-kamra, arka tat-tfal tampari. Guġarelli mill-art sas-saqaf. M’għandix sabar li niftaħ il-kaxxi bil-mod. Xi tnejn jew tlieta qattajthom bil-għaġġa. Fihom boċċi tal-ħġieġ u żibeġ tal-bniet. Għal ftit ma bdewx jitgerrbu fl-art. F’idejja qbadt ħafna logħob ieħor. Inħares lejh, niggustah u nerġa’nqiegħdu f’postu. Jekk nieħu minnhom ninqabad żgur, ħax fid-dar jidhru.

Erġajt għalaqt u ħbejt il-muftieħ fejn kien. Meta ġie z-ziju Willie u daħal fil-kamra, induna li kont dħaltlu. Għalxejn ippruvajt immerih, għax urieni l-kaxxi mqattgħin. Qalli biex darb’oħra flok inqatta’, nara mnejn tinfetaħ il-kaxxa u niftaħ bil-galbu. Qisu tani l-permess biex nerġa’nidħol. Lanqas il-muftieħ ma neħħa mill-post tas-soltu!

Minn Charles B. Spiteri

Albert Cockram, li twieled Lixandra u ġie Malta mal-ġenituri tiegħu meta kellu erba’ snin u Connie Bongailas minn Ħaż-Żabbar, ilhom miżżewġin 57 sena f’Mejju. Qatt ma jafu li kellhom xi jgħidu bil-kbir, la fuqhom infushom, la fuq id-dar u lanqas fuq il-finanzi. Dan iżda, għax kif jgħidu huma, dejjem imxew mar-rieda ta’ Alla.

Iltaqgħu b’kumbinazzjoni waqt fiera fl-iskola ta’ Ħaż-Żabbar. Albert kien miftiehem li jmur ma’ ħbiebu ġuvintur, iżda meta ma ra lil ħadd fil-post fejn kellhom jiltaqgħu, telaq waħdu.

Connie, flimkien ma’ ħbiebha xebbiet, kienet hemm ukoll u peress li kienet tħobb tiċċajta, qalet lil ħbiebha li kienet se tgħaddi ż-żmien b’dak il-ġuvni waħdu. Kif għaddew minn quddiemu qaltlu: “Ara l-kuġin!” Albert induna li kienet qed tgħid għalih u waqaf. Kellimha, u minn dak il-ħin inġibed lejha. 

Ħa numru f’lotterija – in-numru 5 – u rebaħ kelb taċ-ċaqquf, li tah lil Connie bħala rigal. Kelb li għadu għandhom sa llum u kontinwament ifakkarhom fl-ewwel laqgħa tagħhom.

Dan kollu ilu 54 sena. Connie kellha 16-il sena u kienet temmet l-iskola u Albert kellu 21 sena u kien jaħdem bħala kok tal-Uffiċjali, man-Navy.

Il-ħajja fl-antik kienet waħda rigoruża, speċjalment fejn jidħlu l-valuri Nsara. Connie tiftakar li l-aħwa kienu jqumu kmieni biex imorru għall-quddiesa tal-5.30a.m. u mhux darba u tnejn li Albert kien ikun Ħaż-Żabbar dak il-ħin stess, biex jiltaqa’ għal ftit minuti mal-maħbuba tiegħu. U maħbuba tassew għax jistqarru li tabilħaqq kienu maħluqin għal xulxin, tant li qatt ma jafu li tlewmu fiż-żmien kollu li ilhom miżżewġin.

Connie tistqarr li l-istess valuri li ħadet hi għaddiethom lit-tliet uliedha u sal-lum, hi u żewġha għadhom imorru jisimgħu quddiesa kuljum.

Jaħsbu f’xulxin

Għar-rigward ta’ Albert, Connie tirrakkonta li hi dejjem kienet tkun ħsiebha fih, sew meta kien man-Navy, kemm meta kien ikun Malta, u hu l-istess. Albert, min-naħa tiegħu dejjem emmen li jekk hu qed jaħdem għall-familja u jistinka kemm jiflaħ, martu kienet tkun qed taħdem ma’ uliedhom u dak kollu li kien meħtieġ għad-dar tagħhom. Tant telgħu f’imħabba safja, li jekk joħorġu, joħorġu flimkien u jekk ikollhom xi ħaġa tal-ikel, jaqsmuha bħal ‘aħwa’. Għadhom jifhmu u jgħinu lil xulxin f’kull ħaġa li jkunu se jagħmlu.

Damu namrati madwar sena, u meta l-ġenituri saru jafu bl-imħabba tagħhom, ma qalu xejn. Omm u missier Connie, mill-ewwel indunaw li Albert kien ġuvni serju u onest u għalhekk bierku mħabbithom. L-istess ġara mill-ġenituri ta’ Albert.

Ma kinux jiltaqgħu ta’ spiss, peress li Albert kien ikun imsiefer, iżda meta kienu jkunu ankrati x-xatt f’Malta u jitħallew jinżlu l-art, kien imur b’ġirja waħda jara lill-maħbuba tiegħu. Il-leave minn fuq il-vapur kien ikun ta’ nofs ta’ nhar kull jumejn!

Madankollu, missier Connie kien bniedem ta’ dixxiplina u la kien jippermetti li Connie ddum barra aktar minn ċertu ħin (8.30pm.) u lanqas kien iħalli lil Albert id-dar meta hu kien ikun xogħol filgħaxija. Għalhekk, kien itaptaplu fuq dahru u jgħidlu li kien ħiereġ. Dan kien ikun sinjal li Albert kellu joħroġ ukoll. Flimkien, kienu jmorru Bormla, fejn missier Connie kien jaħdem fil-generator station, u minn hemm Albert jaqbad il-karrozza tal-linja u jmur lejn Raħal Ġdid.

L-għerusija

L-għerusija tagħhom kienet waħda pjuttost sempliċi iżda normali għaż-żminijiet. Xtraw iċ-ċrieket, tawhom lil xulxin u għamlu xi ħaġa fid-dar stess, bejniethom.

Wara l-għerusija, li damet sena oħra, Albert ingħata xogħol fid-djar privati tal-uffiċjali tan-NATO. Dan ma kienx ikun xogħol permanenti, iżda peress li hu kien kok tal-uffiċjali u bħalu ma kienx hemm bosta, allura seta’ jserraħ rasu li l-ħidma tiegħu kienet aktar żgura.

Meta bdew jaħsbu li jiżżewġu bdew ifittxu fejn imorru joqogħdu. Flus fl-idejn ma tantx kien hawn u l-postijiet għall-kiri kienu ftit ukoll. Iżda rnexxielhom isibu appartament f’Bormla, b’ċens, bi Lm17 (€39.60) fis-sena, li ma kinux ftit.

It-tieġ ta’ Albert u Connie sar fit-18 ta’ Mejju, 1957 fil-Parroċċa Madonna tal-Grazzja, Ħaż-Żabbar. Qaddsilhom il-Kappillan Dun Ġużepp Zarb. Wara, il-miżżewġin friski, flimkien max-xhieda u l-bridesmaids, marru għand Agius tar-ritratti, Raħal Ġdid u ħadu r-ritratti tal-okkażjoni. Bħala riċeviment kien sar fid-dar tal-ġenituri tal-għarusa. Għalih kienu mistednin t-tmien ħutha, familjari u z-zijiet ta’ Albert.

Għal bosta, il-qamar il-għasel kien għadu fil-qamar, iżda sid il-garaxx li mingħandu krew il-karrozzi għat-tieġ, offrielhom li joħodhom dawra sas-Salina.

Wara għaxar xhur kellhom lill-ewwel tifel, Henry, illum miżżewweġ lil Polly u għandhom żewġt itfal, Shaun u Sara. F’għeluq it-tliet snin u tmien xhur marru joqogħdu Raħal Ġdid u kellhom lil Mario, illum miżżewweġ lil Ritlene u għandhom lil Alexia u Francesca. Tmien snin wara kellhom lil Maria Helena, jew kif hi aktar magħrufa Mariella. Din hi miżżewġa lil Winston Muscat u għandhom żewġt itfal, Brandon u Nicole.

B’hekk, Albert u Connie huma nanniet ta’ sitt neputijiet. Albert jirrakkonta li fl-1959 spiċċa min-Navy u beda jaħdem ma’ Fort Sea-Lord, Sir Gordon u Lady Hubbard, f’Villa Degiorgio, San Pawl tat-Tarġa.

Għax-xogħol bir-rota

Albert għadu jiftakar meta minn Bormla kien irid imur għax-xogħol, San Pawl tat-Tarġa permezz tar-rota. Min jaf kemm-il darba ġrew warajh il-klieb, li dari kienu jiżegħdu fit-toroq Maltin. Idum kemm idum — ġieli wkoll sas-siegħa ta’ filgħodu – kien isib lil Connie tistennieh, għax l-imħabba u l-mogħdrija ma kinux jippermettulha tidħol torqod qabel ma jirritorna d-dar.

Tard fl-1959, Albert xtara karrozza antika u kif jistqarr, spiċċa jaħdem għaliha. Hawn ukoll, ix-xogħol ta’ Albert ma kienx wieħed permanenti, iżda billi kien fitt f’xogħlu, kien ikollu rakkomandazzjoni wara oħra minn dawk li kienu jimpjegawh. Ħadem ma’ Ammiralli, kaptani, Commandos, tan-NATO u mal-British High Commission. Kien isajjar fi djar privati l-lunch parties, dinner parties, buffet suppers u cocktail parties. :ieli kellu cocktail parties għal madwar 350 ruħ.

Għal dak li jirrigwardaw valuri Nsara, Connie ssemmi li sa minn meta kienet żgħira kienet tattendi l-quddies kuljum tal-5.30 a.m. ma’ ħutha. Dawn il-valuri għaddiethom lit-tliet uliedha u sal-lum, hi u żewġha għadhom imorru jisimgħu quddiesa kuljum.

Meta jitkellmu fuq il-ħajja taż-żgħażagħ ta’ llum, il-koppja Cockram tgħid li llum m’hawnx rispett. Il-fatt li tara u tisma’ b’xebbiet u ġuvintur li joħorġu mal-ħbieb u ma jirritornawx qabel l-4.00a.m. juri li l-ulied m’għadhomx jimpurtahom mill-ġenituri tagħhom li jkunu qed jistennewhom id-dar. Jemmnu li dan kollu jibda billi minn żgħar, it-tfal imorru mill-iskola għad-dar u ma jsibu la lil ommhom u lanqas lil missierhom, għax dawn ikunu qegħdin xogħol. Allura, aktar ma jikbru, aktar isibu ruħhom liberi, u ladarba jidraw hekk, xejn ma jkun jista’ jwaqqafhom. Madankollu, il-koppja taf b’numru sabiħ ta’ żgħażagħ li għarfu sew l-iskop tal-ħajja u jaħdmu qatigħ b’riżq dak kollu li hu tajjeb u huma ġenerużi wkoll mal-anzjani.

Ħruġ tal-ġenituri

Terġa’ llum jeżistu ġenituri, li filgħaxijiet joħorġu jgawdu flimkien jew għal rashom, u ma jimpurtahom xejn minn uliedhom. B’hekk tinbet ukoll l-arroganza u tfal tali, jaslu jħassru lil dawk li jkollhom trobbija sew.

Albert u Connie jkomplu, li fi żmienhom, il-ħruġ kien isir biss meta jkunu jistgħu joħorġu flimkien. Connie, la qatt ħalliet lit-tfal warajha u lanqas ħalliethom ma’ ħaddieħor. Sakemm kibru, lanqas tiġijiet ma kienet tattendi minħabba fihom.

F’għeluq il-50 sena miż-żwieġ tagħhom, binthom Mariella flimkien ma’ ħutha s-subien Henry u Mario, organizzawlhom sorpriża kbira. Bdiet billi stiednu lil Patri Joe Vella, Kappillan tal-Parroċċa tal-Karmnu, tal-Fgura, fejn toqgħod il-koppja Cockram, li qaddsilhom fid-dar. Wara għamlulhom festin hemm ukoll u aktar tard ħaduhom għal weekend break f’lukanda lussuża.

Mitluba jgħidu x’jaħsbu li kien l-ingredjent prinċipali li żammhom magħqudin flimkien għal 52 sena, jemmnu li kien il-fatt li dejjem kienu joqogħdu jisimgħu u jbaxxu rashom għal xulxin. Ma jfittxux id-drittijiet bejniethom imma jaslu jagħdru wieħed lill-oħra. Barra minhekk, japprezzaw lil xulxin f’dak kollu li jwettqu u dejjem kienu qrib Alla. Dan, għax kif jgħidu, il-bniedem tad-demm u l-laħam, hu dgħajjef wisq biex iwettaq il-pjan ta’ Alla, waħdu.

Xewqa li jixtiquha sseħħ jekk kemm-il darba Alla jippermettilhom is-saħħa, hi li jerġgħu jżuru Lourdes.

Jum wara jum, minn wara t-twieqi tal-gallarija jew inkella minn wara l-grada tad-dar, nista’ nsegwi t-teatrin tat-triq. Teatrin maħluq mill-istess nies li jum wara l-ieħor jew darba u darbtejn fil-ġimgħa, jgħaddu jbigħu xi prodotti għall-konsum.

L-ewwel tnejn min-nies li jiftħu l-ġranet ikunu Salvu u Ġeraldu. Dawn it-tnejn ibigħu tiġieġ, fniek u bajd. Salvu għandu żiemel ubbidjenti għall-aħħar, li jiġbed karettun magħruf  bħala tal- Qisu dak tal-karozzini. Wara ż-żiemel għandu qatgħa fejn jekk irid jitla’ bilqiegħda fuq il-karettun u jista’ jserraħ dahru ma’ żewġ gaġeġ fuq xulxin. F’dawn ikollu l-fniek, tiġieġ u ħamiem għall-bejgħ. Fuq wara tal-karettun ikollu kannestri kbar bil-bajd.

Ġeraldu wkoll għandu żiemel u karettun. Iżda ta’ dan hu karettun normali u kull ma’  jkollu hu saff wieħed ta’ gaġeġ u kannestru għall-bajd. Ħadd minnhom ma jgħajjat bil-prodotti tiegħu. In-nies tal-Blata l-Bajda draw il-ħinijiet tagħhom u jkunu qed jistennewhom. Interessanti ngħid li ż-żiemel ta’ Salvu fih għaxqa. Meta sidu, jimxi kantuniera sħiħa u jsejjaħlu, iż-żiemel jimxi qajl qajl sa ma’ jasal maġenbu. Periklu ma’ tantx hawn, għax il-karozzi għadhom limitati wisq.

L-aktar li nixtru bajd hu mingħand Salvu u nieħu gost narah joħroġ ponn muniti minn but jew ieħor tal-qalziet, imburġati bihom, biex jagħtini l-bqija. Kultant nixtru wkoll mingħand Ġeraldu għax kulħadd irid jiekol! Tjur ma nixtru mingħand ħadd, għax għandna tagħna.

Imbagħad jgħaddi bejjiegħ ieħor, li għandu l-laqam ta’ Galluwa. Dan hu raħħal, botni, bi qmis minn barra fuq żaqq ittundjata u qalziet twil imxammar sa fuq il-pxiexel. Id-dehra tiegħu mhix bħal dik ta’ Salvu jew Ġeraldu. Galluwa jbigħ il-ħaxix u jkollu wkoll xi fniek u tiġieġ għall-bejgħ. Meta n-nanna tiddeċiedi mil-lum għal-lum li ssajjar il-ħaxix, ma tibgħatnix għand Ġanni tal-pitkali, iżda tibgħatni nixtri mingħandu Galluwa. Jekk jieqaf mal-bankina tagħna, kemm noħroġ mid-dar, jekk ikun għaddej man-naħa l-oħra, in-nannu joħroġ mill-ħanut tiegħu u jaqsamli t-triq. Galluwa jgħajjat b’dak kollu li jkollu għall-bejgħ u n-nies jisimgħuh minn ġo djarhom u joħorġu jixtru. Għajta tiegħu li niftakar sew hi “Ta’ Belludju t-tuffieħ.”

Darba f’ġimgħa jasal bejjiegħ ieħor, filgħodu kmieni. Naf li jismu Ġużeppi, u l-ewwel darba li smajtu jgħajjat, ħsibtu mara. Ġużeppi jbigħ il-ħut fuq karettun miġbud minn żiemel. Il-karettun nadif tazza. L-istess il-bejjiegħ. Għandu dehra ta’ artist. Mhux żgħir fl-età, iżda xagħru folt bin-nokklu quddiem u għajnejh ċelesti sbieħ. Li jitfgħu kemxejn lura hu leħnu, meta jgħajjat “Tajba l-vopi” u “Għajnu ħamra t-tonn.”

Bħall-bejjiegħa l-oħra, Ġużeppi jieqaf kull fejn joħorġu x-xerrejja minn djarhom, u bil-ġentilezza kollha jservihom bil-galbu.

Darba f’ġimgħa jasal ukoll Ġorġ, il-bejjiegħ tal-pitrolju. Dan biss naf li għandu trakk mgħammar b’tank enormi fuqu, mimli bil-pitrolju. Mas-sid jiġu żewġ uliedu, biex iħaffu jaqdu n-nies u jilħqu aktar parruċċani. Dawn ma jgħajtux biex in-nies joħorġu jixtru, iżda mid-djar kulħadd jisma’ li jkunu waslu, għax jinstemgħu l-laned iċekċku fl-art.

Ġeneralment in-nies jixtru f’laned tal-gallun u l-bejjiegħ kemm jiftaħ vit enormi fuq wara, in-naħa t’isfel, u l-pitrolju jibda jgelgel fir-reċipjenti tagħhom tal-landa, li jesgħu erba’ glalen, żewġ glalen, gallun jew nofs gallun. Imbagħad, l-istess pitrolju jitferra’ fil-laned tax-xerrejja.

Mingħand tal-pitrolju nixtri wkoll il-flitt għan-nemus u l-ispirtu għall-ispiritiera. Ġieli nixtri wkoll xi flixkun spirtu tal-melħ, biex innaddfu l-loki bih.

Persunaġġ ieħor hu l-landier. Jgħaddi jimbotta karettun. Jieqaf faċċata tal-‘Hollywood‘,  jarma fl-art f’kantuniera u kulħadd imur għandu jsewwi bottijiet u stanjati.

Dawn il-bejjiegħa jiġu kollha fid-dawl tax-xemx.  L-ewwel wieħed jitfaċċa f’xi s-7.00 a.m. u sa nofsinhar it-teatrin ikun intemm u s-siparju jingħalaq biex l-għada jerġa’ jinfetaħ f’għodwa ġdida. 

Illum is-Sibt. Ġurnata bla skola. Qajla hemm skop ta ’ħidma attiva. Xogħol tad-dar mill-iskola għandi  ftit li xejn, u diġà jinsab lest. In-nanna qiegħda fuq, quddiem il-magna tal-ħjata, tagħmel punt. Nannuwi l-ħanut ibigħ il-gazzetti, ħelu, sapun u sigaretti. Zijuwi Fred se jitlaq lejn il-Belt, iz-ziju Dward għadu kif mar għal qatra nbid għand Ċikku tat-titotla u ziti taħsel l-art.

M’għandix wisq x’nagħmel u d-dar qed niddejjaq waħdi. Inħossni bla attenzjoni. In-nanna tħeġġiġni naqra ktieb, iżda llum hi vaganza u m’għandix aptit nara kotba. Ħsiebi hu biss li mmur sa ħdejn iz-ziju Dward. It-titotla ta’Ċikku mhix ’il bogħod. Fl-istess triq tagħna, kemm naqsam Triq is-Santissima Trinitàu niġi ħdejn l-ewwel mina mit-tnejn li hemm fi Triq Irjali. In-nanna ma tantx tħallini mmur hemm, għax missieri jirrabja jekk ikun jaf li mort f’ħanut tax-xorb. Min jaf għaliex? Forsi minħabba xi kliem pastaż, li kull tant jingħad minn dawk li jkun hemm? Iżda kull meta ninżel mill-iskola għad-dar maz-zija Connie, dejjem irġiel xjuħ nara, u bosta minnhom narahom jinżlu għall-quddies kull filgħodu kmieni. Mela allura forsi għax il-papà ma jkunx iridni fl-ambjent tax-xorb!

Tiġini idea. Inħajjar lin-nanna tikteb tern bl-għeniebi, għax il-lejla jitla’ l-lottu u dik ġieli tinkaram tilgħab tliet numri. Ma tafx meta tista’tidħaklek ix-xorti. U jien inkompli niċċajta li l-ħolma tal-lejl kienet li sirna sinjuri.

L-idea togħġobha u jien nagħmlilha kundizzjoni li nsib min jaqsamli t-triq u ngħaddi nittawwal liz-ziju Dward. Għax tal-lottu jinsab man-naħa l-oħra tat-triq, ftit ’il fuq mit-titotla. Titbissem u xxengel rasha. Ma tantx tħobb tgħidli le, nannti. Tridni ferħan u ngawdi mill-ftit li nista’, għax taf li minkejja li aħna ħafna aħwa, jien qisni tifel uniku, għax trabbejt magħha.

Zijuwi Dward għadu għand tat-titotla, minsub ma’mejda kwadra b’wiċċ tal-irħam ingastat fiha. It-titotla hi ħanut rettangulari. Faċċata, bank imdaqqas bil-wiċċ qisu mużajk. Warajh, xkafef bix-xorb alkoħoliku bħal dawk li wieħed isib fil-festini tat-tiġijiet iżda l-aktar inbejjed. Fin-nofs tal-ixkafef bieb ċkejken li warajh hemm xi kamra ċkejkna mudlama. Dejjem b’purtiera kemxejn miftuħa.

Lil Ċikku tat-titotla dejjem hemm nafu, iservi lill-klijenti li dejjem jintasbu għandu; min għat-te jew il-kafè, inkella għal xi tazza nbid.

Fir-rokna, fuq ġenb tal-bank, wara speċi ta’vetrina ċkejkna tal-ħġieġb’pasti differenti u platt b’xi ftit pastizzi, jitla’l-fwar minn stanjata bl-ilma jagħli għat-te u l-kafè. Fil-ġnieb tat-titotla żewġbankijiet imwaħħlin mal-ħajt, li hu miksi bl-injam. Imbagħad xi nofs tużżana mwejjed, tlieta kull naħa u fl-ispazju tal-passaġġli jibqa’, banketti doppji tal-injam. Ma nafx għaliex, nistħajjilhom tal-pirati.

Ix-xjuħ jinġabru gruppi madwar l-imwejjed. Min jordna terz inbid u joqgħod jixorbu bil-mod. Min jieħu te u daħal wieħed talab għar-rum. It-te u l-inbid joħroġ f’tazzi normali, iżda t-tazza tar-rum hi ċkejkna wisq u lanqas hi mimlija.

Iz-ziju Dward, li hu l-uniku wieħed li jmur għand tat-titotla, bil-ġlekk, bil-kappell u bil-bastun,  iħobb jintasab f’rokna fejn idendel il-bastun. Meta jitkellem, dejjem irid isemmi l-istima li għandu għall-Ingliżi. Akkanit u jħobbhom, għax jgħid li kien jaħdem magħhom u huma biss nies. Ikun irid jixtrili te jew kafè. Le. Ma nkunx irrid. Taz-zija Connie u tan-nanna żgur ikun aħjar! Iżda meta jistaqsini rridx intiegħem l-inbid, dak iva… it-togħma differenti, għax qawija, għalkemm f’moħħi għandi li minn dawk it-tazzi jixorbu x-xjuħ.

Ma nafx hux għax inkun mort inżuru jien, jew għax jaf li missieri jirrabja jekk ikun jaf li mort hemm, iżda z-ziju Dward ma jdumx ma jixrob l-inbid li jkollu quddiemu u jgħidli biex immorru lejn id-dar. Isellem lil kulħadd u nerħulha għall-forsi minuta mixi li hemm bejn il-ħanut u d-dar. Miegħu ġieli jġib borża bil-pasti. L-aktar li jkunu huma rock cakes,li jkunu miżgħuda bil-passolina u ż-żbib.

Jisbaħ il-Ħadd. L-ewwel aġenda fil-lista tal-lum hi l-quddiesa. Tas-sebgħa l-Kappella tal-Mużew ftit ’l isfel minna lejn il-Bombi. Miegħi tiġi n-nanna. Trid parank biex titla’ dawk il-25 tarġa. Kif niġu fuq insibu speċi ta’ magna żgħira (numeratur), fuq xkaffa tal-injam f’rokna kif titla’ t-taraġ, biex min se jitqarben jagħfasha, ħalli tal-Mużew ikunu jafu minn qabel kemm jinħtieġu ostji.

Ġieli nirrabja lin-nanna, għax nagħfasha wkoll meta ma nkunx se nitqarben. Hekk jgħidu li jagħmlu xi ħbieb tal-Mużew. U billi jien ukoll nagħmel bħalhom, x’fiha? Minħabba f’hekk, meta nkun se nitqarben, nipprova nitla’ l-aħħar wieħed, biex flok ostja waħda ningħata aktar. Għax ma jkunux iridu jħallu ostji kkonsagrati fil-kappella.

Wara l-quddies immorru d-dar għat-tè. Insib bajda mgħollija sħuna, li tħejjili z-zija Connie, ma’ żewġ dawriet ħobż tal-Malti mixwijin fuq il-Valor. Il-gradilja li xtrat in-nanna, u li tintuża apposta għall-ħobż mixwi fuq din il-kuċiniera, tgħidx kemm tixwi ħobż tajjeb. Imbagħad immur il-ħanut ħdejn in-nannu, inbigħ il-gazzetti. Bħal-lum ikun iridni ħdejh, għax wara l-quddisiet tgħidx x’jaqgħu tan-nies, l-aktar biex jixtru l-gazzetti u s-sigaretti. Il-ħanut, peress li hu żgħir ħafna, ikun imballat u peress li l-vetrini għandhom il-ħġieġ jiġri, in-nannu ġieli qabad lil xi tfal imqarbin iressqu l-ħġieġ bil-mod il-mod u joħdulu l-ħelu bla ma jħallsu għalih.

Meta tintemm l-aħħar quddiesa u n-nies ikunu xtraw mill-ħanut tan-nannu, nilmaħ liz-ziju Pio u liz-zija Luċija ġejjin bil-karrozza tat-tip Austin Wolsley. Ħafna drabi, nhar ta’ Ħadd, jgħaddu minn ħdejn in-nannu u jekk jarawni fil-bieb, joħorġuni magħhom għal dawra bil-karrozza. Mill-Blata l-Bajda nieqfu l-Ħamrun, fejn joqogħdu l-mamà u l-papà u jġibu lil xi ħadd ieħor jew tnejn minn ħuti mingħand il-mamà.

Iz-ziju Pi jidher li jħobbna ħafna. Hu ħu n-nannu Pawl, u z-zija Luċija hi Taljana pulita ħafna. Iz-ziju Pi u z-zija Luċija ma għandhomx tfal. Għalhekk jgħaddu għalina u joħduna magħhom. Id-dawra dejjem l-istess. Jew fir-ristorant tal-injam f’Għajn Tuffieħa, jew il-Lukanda Seabank l-Għadira, jew il-Winter Garden fix-Xemxija. L-aktar li nieħu gost, meta mmorru Għajn Tuffieħa, għax hemm muntanja għolja ta’ ramel. Ikun hemm ħafna tfal telgħin u niżlin fuqha.

Fis-sajf nara ħafna tfal u nies jgħumu, iżda meta noħorġu maz-zijiet inkunu lebsin pulit u l-baħar inxommuh biss. Lanqas lejn il-muntanja tar-ramel ma nitħallew nersqu. Jidher li liz-ziju Pi jafuh ħafna nies, għax jersqu lejh, ikellmuh. Jaf xi disa’ lingwi, għax meta kien żgħir kien joqgħod l-Eġittu, mal-familja tiegħu u hemm jgħid li ħafna jistudjaw il-lingwi. Għandu ħanut Tas-Sliema jismu Rex Photo Studio. Id-dar tiegħu u taz-zija tmiss mal-ħanut fi Triq il-Prinċep ta’ Wales.

Fil-postijiet li mmorru, hu jordna birra, iz-zija Luċija dejjem Aranciata San Pellegrino  u lilna għalkemm jistaqsina, jġibilna Kinnie  jew  Kitty Kola. Noqogħdu kwieti ħafna miegħu, inkella darb’oħra ma joħodniex.

Lura d-dar tgħidx kemm isuq, l-aktar fit-telgħa ta’ San Ġużepp tat-Tarġa. Karrozzi ma tantx tara, iżda dak il-ġiri, f’jum xemxi b’żaqq bla ikel, u r-riħa tal-plastik li biha huma miksijin is-seats  itellgħuli l-istonku. Ħuti jieqfu d-dar għand il-mamà. Lili jerġgħu jwassluni l-Blata l-Bajda għand in-nanniet, eżatt fil-ħin tal-ikel. Iz-ziju Pi jpaqpaq il-ħorn, u z-zija Connie toħroġ għalija, taqsam it-triq u toħodni magħha, waqt li jien inlissen il-kliem thank you u benedizzjoni, u nerġa’ naqsam magħha għad-dar.

Wara l-ikel ta’ nofsinhar ilkoll nitilgħu nistrieħu ftit. Jien norqod. Issa li qomt, flimkien man-nanna qed nirranġaw is-saqqijiet. L-ewwel ngħinha ndawru min-nofsu s-saqqu tal-wiċċ u nfettħu l-ħaxixa tas-saqqu ta’ taħt, l-ewwel min-naħa u mbagħad mill-oħra, u wara nerġgħu nifirxu s-seqqu tal-wiċċ li hu tas-suf u nfettħuh ukoll. Fih ċerta riħa li ddejjaqni. Iżda ladarba s-saqqijiet ikunu ‘mfettħin’ fihom l-isbaħ raqda, għax huma morbidi għall-aħħar.

M’ilux, in-nanna waħħlet f’rasha li tilfet iċ-ċrkett tat-tieġ barra. Ma nafx kif, illum, wara xi ġimagħtejn, qed inħoss xi ħaġa mhix tas-soltu taħt subgħajja. Hu ċ-ċurkett tan-nanna. Kemm qed tifraħ! Qed tgħidli li se toħodni magħha r-Redentur tal-Isla, gġax għandha wegħda. Diġàsaru t-tmienja ta’ filgħaxija u qed inħejji kollox għal għada t-Tnejn, meta għal ħamest ijiem wara xulxin, nattendi l-iskola. 

Illum ġa ftehimt man-nanna. Iz-ziju Pi u z-Zija Luċija joħorġu lil xi ħadd ieħor minn ħuti minfloki. Nannuwi jieħu gost għax ikollu min jgħinu.

Fis-sebgħa diġà lebsin pulit. Jien għandi libsa speċjali… ħitithieli n-nanna. Ġakketta griża rrigata rqiq u qalziet (shorts) pariġġ. Hi liebsa l-iswed b’ġawhar ma’ għonqha. Biex lestjena qgħadt ngħinha tagħmel xagħarha. Tgħid li hu coronation. Tniżżel xagħarha ’l isfel, imbagħad tagħmel lastiku iswed madwar il-qurriegħa u jien inkebbibulha fit-tond mal-lastiku. Naraha tieħu gost bija bħala parrukkier, iżda l-aħħar daqqiet dejjem tagħmilhom hi. Min jaf għala?

Ftit lil hinn minn quddiem il-kappella tal-Mużew hawn l-istejġ għall-Belt. Jien u n-nanna qisna żewġ għarajjes. Id-differenza fl-età. Iżda nħobb noqgħod labranzetta magħha għax tgħid li jien bastun.

L-ewwel waqfa tkun fil-knisja ta’ San Franġisk fi Triq Irjali, l-Belt. Hemmhekk nisimgħu quddiesa. Ġieli tkun bil-kant, fejn il-vuċijiet ikunu qishom ħerġin mis-saqaf tal-knisja. Inħares iżda ma nara lil ħadd. Dejjem naraha knisja mudlama. Fil-ġnieb tal-knisja hemm il-konfessjonarji. F’wieħed minnhom in-nanna tmur biex tqerr. Dejjem fl-istess wieħed u dejjem l-istess patri. Tgħid li jismu patri Ġużepp. Tgħidx kemm ikollu nies għall-qrar.

Illum mort biex inqerr għandu. Ġibidni lejh. Ħares waħda sew lejja, raddejt is-salib miegħu u tani penitenza bla ma ħallieni ngħid xejn. Kos hu, qisu kien jaf x’kont se ngħidlu. Bqajt imbellah. Meta noħorġu mill-quddiesa ngħid lin-nanna bil-mod tal-qrara. “Dak Patri bravu. Jaf id-dnubiet ta’ kulħadd minn qabel,” tgħidli. Ma tantx nemminha!

Strada Merkanti minn kif iddur mal-knisja tal-Vitorja tibda geġwiġija ta’ nies. Minn hawn sas-Suq tal-Belt, iduru għal Misraħ San Ġwann u mbagħad anki minn Triq il-Merkanti għal Triq it-Teatru l-Qadim hawn il-Monti. Karettuni kbar mal-ħitan b’diversi affarijiet għall-bejgħ. In-nanna tieqaf ħdejn kull karettun li jkollu d-drappijiet. Tistaqsi għall-prezz u tibda tnaqqaslu bl-addoċċ. L-istess jagħmlu nisa oħra. U tiskanta, dejjem jixtru bil-prezz li jridu huma u mhux ta’ dak li jkun qed ibigħ. Kos hu, kemm hu kbir il-profitt! U mbagħad hi tixtri u jien inġorr.

Quddiem San Ġwann, fejn jaħdem missieri bħala marmist, hawn ħanut antik tat-tè, magħruf bħala ‘Ta’ Żewwiġni’. Hawnhekk nidħlu għal tè u pastizzi. Jien tè ma niħux minn barra. Għalhekk tixtrili luminata. Dan il-ħanut hu maqsum f’żewġ kmamar isfel, bejniethom taraġ li jagħti għal kamra oħra fuq. Il-lum qtajtha li rrid nitla’ hemm avolja n-nanna tgorr għat-taraġ. Tgħid xejn, se tikkuntentani. Nitilgħu. Kamra mdaqqsa b’salt imwejjed. Nies kull kwalità, iżda kollha mbiddlin. F’rokna minnhom qed nara xena li tqabbadni d-daħq. In-nanna ssikkitni. Raġel u mara, naħseb minn xi raħal, bit-tè quddiemhom. Flok plattina għandhom skutella żgħira. Qed iferrgħu t-tè mit-tazza għall-iskutella, u jfittxu l-ħobż fiha. Mil-lum ma rridx nitla’ aktar fuq, f’dak il-ħanut.

Qajl qajl nimxu sas-Suq. Posti tal-bejgħ kemm trid. Irwejjaħ aktar. Min bil-ġobon, oħrajn bil-laħam, fniek tiġieġ, ħut, grocer. Semmi u ssib. Il-posti qishom kmamar ta’ ħdejn il-baħar. Kollha injam u kaxxi. Mal-ħajt, fil-għoli, fuq il-bejjiegħa tal-ħut, hawn inkwatru sabiħ tal-Madonna. Mad-dawra tiegħu bosta qlub tal-fidda. Qishom dawk li kien ikollhom ma’ sidirhom is-Sorijiet tal-Qalb ta’ Ġesù, fejn kont immur skola meta kont żgħir. Kemm nieħu gost ikolli waħda u ndendilha jien ukoll ma’ sidri. Nannti ma tixtrix bl-addoċċ. Iddur dawra, tara liema posta hi l-aktar nadifa, imbagħad nerġgħu nduru u tixtri. Tal-ġobon ma jużax sikkina. Għandu qisu arkett u jaqta’ bih. Wara li tixtri bosta affarijiet għad-dar, il-piż fil-basktijiet tal-karta tal-brown paper  li jingħataw b’xejn, jitqal mhux ħażin. Mal-ħdax u nofs nerħulha lejn id-dar għall-ikel.

Wara nofs ta’ nhar bħal dan, ir-rutina dejjem tkun l-istess. Ġirja għas-sodda u raqda bit-tama li l-għada jisbaħ mill-ġdid is-Sibt.

Xi Ħadd ieħor ’l hawn u ’l hemm, meta filgħodu ma noħorġux, jirbaħna Tas-Sliema waranofsinhar. Xħin immur ngħid lin-nannu li se noħorġu jibda jgorr, u jgħidli li n-nanna qisha “mejda tal-qubbajt”. Jien norbot idejja quddiemu, għax naf li mal-barka jagħtini l-għażla ta’ ċikkulata li rrid. Qatt ma ħadtlu mill-għoljin, li kienu jkunu l-Whole Nut , il-Fruit & Nut  u l-Milk Chocolate  tal-Cadbury, għax in-nanna tavżani minn qabel. Għalhekk nieħu ċikkulata tat-tliet soldi, xi Nestlè  jew Coconut Square.

Mill-Blata l-Bajda mmorru l-Belt u naqbdu l-karrozza għal Tas-Sliema. It-triq tidher ’il bogħod. Nieqfu quddiem ix-Chalet  u nimxu bil-mod il-mod tul għonq it-triq. Meta n-nanna tgħejja, tintasab fuq bank ħdejn xi mara oħra. Huma jparlaw u jien niġri fuq il-bankina wiesgħa, taparsi qed insuq karrozza jew naqbeż bħal fuq żiemel.

Qabel ma jidlam, nidħlu l-ħanut tal-Golden Harvest  ftit lil hinn mill-Fortizza, nixorbu xi ħaġa fuq żewġ pastizzi u nerġgħu lejn id-dar.

Ġeneralment, il-vjaġġ lejn id-dar iħeddilni u jraqqadni fil-karrozza. Meta jiġri dan inħoss bard kbir meta nieqfu fil-venda tal-karrozzi l-ħodor ta’ Tas-Sliema u nkunu rridu naqsmu għal dawk ħomor tal-Ħamrun.

Ħemda fil-Blata l-Bajda

Fil-Blata l-Bajda jirrenja l-kwiet għajr għal xi ftit storbju tal-karrozzi u l-għajat tal-tliet bejjiegħa li jiġu bil-bhejjem tagħhom. Dawn tal-aħħar tagħrafhom mill-ewwel. Lil Salvu, l-ewwel li nisma’. Għandu l-għajta “tal-bajd hawn!” Warajh, meta jkollu l-ħut, jitla’ Ġużeppi, b’leħen ta’sinjorina jgħajjat “Għajnu ħamra”, u “Frisk it-tonn”. Imbagħad nisma’ l-għajta l-oħra “Galluwa hawn.” Dan hu l-laqam li bilfors jogħġob lill-bejjiegħ tal-ħaxix u annimali.

Madankollu s-skiet li waqa’ f’dawn l-aħħar jiem fil-Blata l-Bajda jinqata’ b’sikkina. Qisu kulħadd daħal f’qoxortu. Għalkemm għad għandi erba’snin, qed nagħraf li l-uċuħ tas-soltu huma differenti.

In-nanna ġieli kienet tbeżżagħni biż-Żuż. Raġel mibni saffejn u twil ħafna, li kulħadd jibża’minnu appena narawh għaddej fit-triq. U l-istorja bqajt niftakarha għax ġieli reġgħet tambritli dwarha. Iż-Żuż, hu l-laqam ta’ Ġużè Darmanin, li tbeżżagħni minnu. Hu bniedem li jħobb il-qatra u meta ma jibqagħlux boqxiex fil-but, jara x’jagħmel biex ibill griżmejh.

Minnu jibża’ kulħadd, inklużi l-aqwa pulizija tal-Korp, li sa dan iż-żmien jiddaħħlu fil-Korp jekk mill-inqas, ikunu twal ħames piedi u seba’ pulzieri u ta’fiżiku tajjeb. Aħseb u ara għalhekk, kemm jibżgħu aktar is-sidien tal-ħwienet li jkunu miftuħa tul il-jum. Ma hemm jiem jew ħin stabbilit ta’meta jinħtieġ il-flus. Meta nieqes minnhom, sempliċement jidħol u jordna lil min isib biex jisilfu jew jagħtih il-flus li jkollu. U min jinsab wara l-bank tal-ħanut ma tantx jibqagħlu għażla. Inkella jaf jispiċċa bil-ħġieġ tal-vetrini kollha mkissra u b’ħanut imqalleb ta’ taħt fuq.

Jingħad li ż-Żuż jasal jagħmel din l-istraġi kollha, jekk ma jkollux flus biex jixrob għal dakinhar. Wara, ġieli jmur irodd il-flus li jkun iddobba. Iżda mhux ħanut jew tnejn jagħlqulu l-bibien hekk kif jilmħuh għaddej fit-triq u jiġbed in-naħa tagħhom.

Għar-rakkont, tajjeb jingħad ukoll li bħalissa qed jingħadu bosta stejjer li juru kemm iż-Żuż kellu qalbu tajba u jgħin lil ħaddieħor meta ma jkunx xurban.

Issa, nhar il-Ġimgħa 3 ta’Ġunju 1955, qed tinxterdet l-aħbar mal-Ħamrun kollu li qatlu liż-Żuż. Kulħadd jinsab mistagħġeb, għax hi aħbar li qajla tista’ titniżżel. Min se jazzarda jdendel kusu maż-Żuż, meta dan hu wieħed mill-aktar nies magħrufin ta’Malta għas-saħħa li għandu? Forsi l-inċident ġara waqt li ż-Żuż kien xurban!

Madankollu hekk kien, u l-lum it-Tnejn 6 ta’Ġunju, Manwel Mercieca ta’44 sena mill-Ħamrun, beda għaddej kumpilazzjoni mixli bil-qtil ta’Ġużè Darmanin ta’48 sena.

L-aħbarijiet ta’ kif ġara l-każ qed jaslu qabel dawk tal-gazzetti u l-każ qed inikket lil ħafna, avolja ż-Żuż forsi kien ibeżża’. Kollox seħħ f’ħanut fit-tarf tal-Mile-End  (biswit fejn illum hemm l-iskola Maria Reġina  – eżattament fil-Mile-End Bar). Bħalissa, f’dan il-ħanut isir xogħol tal-qasab.

Qed jingħad li jumejn qabel l-inċident, iż-Żuż għadda minn quddiem il-ħanut ta’ Mercieca u dan qallu li l-flus li kellu jagħtih tax-xorb jinsiehom iżda minn dakinhar ’il quddiem kellu jħallas, għax hu għandu familja. Iż-Żuż staqsieh x’kellu jagħtih u Mercieca wieġbu 17s (17-il xelin huma żewġ ewro). Wara ftit, iż-Żuż reġa’għadda mill-istess post u ta s-17s lil Mercieca.

Skont ma qegħdin nisimgħu fix-xhieda; dakinhar tal-inċident, iż-Żużr eġa’mar fil-ħanut ta’Mercieca u waqt li qallu li kien kisru, ħatfu mill-qmis u pprova jagħtih daqqa ta’ ponn. Mercieca żgiċċalu u ħareġ jiġri ’l barra. Iż-Żuż ħareġ warajh u l-imputat xejjirlu daqqa ta’ sikkina li kien juża biex jaħdem il-qasab. Wara ftit, iż-Żuż batta fl-art. Manwel Mercieca, li aktarx beża’meta ż-Żuż daħallu fil-ħanut, kien bagħat lil tifel tiegħu l-Għassa tal-Pulizija biex jgħidilhom li ż-Żuż kien qed jiġġieled. Meta waslu fil-post, iż-Żuż kien kważi mejjet.

Awtur: Charles B.Spiteri

In-nuna hi s-soru. Hekk hi t-tifsira għaż-żmien li għadni ċkejken – fis-snin ħamsin. Il-ġenituri, li jixtiequ jaraw lil uliedhom jitħalltu minn kmieni ma’tfal oħra, jibagħtuhom f’dawn l-iskejjel tas-sorijiet.

Dawn huma skejjel żgħar, b’xi sitt klassijiet kollox. Iżda biżżejjed biex fihom jilqgħu madwar 200 student. Hawn, it-tfal jithejjew għad-dħul fl-iskejjel primarji, li jdaħħlu ’l-istudenti ta’ bejn ħamsa u sitt snin. Għalhekk din is-sena għand in-Nuna, tibda f’età aktar tenera – ta’erba’snin.

Għandi lil Suor Clementina, Suor Matilde, li hi l-għalliema tiegħi u lil Suor Rosa. Dawn huma tlieta min-numru ta’ sorijiet li jgħallmu fl-iskola tas-Samra fil-Ħamrun.

Maqtugħa għaliha, bħala skola, f’tarf Triq San Franġisk, li ta’tfal ma taraha tintemm qatt, l-iskola għandha l-forma ta’ ‘L’- tibda fit-triq u ddur għal kantuniera fejn tiġi fi trejqa li bilkemm tgħaddi karrozza. Faċċata tagħha għalqa mitluqa, fejn xi tfal imorru  jiġru fiha qabel tibda l-iskola, imħarsin minn ommijiethom.

Hu żmien fejn il-basktijiet (fil-veru sens tal-kelma) jinħietu minn ommijietna minn xi biċċa drapp ċivili — blu jew khaki. Huma basktijiet b’żewġ taqsimiet, waħda żgħira għall-kolazzjon, sarvetta u tazza tal-plastik u l-oħra għall-pitazzi. Kollox jitgħatta bl-itwal parti tal-basket li tintlewa u tinqafel b’buttuna fuq quddiem. Permezz taċ-ċinga meħjuta miż-żewġt iġnieb, indendlu dan il-basket ma’ spallejna u kull filgħodu, mit-Tnejn sal-Ġimgħa, nerħulha għall-iskola.

Il-klassijiet huma mdaqqsin. Fihom, l-għamara tikkonsisti fi blackboard enormi li jserraħ fuq żewġ strippi tal-injam, forma ta’ sellum forċi miftuħ; mejda fuq pjattaforma tal-injam, biex is-soru tidher u tara kullimkien; żewġ armarji, wieħed kull naħa tas-soru u bankijiet tal-injam bil-magħqad b’kollox, fejn f’kull wieħed noqogħdu erba’ studenti. Is-soru għandha riga twila tal-injam, kaxxa bil-ġibs biex tikteb fuq il-blackboard u ċarruta safra (duster) biex tħassar il-kitba qadima.

Is-sorijiet lebsin ilbies iswed minn rashom sa saqajhom, għax għandhom qisu mant. Mad-dawra ta’ rashom, taħt id-drapp iswed għandhom benda bajda madwar moħħhom u seggolu abjad ukoll, li joħroġ minn ma’rashom għal fuq sidirhom (qisu favalor). Xagħarhom hu mistur kollu. Madwar għonqhom għandhom lazz aħmar b’qalb tal-fidda marbut miegħu, li toħroġ minn taħt is-seggolu. Minn taħt is-seggolu nieżel ukoll l-iskapular – speċi ta’ xalpa tal-bard, li tinżel minn taħt għonqhom sat-tul tal-libsa – u hu mill-istess drapp. F’qaddhom, in-naħa tal-lemin għandhom kurdun aħmar bi tliet għoqiedi li huma l-voti tal-faqar, tal-kastità u l-ubbidjenza. In-naħa tax-xellug, kuruna twila, sewda. Huma s-sorijiet magħrufa bħala Ulied il-Qalb ta’Ġesù. Dawn il-qlub isaħħruni u nitgħaxxaq meta nhar ta’Ħadd, immur ma’nannti s-Suq tal-Belt u mal-faċċata nara kwadru enormi tal-Madonna mdawwar b’dawn il-qlub. Il-bejjiegħa tal-ħut, li jbigħu taħtu, żgur josservawni nħares lejn il-fidda, waqt li nannti tixtri mill-posti differenti tas-suq.

Lura għall-iskola, din tibda fit-8.30 a.m. u ddum sal-4 p.m. Il-kolazzjon neħduh fl-iskola stess fejn hemm ġnien imdaqqas, ikkultivat sew, b’bir b’ilma frisk u nadif, tajjeb għax-xorb. Fl-ewwel waqfa mil-lezzjonijiet, aħna t-tfal noqogħdu fi kju twil bit-tazza u s-sarvetta f’idejna u wara li s-soru tiftaħ l-għatu, ittella’ l-ilma f’barmil apposta u timlielna tazza kull wieħed. Nieklu kisra ħobż u lura fil-klassi għal-lezzjonijiet.

F’nofsinhar waqfa kemxejn itwal. F’sala ta’daqs enormi, hawn żewġ imwejjed twal u mal-ġnieb ta’kull waħda, bankijiet tal-injam. Kulħadd jintasab f’post, ħdejn ħbiebu jew ħutu u nieklu bil-kwiet. Hemm min jiekol kolazzjoni tal-ħobż. Oħrajn, inkluż jien, l-ikla hi differenti.

F’rokna ta’din is-sala hawn kaldarun fuq kuċiniera. Fih, is-sorijiet jgħallu l-bajd għal dawk l-istudenti li jieħdu bajda magħhom. Biex żgur ħadd ma jingħata l-bajda ta’ħaddieħor, l-ommijiet jiktbu l-isem u l-kunjom tat-tfal fuqhom u meta jitgħallew, soru ssejjaħl-isem u l-kunjom u soru oħra tnewlilna l-bajda li nikluha ma’ ħobż imqatta’ strixxi strixxi. Huma esperjenzi ta’darba f’ħajja, li jtulu biss għal sena. Iżda t-tifkiriet jibqgħu.

It-tagħlim li ningħataw hu fis-somom, fil-Malti u fl-Ingliż. Is-somom huma l-aktar tal-għadd u t-tnaqqis, multiplikazzjonijiet u diviżjonijiet ħfief. Il-Malti niktbuh u naqrawh minn kotba li jagħtuna s-sorijiet stess. Fihom hemm stampa u sentenza, bħal ‘Pin, il-ħin sar. Isa, ejja orqod’. L-Ingliżl-istess. Naqraw mill-ktieb ta’Tom and Ann u nibqgħu sejrin b’Tomplays, Ann plays, Tom and Ann play, Shall we play? sakemm nitgħallmuhom b’mod pappagallesk. Imbagħad, biex aktar nitgħallmu nosservaw, is-sorijiet jiġbru stampi bil-kulur minn magazini, iwaħħluhom bil-kolla fuq biċċa kartonċina u jqassmulna waħda kull wieħed.

Iġegħluna niflu sew l-istampa, inklużi l-kuluri u nisiltu sentenzi kemm nifilħu. Sentenzi bħal The sky is blue. The sun is yellow. There are two persons in the picture. There is a car. Sentenzi qosra li ’l quddiem jgħinuna fil-kompożizzjoni għal stejjer twal. Għada kulħadd ipartat l-istampa tas-soru u nivvintaw sentenzi oħra.

Xahar skola għand is-sorijiet titlob miżata ta’ 2s6d (60ċ ta’ewro). Biex is-sorijiet idaħħlu xi ħaġa żejda jbigħu xi ħlewwiet. Ħelu iebes taz-zokkor, forma ta’ ħut, b’ilwien differenti bi frak taz-zokkor fuqu jew ġuġu. Ta’ tfal, il-gost tagħna nixtru mingħand is-soru. Meta ma nagħmilx hekk, ommi tagħtini gallettini żgħar – ukoll b’ċerti forom – tad-ditta Colussi.

 Sena skola tan-Nuna hi l-petrol meħtieġ għall-futur ta’ tlielaq għaċ-ċertifikati biex insibu l-aħjar xogħol.

Awtur: Charles B.Spiteri

Daħlet l-1956. Sena li qed tarani nħejji għall-iskola primarja. Fil-Ħamrun hawn żewġ skejjel ta’ din ix-xorta. Waħda, dik magħrufa bħala ‘il-kbira’, li tinsab iktar viċin tal-mamà u l-oħra wara l-Għassa tal-Pulizija ħdejn il-fabbrika tal-ħalib.

Peress li din tal-aħħar hi l-aktar viċin tan-nanna Alice, intqalli li se mmur fiha. Kieku nippreferi l-oħra, għax inkun ma’ ħija Paul, iżda ladarba n-nanna u z-zija Connie jridu hekk, m’hemmx għażla.

Il-bieraħ kien l-aħħar jum tal-iskola tiegħi f’Tas-Samra. M’jienix se nara aktar lis-sorijiet b’dik il-qalb tal-fidda mdendla ma’ sidirhom. Se nibda bil-Miss jew Sir. Min jaf għand min se nkun?

Għandi kollox lest għal għada. Mill-ħanut, in-nannu tani lapes kollu kuluri, qisu qawsalla, gomma, temprina, kaxxa tal-injam għal-lapsijiet u riga tal-pied, tal-injam ukoll. Maz-zija Connie se mmur nixtri bagalja tal-kartun mingħand Mrs. Grech, li għandha ħanut taż-żraben bejn il-ħanut ta’Toni ta’ Balalu u t-titotla, ftit ’il fuq mir-Radio City iżda man-naħa tagħna. Almenu anki minn dan il-ħanut għandi l-għażla għall-kulur tal-bagalja. L-isbaħ hi dik kannella skura, lewn il-karozza tal-logħob, tal-landa. li ftit ilu xtrali z-ziju Fred, u li timxi billi ndawrilha l-ħabel bħal tal-arloġġ.

In-nanna tidher li għoġbitha l-bagalja. Tridni ħdejha, u bħas-soltu bdejna s-salt mistoqsijiet. Il-multiplikazzjoni mit-tnejn sad-disgħa u l-qari minn ktieb bl-Ingliżu ieħor bil-Malti. Il-qari hu iktar għal qalbi. Qisni l-papà meta jirreċta. Inħoss li l-palk inħobbu. U Charles Arrigo, bil-mod tiegħu kif jaqra r-rumanzi fuq ir-Rediffusion, iqanqalni wisq. Waħdi nħobb noqgħod bil-ktieb f’idejja quddiem il-mera tal-lavaman, naqra u nħares fiha. Din il-mera titla’u tinżel fuq fus tar-ramm, li hemm kull naħa tagħha mad-dahar ta’ żewġ draguni tal-kewba. U meta naqra nħossni Charles Arrigo. Bilħaqq, bħalissa, filgħaxija mill-istess kaxxa tar-Rediffusion nisma’ ħafna ilħna sbieħ u differenti ta’nies li tabilħaqq jafu jirreċtaw. L-istorja jisimha Lorna Doone. Kemm nixtieq immur naqra fuq ir-Rediffusion, la nikber!

Illum ingħatajt il-ħwejjeġ tal-Ħadd. In-nanna Alice liebsa pulit ukoll. Ġejja miegħi l-iskola għax trid tara kif se mmur fl-eżami tal-oral. L-istonku tiegħi qed juġagħni. Mhux għax nibża’mill-oral, iżda la naf lil min se nsib, la naf hux se jkolli ħbieb u ma nafx l-ambjent tal-iskola hux bħal tas-Sorijiet tas-Samra.

L-iskola, għalkemm mhix ‘il-kbira’, mhix żgħira. Fiha tliet bibien. Deħlin minn dak tan-nofs. Quddiemna bitħa ferm ikbar mill-passaġġ tal-ġnien tas-Sorijiet, iżda fl-ewwel kamra li dħalna, l-uffiċċju hu tal-injam isfar maħmuġ. Fil-ġenb, vetrina kbira mimlija kotba. Flok ħġieġ hemm wire bħal tat-tiġieġ.

Raġel twil u avvanzat riesaq lejna. Is-Surmast Torpiano. Wara kelmtejn ta’introduzzjoni man-nanna iridni nidħol miegħu fl-uffiċċju mdaqqas. Is-siġġu wara l-iskrivanija qed jistennieh joqgħod bilqiegħda. Jien bilwieqfa. Qed iqallibli l-multiplikazzjonijiet waqt li jħares ċass f’għajnejja. Minn ktieb bil-Malti u ieħor bl-Ingliż jislet paġna u fejn tiġi jridni naqra. Qed nibża’ftit nirreċta, iżda l-kuraġġ ma rħinix għal kollox.

Taptipa fuq dahri xħin qed iqum mis-siġġu, qed nifhimha bħala li mort tajjeb. Lin-nanna qed jitbissmilha u taha l-aħbar li kont ħsibt jien. Għaddejt. Nista’ nibda minn għada.

Fit-triq lejn id-dar, jien u n-nanna ninsabu ferħanin. Tant li mingħand raġel li ta’ kuljum jarma karrettun bil-ħelu, taħt is-siġar quddiem it-teatru Hollywood,  tridni nagħżel xi ħaġa. U nieħu ċikkulata Nestlè.

Filgħaxija l-ħsibijiet huma dwar għada. Min jaf kemm se jagħtuni kotba u pitazzi b’xejn. Min jaf insibx ħbieb u jekk fir-rikreazzjoni noħorġux niġru fil-bitħa. Għand is-sorijiet, qatt ma ġrejna u lgħabna kif xtaqna jien u l-ħbieb. Forsi minn għada l-affarijiet ikunu mod ieħor!

Awtur: Charles B.Spiteri