Page Status: Pending

Rumanz ġdid ta’ Charles Micallef St John

Xi jġib u jlaqqa’ flimkien lill-familji Bajada u Magro? Żewġ familji differenti għal kollox minn xulxin, bi stili ta’ ħajja kompletament opposti, b’kuntrasti kbar bejniethom u sitwazzjonijiet diffiċli.

Ir-rumanz ġdid ta’ Charles Micallef St John, L-Eku tas-Sirena jiżvolġi storja ta’ żewġ familji li tibda minn ftit wara t-Tieni Gwerra Dinjija. Bil-maġija ta’ kitbietu, l-awtur jeħodna lura fiż-żmien biex lill-qarrej iddaħħlu fil-fond u jlaqqgħu ma’ dak li sawwar lill-familja Bajada mix-Xgħajra u l-familja Magro minn Ħaż-Żabbar. Iġib lill-qarrej wiċċ imb wiċċ mat-traġedji li ż-żewġ familji jgħaddu minnhom, mingħajr ma jitlef bil-kapaċità naturali li għandu biex joħloq sitwazzjonijiet umoristiċi wkoll. B’kollox ma’ kollox, Charles Micallef St John joħloq bilanċ li permezz tiegħu, il-qarrej isibha diffiċli li jitlaq il-ktieb minn idejh.

Toni Bajada raġel sempliċi, b’delizzji ftit li xejn, għajr l-ossessjoni għall-baħar u l-ħut. Missieru, Karmnu, mekkanik tal-karozzi prim kien ferm aktar fuq ruħu; jiġri man-nisa Ingliżi, jixxala u jgħix għal-lum. Sakemm iltaqa’ ma’ Grazzja, soċja tal-M.U.S.E.U.M. Iżda l-istorja ma bdietx b’Toni u lanqas b’missieru…

L-istorja ta’ Toni mhix waħda komuni. Tfulitu msawra biss bil-fantasija li jibqa’ jgħixha sal-aħħar. Is-sigrieti ta’ Toni jinfetħu beraħ ma’ kull paġna tal-ktieb, li b’ritmu mexxej jakkumula tensjoni pjaċevoli li tibqa’ sejra sal-aħħar paragrafu tal-ktieb.

Charles Micallef St John irnexxilu għal darb’oħra permezz ta’ dan ir-rumanz ġdid tiegħu, L-Eku tas-Sirena jikkontribwixxi volum letterarju ieħor, miktub b’ċerta passjoni, b’sinċerità, bi stil mexxej, kultant romantiku u innoċenti iżda b’lingwaċċ mill-aktar miftuħ u skjett.

Wara s-suċċess tas-saga f’erba’ volumi, Suwed Ulied il-Lejl u s-satira moderna L-Olimpjadi tad-Dagħa, Charles Micallef St John jirritorna b’rumanz ieħor miktub b’pinna matura, versatili u fuq kollox oriġinali.

L-Eku tas-Sirena jinsab għall-bejgħ mingħand il-librara ewlenin.

MALTA ITTRADUTA

Meta ddeċidejt li nippubblika dan il-ktejjeb ma kelli l-ebda ħsieb li nivvendika ruħi. L-istorja tiddisprezzah il-ġlied ta’ importanza ċkejkna u m’għandha l-ebda interess fil-motivi personali tal-bniedem. Is-Sur V. de Gray ikollu jiġġustifika għemilu mal-istess kuxjenza tiegħu u ħadd m’għandu jidħol bejniethom.

L-iskop tiegħi hu li nuri lill-poplu Malti kemm għandna dejjem noqogħdu attenti biex inħarsu d-drittijiet tagħna. Matul tliet snin fil-ħakma aħna qatt ma nqasna li niġġieldu sabiex inkunu nistgħu niggvernaw lilna nfusna mingħajr indħil barrani. U hekk inkomplu nagħmlu fis-snin li ġejjin. Jekk jirnexxilniex jew le jiddependi mis-sagrifiċċji li aħna lesti nagħmlu. Iżda aħna żguri minn ħaga waħda. Il-libertà qatt ma joffruhielek bl-imgħarfa. Il-libertà bil-ġlied trid tintrebaħ.

Dom Mintoff

Ħal Tarxien  5 ta’ Mejju, 1958.

Dan il-ktieb, li kiteb Duminku Mintoff għandu ukoll CD li tfakkar is-sena 1958.

BRITAIN, MALTA AND THE SOCIALIST INTERNATIONAL

Many centuries of foreign rule have compelled Malta to withdraw into its shell.

The instinct of self-preservation led to rigid protection of the old conceptions of society and human relations. In this modern age, therefore, obsolete and obscurantist notions still survive side by side with what is perennially good and healthy.

Although Malta is European by Christian beliefs, culture, traditions and geographical position, its people have remained untouched by the social and political upheavals of the old Continent in the last century.

That the Maltese possess the flexibility to adjust their mental outlook for the fulfilment of this task has been proved by the comparative ease with which the Labour movement has succeeded in inserting the rudiments of modern democratic ideals and social services into the foundations of the old structure.

But this peaceful evolutionary process has been halted by external pressures which the Maltese could not possibly with-stand on their own.

Indeed, our tiny and unarmed nation has been caught in the grip of the cold war between East and West. The Conservative Government of Britain is still able to convince their Nato allies of the necessity to sacrifice democracy and freedom in Malta on the blood-stained altar of Western defence.

At the Congress of the Socialist International in Rome, the Malta Labour Party had the option to choose three out of the very many democratic socialist parties represented at this gathering.

Significantly the choice fell upon some of the most stalwart defenders of  Western democratic ideals against communist aggression-Sweden, Western Germany and Israel.

Until their arrival in Malta neither my colleagues not I had ever set eyes on the plucky delegates. They were sceptical, detached and determined to learn the truth by themselves.  Their findings are the most eloquent vindication of the stand taken by our liberation movement against British colonial rule.

DOM 

Dan il-ktieb, li kiteb Duminku Mintoff għandu ukoll CD li tfakkar is-sena 1962.

Għandi ħbieb ġodda. Maġenbna ġiet familja kbira, ta’ Baldacchino. Il-missier għandu t-teatru Radio City f’idejh u hemm jintwerew films sbieħ. Meta jkun hemm xi film tassew tajjeb ġieli mmur man-nanna jew maz-zija Connie. Niftakar sew Marcellino… pane e vino u ieħor tal-biża’ ta’ Dracula, fejn xi xbejbiet li ġew jarawh, ħarġu għax beżgħu u dħakt bihom.

Fil-familja Baldacchino hawn żewġ subien tad-daqs tiegħi fl-età. Wieħed jismu Herbert u l-ieħor Dennis. Filgħaxija joħorġu jilagħbu magħna wkoll fuq il-bankina.

Huma għandhom gallarija waħda. Aħna għandna tnejn u waħda minnhom tiġi maġenb tagħhom. Nhar ta’ Sibt filgħodu, għax ma jkollniex skola, ma nitħallewx noħorġu nilagħbu barra, minħabba li jkunu jridu jgħaddu n-nies mix-xiri. Għalhekk niftħu t-twieqi tal-ġenb tal-gallariji, noħorġu kartuna doppja minn tieqa għall-oħra u noqogħdu nilagħbu ludo, snakes and ladders u kultant xi logħba draughts.

Ġieli, kemm Herbert kif ukoll Dennis, jiġu d-dar tagħna biex nilagħbu ġewwa flimkien. Dejjem nispiċċaw niġġieldu xi ftit. Jekk mhux jien magħhom — huma bejniethom. Iżda din il-ħbiberija qed tissarrafli f’wiri ta’ films tal-cowboys, indjani u tas-suldati, bla ma nħallas. Nhar ta’ Ħadd wara nofsinhar, Herbert jiġi għalija fis-2 p.m., xi ħadd jaqsmilna u flimkien immorru r-Radio City  naraw il-film li jkun hemm. Tas-2 p.m. dejjem ikun tajjeb għat-tfal.

El Cid  hu l-iktar film li għoġobni u li rajt flimkien ma’ Herbert. Meta nilgħab bis-suldati dejjem nagħżel storja fuq il-karattri tal-films li nara. Tant, li għandi s-suldati tal-lastiku li minn wiċċhom tinduna li huma l-kattivi, waqt li oħrajn dejjem huma l-eroj.

Wara kull film, jien u Herbert noħorġu niġru u naqbżu, taparsi aħna s-suldati li nkunu għadna kif rajna fuq il-liżar il-kbir. Fit-teatru niltaqa’ wkoll ma’ ħbieb tiegħi fl-iskola, li wkoll jispiċċaw l-artisti wara l-film. U l-effett tant ikun qawwi, li bħal għada, fil-ħin tar-rikreazzjoni, norganizzaw il-gruppi u niġru qalb it-tfal biex mill-bitħa tal-iskola noħolqu spettaklu ġdid ta’ film, li mhux kulħadd jifhem.

Illum ma nistax ngħid li jien spiċċajt l-eroj. Anzi. Min jaf x’se jgħiduli n-nanna u n-nannu xħin jarawni d-dar. Ir-reċta tal-film li rajna l-bieraħ, ta’ suldati jiġru kontra l-għedewwa swietli ħażin. Naturalment, jien u ħbiebi tal-iskola lkoll konna l-eroj waqt il-break  it-twil, minkejja li konna grupp kontra ieħor.

Biex ma ninqabadx mis-suldati kontra tiegħi, nidħol niġri fil-kurituri u f’kantuniera minnhom insib student ikbar minnhi ġej mid-direzzjoni opposta u naħbtu b’mod li geddumu jidħol f’għajni l-leminija. Lanqas naf li ġabruni mill-art u daħħluni fil-klassi. Xħin ġejt f’sessija nsib li l-iskola ġiet iz-zija Connie. L-għajn ix-xellugija nista’ nara minnha. L-oħra nbexxaqha bi tbatija.

L-istorbju u l-għajjat fid-dar ma jonqosx, u żgur ma kienx ta’ xejn. Ħarsa fil-mera nista’ narali għajnejja l-leminija hi bluna u minfuħa qisha ballun. Min ixarrabhieli bl-ilma kiesaħ u min irid jgħaddili biċċa tajjara bil-misħun. Ma rridx niftaħ ħalqi, għax jgħarrali.

Il-lejl għadda. Dalgħodu qomt aqwa! Għajnejja demmgħatli u swiedet. Ma nista’ niftaħha b’xejn. Min jaf kif jarani l-papà x’se jagħmilli! Daqshekk logħob tal-artist, l-aktar fl-iskola. Nispera li din il-wegħda nżommha! It-taparsi El Cid  li kelli f’moħħi u li suppost kont jien, spiċċa ħażin! Għandi ġimgħa ’l bogħod mill-bank tal-iskola! Iz-zija Connie tiela’ u nieżla biex takkwistali l-homework. Miskina!

Maltese for Foreigners

Course Books Series

14 books, CD or USB, 3 Syllabi

Maltese for Foreigners is a bilingual (Maltese/English) book series based on the Common European Framework of Reference for Languages (CEFR). It consists of three levels:

Level A1 (Beginners–Elementary) includes three books: My First 750 Words in Maltese, Maltese Grammar Essentials in Context 1 (with sections on Maltese culture) and Speaking Maltese 1.

Level A2 (Elementary–Pre-Intermediate) includes three books: More Words in Maltese, Maltese Grammar Essentials in Context 2 (with sections on Maltese culture) and Speaking Maltese 2.

Level B1 (Intermediate) includes Further Words & Expressions in Maltese, Maltese Grammar Essentials in Context 3 (with sections on Maltese culture), Speaking Maltese 3 and two bilingual readers: Reality and Rocco Learns Karate.

Level B1 (Medical Maltese) includes three books specifically designed to teach Medical Maltese named: Medical Maltese Words & Phrases, Speaking Medical Maltese 1, Speaking Medical Maltese 2.

The book series is complemented with a CD or a USB containing the audio files linked to the books so learners can listen to native Maltese speakers reading the text and dialogues. In addition it also has a syllabus for each level based on the CEFR which can be downloaded for free.

The bilingual series is based on a needs analysis, which Charles Daniel Saliba (PhD) has conducted with foreigners learning Maltese and instructors teaching Maltese to foreigners. He published his research, ‘Teaching Maltese as a second language to adults,’ as a chapter in Informing Educational Change: Research Voices from Malta, edited by D. Hyatt, P. Clough and C. Nutbrown. The book was published by the University of Sheffield.

The three books in the A1 level of this series are available in Italian-Maltese versions: Le mie prime 750 parole in Maltese, Grammatica Maltese essenziale e contestuale 1 and Parlo Maltese 1.

For more information, please visit: www.charlesdanielsaliba.com

Syllabi

• Syllabus A1
• Syllabus A2
• Syllabus B1
• Programma del Corso A1

Hi ħajja differenti li fis-sajf ikollok post ħdejn il-baħar. U bħalissa hekk qed nagħmlu. Qed noqogħdu Buġibba għas-sajf. Il-papà jibqa’ ġewwa, għax ix-xemx u l-baħar ma jħobbhomx u jien u ħuti, mal-mamà u n-nanna ninżlu ħdejn il-baħar.

Qed noqogħdu f’garaxx li z-ziju Willie kera xhur ilu mingħand wieħed furnar mir-Rabat, magħruf bħala l-Bloqq. Jien mort miegħu meta krieh. Jidhirli Lm12 fis-sena. U qabel ma tlaqna mill-forn, il-Bloqq żerżaqli borża qagħaq f’idejja.

Maż-żmien, iz-ziju Willie rranġa l-garaxx mill-aħjar li seta’. Qasam il-fond fi tnejn, b’ħajt diviżorju tal-injam, b’bieb fin-nofs u żewġ twieqi fil-ġnieb.

 Il-parti ta’ barra sservi bħala salott u kamra għall-ikel u fuq ġewwa għal xi sodod. F’rokna n-naħa ta’ ġewwa nett ħalla qatgħa għall-kċina u n-naħa l-oħra għalaq parti għal sedil tal-injam li jeħel mal-ħajt fuq barmil.

Iż-żminijiet għadhom bikrin. Fil-fetħa fejn hawn dan il-garaxx, jinsabu oħrajn, kollha bħalu. F’tarf tal-fetħa hawn sqaq li jagħti għal Triq ….. u fil-genb tiegħu hawn kamra ċkejkna mgħammra b’WC wieħed, komuni  għal kulħadd u vit tal-ilma wieħed, li minnu nimlew l-ilma għall-bżonnijiet kollha ta’ matul ix-xhur li nqattgħu hemm. Anki għad-dawl għandna ftit problema. Ħadd ma għandu provista elettrika. Allura kulħadd bix-xema’ jew bil-lampi tal-pitrolju. Fil-garaxx tana għandna mantel light, li tagħti aktar dawl. Iżda kultant hu gost tidħol fil-garaxx u tara d-dell tiegħek stess jiżfen skont it-tbandila tal-ilsien tan-nar jew il-fjamma.

Moħħ iz-ziju Willie jaħdem mhux ħażin. Minħabba f’dawn il-problemi naturali ħaseb għal speċi ta’ WC  privat li kull xħin xi ħadd jużah imur ibattlu. Naturalment l-aktar li jaqa’ dan ix-xogħol ikun fuqi, fuq ħija Paul u forsi tnejn oħra li mhumiex ċkejknin wisq.

Ħaġa oħra li ħaseb sew iz-ziju Willie hi speċi ta’ kaxxa kwadra li qegħidha fuq is-saqaf ta’ din il-kamra tad-WC, u nistgħu nimluha bl-ilma, li jinżel minn kanna għal vit fil-kċina. Ta’ kuljum, nistenbħu u mmorru noqogħdu fil-kju għall-ilma. In-nies l-oħra joħduh biex jinqdew bih dak il-ħin, u aħna biex dejjem inżidu l-provista fit-tank li għandna fuq is-sink tal-kċina.

Issa li z-ziju Willie jislifna dan il-post, hu l-għors tagħna t-tfal, li niltaqgħu ma’ tfal oħra u noqogħdu nilagħbu s-sajf kollu. Mill-istess inħawi qed nagħmlu ħafna ħbieb tamparna. Fosthom jiġu John u Manol, it-tfal tal-Avukat Buttigieg mill-Ħamrun. Noqogħdu nilagħbu b’kulma jiġi f’idejna. Xi mindaqqiet in-noli ma tonqosx għalkemm qisna f’bitħa tal-ġenna fejn lanqas karozzi ma tara. In-naħa l-oħra tal-isqaq għandna ċint b’veduta ta’ għelieqi li twassal sal-lukanda Canberra, fil-bidu ta’ San Pawl il-Baħar. Tassew ġenna tal-art għal nannti, ommi u missieri, li ta’ kull filgħaxija, wara li x-xemx iċċedi postha għall-qamar ta’ dawl dgħajjef, nintasbu fuq siġġu ħdejn iċ-ċint għar-rużarju u wara li nidħlu nieklu xi ħaġa, nerġgħu noħorġu u ninġemgħu mar-residenti kollha tal-garaxxijiet, inpaċpċu sa ma jagħmel bina n-nagħas.

Kontra l-Blata l-Bajda, il-ħwienet jinsabu ftit ’il bogħod. Għalhekk meta niġu biex nixtru, immorru jien u Paul. Meta tkun se tixtri n-nanna nkun irrid inħallas jien biex inżomm xi ħaġa żgħira għaz-zija Connie, li tibqa’ warajna ddur bin-nannu u z-ziju Fred, li ma jiġux magħna.

Iżda lanqas kieku jridu ma hemm fejn joqogħdu, għax għal disgħa min-nies, il-garaxx bilkemm mhux ċkejken. Għalhekk, għax inħoss għaz-zija Connie, nfaddlilha xi sold ħalli jkollha biex tixtri s-sigaretti.

Dan l-aħħar Paul induna u kżani. Għalhekk m’hemmx aktar flus għas-sigaretti. Dawk jagħmlu ħażin għas-saħħa!

Nixtieq li dan is-sajf ma jgħaddix. Għalkemm f’dan il-garaxx, ta’ forsi 22 pied b’għaxra, ninsabu l-mamà il-papà, in-nanna u sitt itfal, xorta nħoss li għandna ferħ akbar minn dak li toffri d-dar tal-Blata l-Bajda. U l-irqad fuq il-kutri fl-art flimkien ma’ ħuti, hi esperjenza ġdida.

Fid-dar għadna bil-buqari u l-friskaturi għall-ilma. Taħt il-vitien għandna t-trepied tal-ħadid u fuqu friskatur tal-enamel. Fil-kmamar tas-sodda, għandna l-lavamani tal-kewba, bil-wiċċ tal-irħam b’toqba kbira tonda fiha. Hawnhekk jidħol il-friskatur taċ-ċaqquf, waqt li fil-ġenb tal-irħama, jitqiegħed il-buqar pariġġ.

Ta’ kull filgħodu, meta nqum, immur naħsel wiċċi fil-kamra tal-banju, li tikkonsisti f’WC, u trepied bil-friskatur tal-enamel. Iz-ziju Fred juża l-ilma li għandu fil-buqar tal-lavaman, li jferrgħu fil-friskatur. Ix-xugaman jużah għalih waħdu u wara li jlesti minnu jitwih pulit mill-ġdid u jqegħidu fuq il-buqar.

Lin-nannu ma nilħqu qatt iqum jaħsel wiċċu, għax iqum ferm qabli, iżda wiċċu dejjem nadif u lixx. Lanqas leħja ma taralu. Bilfors li jqaxxarha filgħodu kmieni. Naf li għandu pinzell bħal taz-ziju Fred u naf ukoll li juża x-xafra tal-marka Nacet.

Jien ma nħobbx immiss dawn ix-xfafar, għax fuq il-karta tagħhom jidher kukkudrill kbir u xafra minnhom qed taqtagħlu rasu! Aħseb u ara x’tagħmilli lil subgħajja!

’L isfel minna hawn ħanut ta’Ġorġ Pintley li jinsab fil-kantuniera ma’ Sqaq Miggiani. Fost ħafna affarijiet oħra, Ġorġ ibigħ is-sapun tal-leħja, bħalma juża n-nannu, bl-użin. Bi ftit minnu mal-pinzell, tgħidx kemm titla’ rawgħa!

Iz-ziju Fred ma jużax xfafar. Darba iva u darba le, narah jagħmel il-leħja. Juża mus apposta. Fil-kamra tas-sodda, maġenb il-lavaman għandu stand twil tal-injam li ma ’fuq nett tiegħu hemm grampun. Miegħu idendel mera ħoxna bi kwadrant tal-injam ta’ xi pulzier. Is-sapun tal-leħja li juża z-ziju Fred għandu għamla pulita. Mhux minn tal-użin iżda jixtrih f’bott tal-landa blu skur. L-isem tiegħu hu Erasmic. Ifuħ ħafna meta jagħmlu ma’wiċċu.

Qabel ma jkollu wiċċu kollu rawgħa, iz-ziju Fred isinn il-mus. Jagħlaq il-kontraporta ta’ bieba  waħda tal-bieb tal-kamra tas-sodda bil-firrolli għax wara din il-bieba għandu biċċa ġilda twila, apposta, biex magħha jsinn il-mus. Din il-ġilda tinsab marbuta min-naħa minnhom. It-tarf l-ieħor jaqbdu b’idu x-xellugija u bil-mus fl-id l-oħra jsinn naħa hu u jtella’ idu ’l fuq u n-naħa l-oħra meta jinżel lura. Jagħmel hekk xi sitt darbiet.

Imbagħad għandu qisha lembuba, iżda flok b’żewġ mankijiet, b’manku wieħed u flok tonda, ċatta. Din hi magħmula minn speċi ta’ sufra ħoxna, u wara li jsinn il-mus mal-ġilda, jgħaddi ġenb u wara ieħor minn fuqha. Ladarba dan ix-xogħol ilestih, ikun jista’ jagħmel is-sapun ma’ wiċċu u jibda jqaxxar.

Ikollu kollox lest miegħu. Għal-leħja, flok ma juża ilma kiesaħ, kif nagħmel jien u wkoll hu meta jaħsel wiċċu, ikollu stanjata bil-misħun u jferrgħu fil-friskatur. Dan il-misħun tlestihulu z-zija Connie, fuq il-kuċinieri, isfel.

Idejn iz-ziju Fred huma tal-għaġeb, għax fejn taf b’liema mod iduru ma’ wiċċu kollu hu u jqaxxar il-leħja. U bil-mus ma tilgħabx! L-ewwel nett għax hu perikoluż aktar mix-xafra ċ-ċkejkna u wkoll għax peress li hu ikbar, jaf jaqta’ iktar malajr.

Kemm in-nannu, kif ukoll iz-ziju Fred għandhom qisha silġa. Fit-togħma mielħa wisq. Huma jużawha biex iwaqqfu d-demm li joħorġilhom jekk jolqtu wiċċhom. Jgħidulha ‘xedd il-ġmied’.

Wara t-tqaxxira tal-leħja ngħid liz-ziju Fred biex immisslu wiċċu. Il-istrina, kemm hu lixx u jiżloq! La nikber ma nużax xfafar. Bil-mus, il-wiċċ jiġi isbaħu tqaxxira bih iddum iżjed!

Kultant, meta mmur għand Ġeraldu naqta’ xagħri, ġieli jmissli n-naħa t’isfel tal-barbetti  u n-naħa ta’ wara ta’ għonqu bil-mus tiegħu. Kif narah f’idu, nisserja u noqgħod dritt stirat, li ma jmurx jolqotni ħażin. L-iskola, mhux darba u tnejn li meta xi ħadd jaqta’ xi mistoqsija diffiċli tal-għalliem, ngħidulu li “jaqta’ daqs mus tal-leħja!” Allura, xi trid aktar?!

Wara li nasal mill-iskola, li tispiċċa fl-erbgħa, niekol u għal xi l-erbgħa u nofs immur għall-ħobż. Il-furnar li nixtru mingħandu jinsab fi Triq Nazzarenu u maġenbu hemm il-Mużew tad-Duttrina li nattendi wkoll.

Il-ħobż, bħall-għaġin, zokkor u żejt, hu bir-razzjon. Irrid nieħu miegħi il-kartun biex iniżżilli fuqu li nkun ħadt sehem il-familja tan-nannu u taz-ziju Fred u Dwardu. Sid il-forn hu Taljan. Jismu Pierino Perotti. Raġel xiħ u oħxon. Fil-forn ikollu n-nies  jaħdmu l-ħobż. Ibnu Remo jservi lin-nies u Pierino jitħallas.

Il-forn hu kbir. Imqassam f’żewġ kmamar kbar. F’waħda hemm il-forn u n-nies jaħdmu u fl-oħra li hi kbira wkoll hemm qatgħa b’bank bħal tal-lottu, qisha gaġġa b’kaxxier, (fejn joqgħod Pierino) u l-kumplament imdawwar b’tilari tal-injam li fihom jitqiegħed il-ħobż jaħraq nar. Imbagħad bank ċkejken b’miżien fuqu. Il-ħobż ta’ Pierino fih l-għamliet. Barra mill-kbir (tar-ratal) u ż-żgħir (tan-nofs artal) Pierino għandu l-ħobż tal-Malti, tas-Salib u dawk magħrufin bħala tal-kexxun. Kollu ħobż frisk u nadif. Tant li bi xkupilja apposta, Pierino jfarfar kull qiegħ ta’ ħobża biex itajjar mid-dqiq żejjed. Ħadd ma jpejjep fil-ħanut tal-forn.

Għall-użin ma jilgħablu ħadd. Kważi rett iżżejjed. Tieħu jew tagħżel ħobża: bieba jew ġenbha (jiġifieri mdawra kollha bil-qoxra) u Remo jqegħidha fil-miżien. Jekk tieħu aktar minn waħda xorta wkoll. Jintiżnu u jekk il-piż ma hux skont ma trid int, iżidlek bil-ġonta. Jekk il-ħobża li trid hi iktar fil-piż, jew tħallas aktar, jew jaqtagħlek biċċa minnha.

Hu l-gost tiegħi meta nixtri l-ħobż ftit ħafif. Remo jdawwar is-sikkina ma’ ħobża friska u jaqta’ kisra biex il-miżien jinżel. It-triq sad-dar isservi biex nilħaq niekol dik il-biċċa ġonta sħuna u tajba.

Mhux darba w tnejn li n-nanna tinduna x’inkun għamilt, għax ma’ ħalqi jibqagħli xi trab tad-dqiq tal-ħobż. Tgerger u tirrabja, għax tgħid li barra m’għandu jiekol ħadd. “Jekk tiekol barra ma tiżżewwiġx”, spiss tirrepetili. U jien noqgħod attent biex nipprova nobdi għax nismagħhom jgħidu li kliem ix-xiħ żomm fih.

Bejn il-forn tal-ħobż u d-dar tan-nanna hawn forn ieħor. Insibuh bħala l-forn tal-kafè. Meta jqabbduh, tgħidx x’riħa jkun hawn fl-inħawi. Mingħand Ġużeppi tal-kafè mmur nixtri bin-nofs kwart. Ġieli xtrajt żewġ nofs kwartijiet separati u differenti. Iżda ngħid għalija t-togħma nsibha xorta. U jekk il-kafè tal-użin ma tkunx tħobbu trid tieħu bilfors it-tè, li wkoll hu tal-użin u msajjar. Madankollu jien inħobb kollox, la mid-dar.

Il-forn tal-kafè nużah ukoll biex nieħu l-ikel nhar ta’ Ħadd. Ġużi jkun jistenna lil kulħadd. Nagħtih id-dixx u jekk ikun bil-patata u laħam ngħidlu jżidlu l-ilma, għax in-nanna  u z-zija jħalluh skars biex ma nwaqqax fit-triq. Fuq patata minnhom iwaħħal pjanċa b’numru, li ieħor bħalu jagħtihuli biex nieħdu miegħi. Meta mmur għall-ikel mill-forn, nagħtih in-numru u hu jsib dak pariġġ minn fuq it-tilari tiegħu.

Kull dixx jitqiegħed fuq mejda kbira, li taħtha għanda kexxun imdaqqas. Meta ma nagħtihx flus eżatt, Ninu jew ħutu, jiftħu l-kexxun tal-mejda u jagħtuni l-bqija minn bosta bwieqi li hemm.

Xħin f’nofsinhar nasal għand Ġużeppi, il-ġuħ ikun qed jagħmel tiegħu. U meta tilmaħ lin-nisa kollha u tfal jimbuttaw biex jieħdu l-ikel tagħhom l-ewwel, nagħmel bħalhom. Għax fejn taf xi tħoss, tara dawk id-dixxijiet kollha b’ikel differenti u tiegħek għadu ma wasalx. Jagħtik l-aptit tinxteħet fuq tarġa u tnaqqar sa ma tixba’. Iżda kliem in-nanna dwar l-ikel fit-triq nisimgħu f’widnejja l-ħin kollu.

Madankollu, wara li nieklu, ninduna kemm in-nanna, iz-zija Connie u ġieli n-nannu, jieħdu ħin biex isajru, ħalli mbagħad, f’nofs siegħa nkunu kilna kollox. Iżda wara l-ikel…. ikun fadal il-ħasil tal-platti. Miskina z-zija Connie. Ix-xogħol tat-tindif tad-dar, kollu fuqha jaqa’. 

Ħemda fil-Blata l-Bajda

Fil-Blata l-Bajda jirrenja l-kwiet għajr għal xi ftit storbju tal-karrozzi u l-għajat tal-tliet bejjiegħa li jiġu bil-bhejjem tagħhom. Dawn tal-aħħar tagħrafhom mill-ewwel. Lil Salvu, l-ewwel li nisma’. Għandu l-għajta “tal-bajd hawn!” Warajh, meta jkollu l-ħut, jitla’ Ġużeppi, b’leħen ta’sinjorina jgħajjat “Għajnu ħamra”, u “Frisk it-tonn”. Imbagħad nisma’ l-għajta l-oħra “Galluwa hawn.” Dan hu l-laqam li bilfors jogħġob lill-bejjiegħ tal-ħaxix u annimali.

Madankollu s-skiet li waqa’ f’dawn l-aħħar jiem fil-Blata l-Bajda jinqata’ b’sikkina. Qisu kulħadd daħal f’qoxortu. Għalkemm għad għandi erba’snin, qed nagħraf li l-uċuħ tas-soltu huma differenti.

In-nanna ġieli kienet tbeżżagħni biż-Żuż. Raġel mibni saffejn u twil ħafna, li kulħadd jibża’minnu appena narawh għaddej fit-triq. U l-istorja bqajt niftakarha għax ġieli reġgħet tambritli dwarha. Iż-Żuż, hu l-laqam ta’ Ġużè Darmanin, li tbeżżagħni minnu. Hu bniedem li jħobb il-qatra u meta ma jibqagħlux boqxiex fil-but, jara x’jagħmel biex ibill griżmejh.

Minnu jibża’ kulħadd, inklużi l-aqwa pulizija tal-Korp, li sa dan iż-żmien jiddaħħlu fil-Korp jekk mill-inqas, ikunu twal ħames piedi u seba’ pulzieri u ta’fiżiku tajjeb. Aħseb u ara għalhekk, kemm jibżgħu aktar is-sidien tal-ħwienet li jkunu miftuħa tul il-jum. Ma hemm jiem jew ħin stabbilit ta’meta jinħtieġ il-flus. Meta nieqes minnhom, sempliċement jidħol u jordna lil min isib biex jisilfu jew jagħtih il-flus li jkollu. U min jinsab wara l-bank tal-ħanut ma tantx jibqagħlu għażla. Inkella jaf jispiċċa bil-ħġieġ tal-vetrini kollha mkissra u b’ħanut imqalleb ta’ taħt fuq.

Jingħad li ż-Żuż jasal jagħmel din l-istraġi kollha, jekk ma jkollux flus biex jixrob għal dakinhar. Wara, ġieli jmur irodd il-flus li jkun iddobba. Iżda mhux ħanut jew tnejn jagħlqulu l-bibien hekk kif jilmħuh għaddej fit-triq u jiġbed in-naħa tagħhom.

Għar-rakkont, tajjeb jingħad ukoll li bħalissa qed jingħadu bosta stejjer li juru kemm iż-Żuż kellu qalbu tajba u jgħin lil ħaddieħor meta ma jkunx xurban.

Issa, nhar il-Ġimgħa 3 ta’Ġunju 1955, qed tinxterdet l-aħbar mal-Ħamrun kollu li qatlu liż-Żuż. Kulħadd jinsab mistagħġeb, għax hi aħbar li qajla tista’ titniżżel. Min se jazzarda jdendel kusu maż-Żuż, meta dan hu wieħed mill-aktar nies magħrufin ta’Malta għas-saħħa li għandu? Forsi l-inċident ġara waqt li ż-Żuż kien xurban!

Madankollu hekk kien, u l-lum it-Tnejn 6 ta’Ġunju, Manwel Mercieca ta’44 sena mill-Ħamrun, beda għaddej kumpilazzjoni mixli bil-qtil ta’Ġużè Darmanin ta’48 sena.

L-aħbarijiet ta’ kif ġara l-każ qed jaslu qabel dawk tal-gazzetti u l-każ qed inikket lil ħafna, avolja ż-Żuż forsi kien ibeżża’. Kollox seħħ f’ħanut fit-tarf tal-Mile-End  (biswit fejn illum hemm l-iskola Maria Reġina  – eżattament fil-Mile-End Bar). Bħalissa, f’dan il-ħanut isir xogħol tal-qasab.

Qed jingħad li jumejn qabel l-inċident, iż-Żuż għadda minn quddiem il-ħanut ta’ Mercieca u dan qallu li l-flus li kellu jagħtih tax-xorb jinsiehom iżda minn dakinhar ’il quddiem kellu jħallas, għax hu għandu familja. Iż-Żuż staqsieh x’kellu jagħtih u Mercieca wieġbu 17s (17-il xelin huma żewġ ewro). Wara ftit, iż-Żuż reġa’għadda mill-istess post u ta s-17s lil Mercieca.

Skont ma qegħdin nisimgħu fix-xhieda; dakinhar tal-inċident, iż-Żużr eġa’mar fil-ħanut ta’Mercieca u waqt li qallu li kien kisru, ħatfu mill-qmis u pprova jagħtih daqqa ta’ ponn. Mercieca żgiċċalu u ħareġ jiġri ’l barra. Iż-Żuż ħareġ warajh u l-imputat xejjirlu daqqa ta’ sikkina li kien juża biex jaħdem il-qasab. Wara ftit, iż-Żuż batta fl-art. Manwel Mercieca, li aktarx beża’meta ż-Żuż daħallu fil-ħanut, kien bagħat lil tifel tiegħu l-Għassa tal-Pulizija biex jgħidilhom li ż-Żuż kien qed jiġġieled. Meta waslu fil-post, iż-Żuż kien kważi mejjet.

Awtur: Charles B.Spiteri

In-nuna hi s-soru. Hekk hi t-tifsira għaż-żmien li għadni ċkejken – fis-snin ħamsin. Il-ġenituri, li jixtiequ jaraw lil uliedhom jitħalltu minn kmieni ma’tfal oħra, jibagħtuhom f’dawn l-iskejjel tas-sorijiet.

Dawn huma skejjel żgħar, b’xi sitt klassijiet kollox. Iżda biżżejjed biex fihom jilqgħu madwar 200 student. Hawn, it-tfal jithejjew għad-dħul fl-iskejjel primarji, li jdaħħlu ’l-istudenti ta’ bejn ħamsa u sitt snin. Għalhekk din is-sena għand in-Nuna, tibda f’età aktar tenera – ta’erba’snin.

Għandi lil Suor Clementina, Suor Matilde, li hi l-għalliema tiegħi u lil Suor Rosa. Dawn huma tlieta min-numru ta’ sorijiet li jgħallmu fl-iskola tas-Samra fil-Ħamrun.

Maqtugħa għaliha, bħala skola, f’tarf Triq San Franġisk, li ta’tfal ma taraha tintemm qatt, l-iskola għandha l-forma ta’ ‘L’- tibda fit-triq u ddur għal kantuniera fejn tiġi fi trejqa li bilkemm tgħaddi karrozza. Faċċata tagħha għalqa mitluqa, fejn xi tfal imorru  jiġru fiha qabel tibda l-iskola, imħarsin minn ommijiethom.

Hu żmien fejn il-basktijiet (fil-veru sens tal-kelma) jinħietu minn ommijietna minn xi biċċa drapp ċivili — blu jew khaki. Huma basktijiet b’żewġ taqsimiet, waħda żgħira għall-kolazzjon, sarvetta u tazza tal-plastik u l-oħra għall-pitazzi. Kollox jitgħatta bl-itwal parti tal-basket li tintlewa u tinqafel b’buttuna fuq quddiem. Permezz taċ-ċinga meħjuta miż-żewġt iġnieb, indendlu dan il-basket ma’ spallejna u kull filgħodu, mit-Tnejn sal-Ġimgħa, nerħulha għall-iskola.

Il-klassijiet huma mdaqqsin. Fihom, l-għamara tikkonsisti fi blackboard enormi li jserraħ fuq żewġ strippi tal-injam, forma ta’ sellum forċi miftuħ; mejda fuq pjattaforma tal-injam, biex is-soru tidher u tara kullimkien; żewġ armarji, wieħed kull naħa tas-soru u bankijiet tal-injam bil-magħqad b’kollox, fejn f’kull wieħed noqogħdu erba’ studenti. Is-soru għandha riga twila tal-injam, kaxxa bil-ġibs biex tikteb fuq il-blackboard u ċarruta safra (duster) biex tħassar il-kitba qadima.

Is-sorijiet lebsin ilbies iswed minn rashom sa saqajhom, għax għandhom qisu mant. Mad-dawra ta’ rashom, taħt id-drapp iswed għandhom benda bajda madwar moħħhom u seggolu abjad ukoll, li joħroġ minn ma’rashom għal fuq sidirhom (qisu favalor). Xagħarhom hu mistur kollu. Madwar għonqhom għandhom lazz aħmar b’qalb tal-fidda marbut miegħu, li toħroġ minn taħt is-seggolu. Minn taħt is-seggolu nieżel ukoll l-iskapular – speċi ta’ xalpa tal-bard, li tinżel minn taħt għonqhom sat-tul tal-libsa – u hu mill-istess drapp. F’qaddhom, in-naħa tal-lemin għandhom kurdun aħmar bi tliet għoqiedi li huma l-voti tal-faqar, tal-kastità u l-ubbidjenza. In-naħa tax-xellug, kuruna twila, sewda. Huma s-sorijiet magħrufa bħala Ulied il-Qalb ta’Ġesù. Dawn il-qlub isaħħruni u nitgħaxxaq meta nhar ta’Ħadd, immur ma’nannti s-Suq tal-Belt u mal-faċċata nara kwadru enormi tal-Madonna mdawwar b’dawn il-qlub. Il-bejjiegħa tal-ħut, li jbigħu taħtu, żgur josservawni nħares lejn il-fidda, waqt li nannti tixtri mill-posti differenti tas-suq.

Lura għall-iskola, din tibda fit-8.30 a.m. u ddum sal-4 p.m. Il-kolazzjon neħduh fl-iskola stess fejn hemm ġnien imdaqqas, ikkultivat sew, b’bir b’ilma frisk u nadif, tajjeb għax-xorb. Fl-ewwel waqfa mil-lezzjonijiet, aħna t-tfal noqogħdu fi kju twil bit-tazza u s-sarvetta f’idejna u wara li s-soru tiftaħ l-għatu, ittella’ l-ilma f’barmil apposta u timlielna tazza kull wieħed. Nieklu kisra ħobż u lura fil-klassi għal-lezzjonijiet.

F’nofsinhar waqfa kemxejn itwal. F’sala ta’daqs enormi, hawn żewġ imwejjed twal u mal-ġnieb ta’kull waħda, bankijiet tal-injam. Kulħadd jintasab f’post, ħdejn ħbiebu jew ħutu u nieklu bil-kwiet. Hemm min jiekol kolazzjoni tal-ħobż. Oħrajn, inkluż jien, l-ikla hi differenti.

F’rokna ta’din is-sala hawn kaldarun fuq kuċiniera. Fih, is-sorijiet jgħallu l-bajd għal dawk l-istudenti li jieħdu bajda magħhom. Biex żgur ħadd ma jingħata l-bajda ta’ħaddieħor, l-ommijiet jiktbu l-isem u l-kunjom tat-tfal fuqhom u meta jitgħallew, soru ssejjaħl-isem u l-kunjom u soru oħra tnewlilna l-bajda li nikluha ma’ ħobż imqatta’ strixxi strixxi. Huma esperjenzi ta’darba f’ħajja, li jtulu biss għal sena. Iżda t-tifkiriet jibqgħu.

It-tagħlim li ningħataw hu fis-somom, fil-Malti u fl-Ingliż. Is-somom huma l-aktar tal-għadd u t-tnaqqis, multiplikazzjonijiet u diviżjonijiet ħfief. Il-Malti niktbuh u naqrawh minn kotba li jagħtuna s-sorijiet stess. Fihom hemm stampa u sentenza, bħal ‘Pin, il-ħin sar. Isa, ejja orqod’. L-Ingliżl-istess. Naqraw mill-ktieb ta’Tom and Ann u nibqgħu sejrin b’Tomplays, Ann plays, Tom and Ann play, Shall we play? sakemm nitgħallmuhom b’mod pappagallesk. Imbagħad, biex aktar nitgħallmu nosservaw, is-sorijiet jiġbru stampi bil-kulur minn magazini, iwaħħluhom bil-kolla fuq biċċa kartonċina u jqassmulna waħda kull wieħed.

Iġegħluna niflu sew l-istampa, inklużi l-kuluri u nisiltu sentenzi kemm nifilħu. Sentenzi bħal The sky is blue. The sun is yellow. There are two persons in the picture. There is a car. Sentenzi qosra li ’l quddiem jgħinuna fil-kompożizzjoni għal stejjer twal. Għada kulħadd ipartat l-istampa tas-soru u nivvintaw sentenzi oħra.

Xahar skola għand is-sorijiet titlob miżata ta’ 2s6d (60ċ ta’ewro). Biex is-sorijiet idaħħlu xi ħaġa żejda jbigħu xi ħlewwiet. Ħelu iebes taz-zokkor, forma ta’ ħut, b’ilwien differenti bi frak taz-zokkor fuqu jew ġuġu. Ta’ tfal, il-gost tagħna nixtru mingħand is-soru. Meta ma nagħmilx hekk, ommi tagħtini gallettini żgħar – ukoll b’ċerti forom – tad-ditta Colussi.

 Sena skola tan-Nuna hi l-petrol meħtieġ għall-futur ta’ tlielaq għaċ-ċertifikati biex insibu l-aħjar xogħol.

Awtur: Charles B.Spiteri

Daħlet l-1956. Sena li qed tarani nħejji għall-iskola primarja. Fil-Ħamrun hawn żewġ skejjel ta’ din ix-xorta. Waħda, dik magħrufa bħala ‘il-kbira’, li tinsab iktar viċin tal-mamà u l-oħra wara l-Għassa tal-Pulizija ħdejn il-fabbrika tal-ħalib.

Peress li din tal-aħħar hi l-aktar viċin tan-nanna Alice, intqalli li se mmur fiha. Kieku nippreferi l-oħra, għax inkun ma’ ħija Paul, iżda ladarba n-nanna u z-zija Connie jridu hekk, m’hemmx għażla.

Il-bieraħ kien l-aħħar jum tal-iskola tiegħi f’Tas-Samra. M’jienix se nara aktar lis-sorijiet b’dik il-qalb tal-fidda mdendla ma’ sidirhom. Se nibda bil-Miss jew Sir. Min jaf għand min se nkun?

Għandi kollox lest għal għada. Mill-ħanut, in-nannu tani lapes kollu kuluri, qisu qawsalla, gomma, temprina, kaxxa tal-injam għal-lapsijiet u riga tal-pied, tal-injam ukoll. Maz-zija Connie se mmur nixtri bagalja tal-kartun mingħand Mrs. Grech, li għandha ħanut taż-żraben bejn il-ħanut ta’Toni ta’ Balalu u t-titotla, ftit ’il fuq mir-Radio City iżda man-naħa tagħna. Almenu anki minn dan il-ħanut għandi l-għażla għall-kulur tal-bagalja. L-isbaħ hi dik kannella skura, lewn il-karozza tal-logħob, tal-landa. li ftit ilu xtrali z-ziju Fred, u li timxi billi ndawrilha l-ħabel bħal tal-arloġġ.

In-nanna tidher li għoġbitha l-bagalja. Tridni ħdejha, u bħas-soltu bdejna s-salt mistoqsijiet. Il-multiplikazzjoni mit-tnejn sad-disgħa u l-qari minn ktieb bl-Ingliżu ieħor bil-Malti. Il-qari hu iktar għal qalbi. Qisni l-papà meta jirreċta. Inħoss li l-palk inħobbu. U Charles Arrigo, bil-mod tiegħu kif jaqra r-rumanzi fuq ir-Rediffusion, iqanqalni wisq. Waħdi nħobb noqgħod bil-ktieb f’idejja quddiem il-mera tal-lavaman, naqra u nħares fiha. Din il-mera titla’u tinżel fuq fus tar-ramm, li hemm kull naħa tagħha mad-dahar ta’ żewġ draguni tal-kewba. U meta naqra nħossni Charles Arrigo. Bilħaqq, bħalissa, filgħaxija mill-istess kaxxa tar-Rediffusion nisma’ ħafna ilħna sbieħ u differenti ta’nies li tabilħaqq jafu jirreċtaw. L-istorja jisimha Lorna Doone. Kemm nixtieq immur naqra fuq ir-Rediffusion, la nikber!

Illum ingħatajt il-ħwejjeġ tal-Ħadd. In-nanna Alice liebsa pulit ukoll. Ġejja miegħi l-iskola għax trid tara kif se mmur fl-eżami tal-oral. L-istonku tiegħi qed juġagħni. Mhux għax nibża’mill-oral, iżda la naf lil min se nsib, la naf hux se jkolli ħbieb u ma nafx l-ambjent tal-iskola hux bħal tas-Sorijiet tas-Samra.

L-iskola, għalkemm mhix ‘il-kbira’, mhix żgħira. Fiha tliet bibien. Deħlin minn dak tan-nofs. Quddiemna bitħa ferm ikbar mill-passaġġ tal-ġnien tas-Sorijiet, iżda fl-ewwel kamra li dħalna, l-uffiċċju hu tal-injam isfar maħmuġ. Fil-ġenb, vetrina kbira mimlija kotba. Flok ħġieġ hemm wire bħal tat-tiġieġ.

Raġel twil u avvanzat riesaq lejna. Is-Surmast Torpiano. Wara kelmtejn ta’introduzzjoni man-nanna iridni nidħol miegħu fl-uffiċċju mdaqqas. Is-siġġu wara l-iskrivanija qed jistennieh joqgħod bilqiegħda. Jien bilwieqfa. Qed iqallibli l-multiplikazzjonijiet waqt li jħares ċass f’għajnejja. Minn ktieb bil-Malti u ieħor bl-Ingliż jislet paġna u fejn tiġi jridni naqra. Qed nibża’ftit nirreċta, iżda l-kuraġġ ma rħinix għal kollox.

Taptipa fuq dahri xħin qed iqum mis-siġġu, qed nifhimha bħala li mort tajjeb. Lin-nanna qed jitbissmilha u taha l-aħbar li kont ħsibt jien. Għaddejt. Nista’ nibda minn għada.

Fit-triq lejn id-dar, jien u n-nanna ninsabu ferħanin. Tant li mingħand raġel li ta’ kuljum jarma karrettun bil-ħelu, taħt is-siġar quddiem it-teatru Hollywood,  tridni nagħżel xi ħaġa. U nieħu ċikkulata Nestlè.

Filgħaxija l-ħsibijiet huma dwar għada. Min jaf kemm se jagħtuni kotba u pitazzi b’xejn. Min jaf insibx ħbieb u jekk fir-rikreazzjoni noħorġux niġru fil-bitħa. Għand is-sorijiet, qatt ma ġrejna u lgħabna kif xtaqna jien u l-ħbieb. Forsi minn għada l-affarijiet ikunu mod ieħor!

Awtur: Charles B.Spiteri