Page Status: Pending

Is-sena 1959. Bdiet dieħla l-kumdità fid-dar. Il-bieraħ mingħand Ġorġ il-Pintley, in-nanna xtrat Falks u forn.

Il-Falks qisu kaxxa rettangulari. Għoli xi żewġ piedi u nofs mill-art, b’wiċċ ta’ madwar tliet piedi tul u fond xi għaxar pulzieri u fil-ġenb, apparti din il-kaxxa għal żewġ kuċinieri tal-bott, għandu flixkun tond tal-ħġieġ b’dijametru ta’ disa’ pulzieri, li joqgħod rasu ’l isfel. Dan il-flixkun jimtela bil-pitrolju u jingħalaq b’tapp bil-kamin li għandu qisha molla fit-tarf. Meta jinqaleb wiċċu ’l isfel, il-pitrolju jgħaddi minn ġo kanna apposta, li hemm mal-Falks u jitwassal sal-ġewża tal-kuċinieri, li ma joħdux ftejjel, għax il-pitrolju jinbidel f’gass. Biex tixgħel waħda, trid iddawwar il-manku tal-kuċiniera n-naħa tal-lemin, biex jitwassal il-pitrolju sal-ġewża u tressaq lejha s-sulfarina mixgħula.

Xħin in-nanna jew iz-zija Connie jixegħluhom it-tnejn, il-kċina tisħon ġmielha u l-ikel qisu jsir aktar malajr milli fuq il-Valor. Madankollu l-Primus  issajjar qablu, għax il-fjamma tagħha tagħti aktar nar, iżda kultant ikollha l-ġewża maħmuġa u tintefa. Ġieli noqgħod innaddafha jien. Imbagħad jew nixgħelha bi ftit spirtu tal-kuċinieri, ta’ lewn vjola sabiħ, jew intella’ ftit pitrolju minnha stess billi nippumjaha mill-pum fuq quddiem tagħha u nagħtih sulfarina. Xħin il-fjamma tal-ispirtu jew tal-pitrolju tkun se tintefa, nerġa’ nippumpjalha, u permezz ta’ labar apposta, li wkoll nixtrihom mingħand Ġorġ il-Pintley, noqgħod inseffdilha t-toqba f’nofs il-ġewża. U n-nar iħaġġeġ.

Il-forn li għandna hu tal-landa. Il-lewn tiegħu hu iswed u fih xi aħdar. Kbir daqs il-Fox  u joqgħod sew fuqu. Il-forn ma fihx qiegħ u għalhekk kollox jissajjar bis-sħana li titla’ mill-bottijiet ta’ taħtu. Meta l-forn tal-Ħadd isir id-dar fuq din l-invenzjoni l-ġdida, niffranka mixja sa għand Ġużeppi tal-kafè u l-imbuttaturi tan-nies li jkun hemm, li lkoll ikunu jridu d-dixx tagħhom appena jaslu.

Fit-togħma l-ikel jiġi bnin ukoll. Kulma naħlu hu l-ftit pitrolju tal-flixkun, għalkemm flixkun mimli jservina aktar minn erbat ijiem. Meta jiżvojta, għalkemm qatt ma nħalluh jinxef qoxqox, nieħu gost nimlieh jien. Fil-bitħa t’isfel għandna tank apposta, li fih nixtru l-pitrolju. Allura naqbad il-lembut, inqiegħdu f’għonq il-flixkun u nimlieh sa ftit inqas mit-tapp. Imbagħad nagħlqu, nieħdu ħdejn il-Falks, u naqilbu malajr biex ma nwaqqax pitrolju fl-art.

Kull tant żmien, xorta mmur għand Ġorġ biex lin-nanna nixtrilha l-ftejjel tal-Valor. Biex nibdel waħda, naqla’ l-parti ta’ fuq, inħoll il-ħadida li żżomm il-ftila fit-tond – bħal tal-lampi tal-pitrolju – u bil-kalma nneħħi l-ftila l-qadima u nagħmel il-ġdida minflokha.

Max-xiri tal-Falks, Ġorġ tana qisha xkupilja tonda tal-landa, biex meta nwaħħlu l-ftila l-ġdida tal-Valor, indawru l-wiċċ tagħha biha. B’hekk il-fjamma tal-ftila tkun ta’ kulur blu, kif suppost.

F’Novembru, ngħin lin-nanna tagħmel il-pudini tal-Milied. Indumu ngħassdu mhux ħażin fix-xaħam, lewż, passolina, żbib u kulma mmur nixtri minn qabel mingħand Marija tal-grocer. Meta t-taħlit ikun lest, nidilkilha s-sjuni bil-marġerina u nimlewhom bl-ingredjenti mħalltin.

Il-bottijiet tal-Falks nixegħluhom it-tnejn, u fuq kull waħda nagħmlu pudina f’borma bl-ilma jagħli, li jkun iwassal sa ftit inqas mill-wiċċ tas-sjuna. Qabel, ngħattulhom il-wiċċ b’karta strazza u biċ-ċraret u norbtuhom sew bl-ispag, biex meta jagħli ma jfurx. U l-erbat itruf taċ-ċraret norbtuhom flimkien bl-għoqod ’il fuq mill-isjuni, biex meta rridu noħorġu s-sjuna mill-borma, naqbduha minnha.

Issa anki meta rridu nagħmlu kejk nistgħu nagħmluh bħal tal-ħwienet. Sa ftit ilu biex nagħmlu wieħed id-dar, ridna nużaw il-bakewell, jew borma forn u l-kejk jiġi b’tundjatura vojta fin-nofs. Ara la jkolli l-birthday  u jagħmluli kejk għall-iskola, kif se jkun speċjali minn tat-tfal l-oħra! S’issa, ħafna ommijiet jieħdu l-kejkijiet tagħhom fil-fran barra minn djarhom, fil-laned tal-kunserva!

The sixty poems in Lucilla Maclaren Spillane’s collection are written with a keen eye for detail and draw on her wide range of experiences in several countries. Some of the poems deal with disabilities, including the author’s own epilepsy. “I hope that my poems will provoke thought on the broader implications of disability, on the way others respond to it, and the effect it can have on a person’s life and that of their relatives and friends,” says Lucilla.

“In poetry we can put into words our most acute thoughts and feelings and can express them in a concise form. There are many people who sincerely believe they will never enjoy poetry and I hope that, in publishing this collection, I may be able to enlighten them and help them to recognize, appreciate and enjoy what I regard as true poetry.”

Lucilla Maclaren Spillane was born in Oxford, England, of Scottish parentage and now lives in Malta and Ireland. Her poetry has been described as “simple, effective and sometimes extremely beautiful.” Her poem, “ A Child in Freedom Square,” won first prize in the 2009 Petersham Festival Poetry Competition. Another Seeing is her first book of poetry.

Written in traditional form and with an ear for harmony, her poems are memorable and easy to read. They range from the deep understanding she shows in “Another Seeing,” through the beauty of “The Lake” in Wisconsin, “The Fountain” in Oxford and “Street Lamps” in Malta to the stark humanity of “The Beggar, ” “The Widow” and “A Lonely New Year.” “Lift Off” re-creates the tension of a Space Shuttle Launch; “Dragon” the secret fears of a child with epilepsy; “No Time to Die” the redemption of an alcoholic; “Sunday Bells” the frustrations of the writing process; whilst “Haggis Night” vividly depicts the fabled Hogmanay Hunt for Haggis in the Highlands of Scotland.

The notes to the poems contained within this volume give the poems added depth and interest, explaining how and where they were inspired and what it was that prompted her to write each of them. The afterword explores her influences, philosophy and beliefs with regard to poetry.

Din is-sena tlajt fit-tielet sena ta’ skola primarja. Kemm nobgħod nibdel lill-għalliem jew għalliema wara li nkun drajthom għal sena sħiħa. Iżda din id-darba hi eċċezzjoni.

L-għalliem il-ġdid hu s-Sur Abela. Minn jiem qabel ma tispiċċa l-klassi tat-tieni sena, it-tfal kollha nistennew bil-ħerqa li mmorru għandu, iżda ħadd ma jkun jaf qabel ma jgħaddu l-vaganzi tas-sajf u s-Surmast jibda jgħajjat l-ismijiet tat-tfal u jgħidilna għand liema għalliem sejrin.

Is-Sir Abela hu differenti minn għalliema oħra. Għalija, fid-dehra nqisu bħala gwerrier Ruman. Għajnejh jinfdu, u kulħadd joqgħod kwiet għandu, għax jgħajjat daqsxejn. Iżda kontra l-għalliema l-oħra, lit-tfal tiegħu joħroġhom kuljum għal nofs siegħa taħriġ fiżiku.

Għalhekk il-gost fija ma setax jonqos meta sirt naf li jien għal għandu għal din is-sena skolastika. Fl-istess klassi ġie l-ħabib tiegħi Leo Grima. Dan hu msieħeb fil-Boy Scouts. Itwal minni biċċa sew u felħan.

L-istudju għand is-Sur Abela mhux ċajta. Kulħadd irid jistudja u jagħmel ix-xogħol tad-dar inkella ma joħroġx għat-taħriġ fiżiku. U ta’kuljum, sakemm ma tagħmilx xita, noħorġu fil-bitħa; daqqa nilagħbu logħba ballun, daqqa ninqalbu fuq twapet apposta u daqqa nagħmlu d-drill – bħal tas-suldati. B’suffara li tarmi nota rqiqa minn ħalq is-sir nindunaw meta jkun sar il-ħin biex nerġgħu nidħlu fil-klassi. Ilkoll nagħmlu hekk b’nofs qalb. Fil-klassi, noħorġu ktieb u naqraw wieħed wieħed wara xulxin, skont lil min iqabbad l-għalliem.

F’din is-sena qed nesperjenza parti oħra ġdida mill-ħajja. Il-privat. Is-Sur Abela se jibda jagħti lezzjonijiet żejda nhar ta’Sibt, fil-bini tal-Iscouts, fi Triq Villambrosa, il-Ħamrun. In-nanna, li qed ngħidilha b’dan kif nasal id-dar mill-ewwel tinsisti li għandi nibda mmur. Hawnhekk niltaqgħu subien u bniet. Is-Sur Abela qed jgħidilna biex nixtru ktieb b’ħafna eżerċizzji bl-Ingliż. Jismu First Aid in English. Jiswa 2s 3d (11ċ 2m) li jixtrihuli z-Ziju Alfred. Kull xahar, in-nanna tagħtini 2s 6d (12ċ5), bħala miżata għat-tagħlim.Tgħidx kemm jagħtina lezzjonijiet fil-klassi u xogħol ieħor għad-dar.

Qabel ma mmur l-iskola, ngħaddi l-ħanut tan-nannu, ngħidlu benedizzjoni. Ta’ dan jagħtini stoċċ ħelu Bis,  li jiswa sold. Qed infaddalhom, għax is-Sir qalilna li darba f’xahar se joħroġna bil-private, inżuru postijiet storiċi.

Meta nagħmlu hekk, nieħu xi erba’ pakketti miegħi barra l-ħobżu l-luminata. Naħseb li minħabba fihom, is-Sir joqgħod bilqiegħda ħdejja fil-karrozza. Xejn xejn in-nanna hekk tkun trid, biex nibqa’ taħt għajnejh.

Xi jiem ilu ħadna l-Ġonna ta’ San Anton. Kien hemm ftit nies, iduru mal-annimali fil-gaġeġ kbar, l-aktar turisti xjuħ. F’passaġġ minnhom, fejn hemm qisha gazebo  ta’ l-injam b’xi bankijiet, waqafna nieklu l-lunch. Imbagħad is-Sir qagħad jirrakkuntalna l-istorja ta’ Treasure Island. Kulħadd attent li ma jitlifx xi biċċa importanti mill-istorja, li kienet inqatgħet ħesrem xħin wasal għalina s-sewwieq tal-private.

Minkejja li nagħmlu t-taħriġ fiżiku u noħorġu darba fix-xahar, xorta waħda ngħaddu lkoll mill-eżamijiet li jsirulna mis-Sir, u ftit huma dawk li jġibu marki baxxi.

Il-lum is-Sir mhux ġej l-iskola. Kulħadd jidher ftit imdejjaq għax se nitilfu d-drill. Is-Surmast diġà qiegħed fil-klassi biex iqassamna għand għalliema oħra. Jien, Leo u xi ħamsa minn tal-klassi se mmorru fil-klassi ta’ maġenbna, għand is-Sur Naudi. Raġel b’wiċċ daħqan, bla xagħar, b’nuċċali iswed u żaqq ħoxna mmens. Fil-klassi tiegħu għandu tifel ġellied.

Waranofsinhar, is-Sur Naudi jirrakkonta storja dwar il-gladjaturi. Ma jdumx wisq ma jinqala’diżgwid bejna t-tfal tal-klassi l-oħra u tiegħu.

It-tifel l-imqarqaċ, kunjomu Schembri, jrid jiġġieled. Aħna rridu lil Leo biex jiġġelidlu. Qed inressqu ftit il-bankijiet bil-mod biex ma nwaqqgħux il-linka mill-klamari taċ-ċomb li jidħlu f’toqob fil-bankijiet infushom u l-ġlieda ‘tal-gladjaturi’ se tibda.

Leo jidher li se jirbaħgħax l-ieħor jinsab taħtu fl-art, iżda l-ġlieda jkollha tieqaf għax is-Sur Naudi ma jridx li jweġġgħu. Jien u l-ħbieb tal-klassi tiegħi resqin lejn Leo biex niddikjarawh rebbieħ. L-imqarqaċżgur li se jrabbi l-għaqal.

Fil-kantuniera l-oħra tar-Radio City, lejn il-Ħamrun hemm sqaq bejn il-bini u l-forn tal-Bażikk. Faċċata tagħhom tul dan l-isqaq, għalina t-tfal hemm qisha muntanja ta’ blata sħiħa min-naħa għall-oħra.

Il-Bażikk ikollu ħobż tal-Malti mit-tajjeb u għal xi żmien, flok ma mmur għand Pierino għall-ħobż tal-kexxun (tal-Franċiż), jew tal-Malti, li hu kategorizzat bħala tas-sikkina jew tas-salib, immur għandu. Anki bil-forn ġieli mmur, għalkemm hawn, fil-Blata l-Bajda, u fil-qrib, għandna erbat ifran – ta’ Pierino; ta’ Nicholas Borg, magħruf bħala tal-kafè, għax ibigħu u jitħnu l-kafè; tal-Bażikk u ftit aktar ’il bogħod, kif indur mal-aħħar mina u ninżel lejn il-Marsa hemm ieħor, li ma tantx immur għandu.

L-aktar forn li jidher antik hu tal-Bażikk. Il-Bażikk raġel qsajjar, b’żaqq forma ta’ katuba u jpejjep is-sigarru. Dejjem b’xi sarvetta mdawra ma’ għonqu. Ta’ Pierino u ta’ Borg aktar moderni u aktar indaf. L-akbar wieħed hu ta’ Borg u fil-Ħdud u l-festi, għandu l-aktar li jaqgħu nies biex isajru l-ikel.

Fil-faċċata ta’maħżen imdaqqas sew, hemm il-forn. Aktar lejn il-bieb ta’ barra, fil-jiem tal-forn jagħmel imwejjed twal li jifirdu lin-nies mill-parti ta’ ġewwa fejn ikun hemm Ninu jew ħutu jservu d-dixxijiet imsajrin. Bejn il-mejda u l-forn, speci ta’ dresser bla bibien, iżda b’purtiera, fejn iqiegħdu d-dixxijiet ta’ dawk li ma jaslux għalihom fil-ħin li jgħidulhom.

Allura mad-9.30 a.m. jew l-10.00 a.m. immur bl-ikel nej, f’dixx mgħotti b’karta strazza u fuqha sarvetta, jew inkella sarvetta mill-ewwel, nidħol u nqiegħdu fuq il-mejda. Ninu jew xi ħadd minn ħutu, jaqbad żewġ pjanċi żgħar bl-istess numru msammar fuqhom, jagħti wieħed lili u l-ieħor ideffsu fl-ikel. Jgħidli wkoll xħin għandi mmur għalih.

In-nanna dejjem tgħidli biex ngħidilhom joħorġuh f’nofsinhar – naturalment biex jibqa’ sħun u biex tal-forn ikun jaf xħin għandu jdaħħlu.

Kull forn għandu buqar mimli ilma, biex jekk is-sid jara li d-dixx ma jkollux ilma biżżejjed, iżidlu. Dan minħabba li jekk ma jagħmilx hekk, l-ikel, jinħaraq.

Għall-ħabta ta’ nofsinhar immur għad-dixx. Ġieli mqarrun jew lasagne (li aħna nirreferu għaliha bħala fdewwex) u ġieli laħam, tiġieġa jew qarabagħli mimli. Meta d-dixx ma jkunx bl-għaġin, dejjem ikollu l-patata l-forn miegħu. Ir-riħa bnina li jkun hawn f’kull forn, taqsamlek l-aptit, għax f’forn bħal dawn, l-ikel differenti ta’ kulħadd qisu jagħti palat differenti u aktar appetituż lill-ikel ta’ kull wieħed u waħda.

Għal biex inġib id-dixx id-dar, nerġa’ nieħu l-karta strazza u s-sarvetta, jew is-sarvetta biss u biċċtejn kartun, biex jekk id-dixx ikun jaħraq, naqbad il-widnejn tad-dixx bihom.

It-tentazzjoni tul il-biċċa triq mill-forn għad-dar hi kbira mmens. Nixtieq nieqaf fuq tarġa ta’ xi ħadd fit-triq biex innaqqar imqarruna maħruqa, jew niġbed xi patata tal-wiċċ. Iżda peress li n-nannu bil-ħanut tal-bazaar u lin-nanna jkellmuha ħafna nies, malajr jgħidulha xi nkun għamilt. U jekk issir taf li kilt xi ħaga fit-triq, għajr għal xi biċċa ċikkulata jew ħelwa, tagħmilli qorti sħiħa.

Għalhekk nagħmel mortifikazzjoni sa ma nasal id-dar, u nwassal id-dixx fuq il-mejda tal-ikel. Hemmhekk ningħata permess niġbed għaġina jew patata l-forn.

Meta npoġġu mal-mejda mdaqqsa, in-nannu u z-ziju Fred joqogħdu f’irjus tal-mejda, in-nanna Alice u jien f’ġenb u z-zija Connie u z-ziju Willie faċċata tagħna.

Ġeneralment, iz-ziju Dward, jew jiekol aktar tard, xħin jiġi mingħand Ċikku tat-titotla, fejn jiekol xi rock cake mal-inbid, inkella jintasab fuq mejda ċkejkna fil-kċina u jiekol fuqha waħdu, mdawwar bil-kelba Funny u l-qattusa Tanaxja.

L-ikel li jifdal fil-platti, niġbruh u z-ziju Dward iqattgħu irqiq bil-mus biex jitimgħu lill-ħamiem, tiġieġ u fniek, li għandna fuq, fit-terrazzin.

Il-lum l-1959. Ġurnata sabiħa tas-Sibt. Miegħi id-dar hawn ħija Mario, ir-raba’ wieħed fost l-aħwa. Ġie hawn biex inaqqas l-istorbju mid-dar tal-mamà u forsi biex jien ma noqgħodx waħdi.

Jumejn ilu qgħadt nilgħab b’kaxxa tal-kartun ftit kbira. Domt ħafna ndawwar biex fl-aħħar għamilt torri tal-kartun il-ġmiel tiegħu għall-età tiegħi ta’ tmien snin. Dan it-torri hu mingħajr saqaf biex inkun nista’ ndaħħal u nċaqlaq lis-suldati tal-lastiku li għandi.

Bil-kolla waħħalt taraġ u permezz ta’ rukkell tal-ħajt, għamilt il-bieba ta’ quddiem titla’ u tinżel qisha rixtellu tat-torrijiet li naraw fil-kotba. Kemm ġieni sabiħ!

Lil ħija qed jogħġbu wkoll. Irid li ma nibqgħux nilagħbu bil-karozzi tal-landa, li bdejna nilagħbu bihom għal xi ftit ħin. Minflok, irid li nilagħbu bis-suldati. Naf għaliex! Biex jilgħabli bit-torri. Minħabba f’hekk li jien irrid nilgħab bil-karozzi. Għax nibża’ li jekk nilagħbu bit-torri, jista’ jkissirhuli.

Bil-kwiet ġbidtu fit-terrazzin. Kulma hemm jiġru barra huma t-tiġieġ. Qfilthom malajr fil-gallinar tagħhom u għalhekk it-terrazzin hu kollu  għalina, biex nilagħbu fih. Fin-nofs għad fadal ftit bċejjeċ tal-ħobż, għaġin mgħolli mqatta’ rqiq, bċejjeċ tal-ħaxix u nofs ġidra, li t-tiġieġ xebgħu jnaqqru minnha.

Permezz ta’ rumnell imdawwar ma’ wara ta’ għonq ħija għal quddiem sidru u biż-żewġt itruf jgħaddu minn taħt spallejh, qed nilgħabu taż-żiemel. Jien il-kuċċier! Madankollu ma għandniex frosta biex żgur ma jweġġa’ ħadd.

Mario jiġri mhux ħażin mad-dawra kollha tat-terrazzin, iżda bħas-soltu malajr jiddejjaq. Uff! Għadu moħħu fit-torri tal-kartun!

Logħba oħra biex indawwarlu l-ħsieb. Noli! Iva. Jaqbel miegħi ukoll u nibdew nilagħbu. Biex ma jsibnix, qed jiġini f’moħħi li nidħol fil-gallinar il-kbir fejn hemm il-fniek. Il-bieb, li l-parti ta’fuq hi bil-gauze wire u l-parti ta’taħt hi tal-injam, mhux imsakkar. Minn toqba żgħira fl-injam qed nara lil Mario jdur u jfittixni fl-irkejjen kollha tat-terrazzin u wara l-affarijiet imdaqqsa li hawn. Issa rani u għamilli l-firroll. Għall-bidu taparsi m’jienix hemm ġew. Hu mhux jagħti kas.

Iżda issa, għalkemm iddejjaqt, ma nistax noħroġ minn fejn ninsab. Insejjaħlu, għalxejn. Inwerżaqlu, għalxejn. Ma jridx jiftaħli. Minn isfel mhu jismagħni ħadd. It-taħbit fuq l-injam kollu għalxejn. Il-fniek qed jitgerrxu u jinxteħtu gozz fuq xulxin. Jien maqful ġewwa u Mario jdur u jiċċaċċra, qisu mhux hu. M’għadux, la jġorr mil-logħob li nilagħbu u lanqas għax jinsab waħdu!

B’sabar kbir, b’biċċa wire  li sibt ma’ guva fil-gallinar ta’ fuq, fejn hemm il-ħamiem qed nipprova niftaħ. Sa fl-aħħar jirnexxili. Mario maħsud mhux ħażin xħin jarani rrabjat. Ma rridx insawtu, iżda rrid inbeżżgħu. Għalhekk naqbad f’idi l-ġidra li hemm fl-art u nixħethielu. Bil-biża’ jersaq minn fejn hu u nolqtu fil-qarquċa ta’ widintu. Tgħidx kemm ħiereġ demm u ma jridx jieqaf. Jibda l-biki ħerqan, għax hu wkoll qed jara d-demm.

Iz-zija Connie u n-nanna Alice qed iduru b’Mario u jirrabjaw miegħi. Id-demm ma jridx jieqaf. Ma nafx x’se naqbad nagħmel għax waranofsinhar għandhom jiġu l-mamà u l-papà. Jekk id-demm jibqa’ ħiereġ żgur li ma jiħdux gost bija u l-papà jirrabja wkoll, jekk ma jsawwatnix.

Mario ma jridx jilgħab miegħi. Għadu jolfoq, bid-demm nieżel minn widintu. Fl-aħħar qed jipprova jkellimni. Irid it-torri tal-kartun. Kontra qalbi, iżda biex nevita xi xebgħa aktar tard, qtajtha li nagħtihulu u filgħaxija jtellgħu miegħu id-dar tal-mamà biex sal-għada jsir biċċiet. Min jaf kieku lgħabna bih aktar qabel kienx jibqa’ għandi, fl-istess sura li kien? Jiġi min jiġi minn ħuti għand in-nanna, żgur li ma nerġax nivvinta li nilgħab noli. U jekk ikunu jridu nilagħbu din il-logħba, żgur li ma nistaħbiex mill-ġdid fil-gallinar tal-fniek!

Karozza ma għandniex. Ħadd ma għandu fit-triq għajr għas-Sur u s-Sinjura Simmler. Huma tnejn min-nies xjuħ li ma għandhomx tfal. Iżda minflok għandhom karozza Hillman Minx  qisha ġdida. Joqogħdu faċċata tad-dar tan-nanna u l-garaxx mal-bankina tagħna. Forsi għax is-Sur Simmler hu qasir, xi nies jafuh bħala ‘s-sold u nofs’.

Meta jiġi biex jipparkjaha, immur niġri nagħmillu l-injam taħt il-bankina. Dejjem jgħidli thank you, iżda lili u lin-nanna qatt ma joħroġna dawra.

Biex noħorġu dawra mhux tas-soltu, mmur għand mara xiħa li toqgħod ħdejn il-garaxx tas-Sur Simmler. Ngħidulha Mrs Steer. Ir-raġel tagħha, li hu xiħ aktar minnha hu Ingliż. Kultant tiġbor numru ta’nies u torganizza ħarġa bil-private. Meta n-nanna tkun taf, tibgħatni naqta’ żewġ biljetti, għalija u għaliha. Biex tidħol fid-dar tagħha trid tinżel tarġa. L-ewwel kamra miżgħuda għamara mudlama. Fuq is-siġġu, bilkemm jitħarrek hemm Mr. Steer, b’kutra fuq saqajh.

Issa, li hi ma baqgħetx torganizza, nibtet mara oħra. Id-Dolly. Din toqgħod fi Sqaq Miggiani. Id-dar tagħha qatt ma rajtha għax tilqagħni fil-bieb. Ġieli meta noħorġu magħha tiġi Marija tal-ħanut u Lolly. Jien u Lolly noqogħdu nilagħbu u nħobbu noqogħdu fuq wara tal-private, ninbxu lis-sewwieqa ta’warajna u nxejrulhom.

Wara kull ħarġa, li ddum xi sagħtejn jew tlieta u ġeneralment tkun sa ħdejn xi xtajta, nerġgħu ninġabru fil-private. Fit-triq lejn id-dar, Dolly  tgħid ir-rużarju. Kulħadd jgħid magħha.

Għada għandna ħarġa speċjali. Ġejjin ukoll iz-zija Connie u z-ziju Dward. Se mmorru Għawdex. Għalhekk il-lum telgħin norqdu aktar kmieni mis-soltu.

Mas-sebħ, f’xi l-ħamsa, diġà lbisna. In-nanna tridni mmur għand Ciscaldi, għax ordnat il-qassatat. Irridu noħduhom magħna għall-ikel. Sakemm immur, iz-zija Connie qed tlesti basket kbir bix-xorb.

L-ikel għan-nannu u z-ziju Fred jinsab lest. Kemm isaħħnuh. Jinsab mgħotti fi platt tal-plastik.

Il-private diġà ġiet. Qed inħaffu biex insibu post ħdejn xulxin. Bilkemm m’għadux id-dlam. It-triq hi twila bosta. Taqtagħli nifsi u ttellagħli l-istonku, l-aktar għax il-karozza mballata bin-nies u bl-affarijiet kollha li se jtellgħu magħhom. Saflaħħar qed nara l-baħar. Iżda jonqos x’naqdfu biex naslu l-Marfa!

Il-vapur jidher. Maġenbu hemm privates oħra b’nies li waslu qabilna. Iżda tiskanta kemm jesa’l-vapur!

Għawdex sabiħ. Se mmorru Ta’ Pinu għall-quddiesa u wara mmorru r-Rabat. Hemmhekk jarma s-Suq. Iz-zija Connie ġġorr il-basket bl-ikel u x-xorb, miegħi. Aktar hi milli jien. Iz-ziju Dward ma jissaportix qalb in-nies. Qalilna li se jaqta’ftit għal rasu u jdur għalih waħdu. Ħalliena nimxu u waqaf ikebbes il-pipa.

Hawn, it-Tokk, qisu l-Monti tal-Belt iżda ferm iżgħar. Hawn ħafna affarijiet x’tixtri. Frott kemm trid u n-nies qed jgħidu li hu orħos. In-nanna dejjem iddur id-drappijiet. U jaħasra, taf kemm għandha qatgħat fil-kxaxen? Iżda tgħid li dak li tixtri llum issibu għada. L-aqwa li jkun jogħġobha u tħallas kemm tkun trid hi.

Tgħaddi kważi siegħa. Dolly qed issejħilna għall-private. Kulħadd qed jirkeb u aħna għadna nistennew. Iz-ziju Dward ma jidhirx. Beda l-garr u kellna nitilquh l-art inkella nibqgħu aħna wkoll. Issa sejrin sax-Xlendi, għax hawn numru ta’ Maltin li jridu jgħumu. Magħhom hawn ukoll jien u z-zija Connie, li tellajna l-malji magħna.

Tul il-jum ma rajniehx iktar liz-ziju Dward, għajr xħin ġejna biex nerġgħu nitilgħu l-vapur. Kien hemm jistenniena. L-għejja fuqi hi tremenda. Kieku ninxteħet fl-art norqod.

Id-dlam beda jraxxax ġmielu. It-triq ma rajthiex, għax waqajt ċomb fil-private.  Qajmuni xħin wasalna ħdejn id-dar.

In-nannu u z-ziju Fred ma kilux l-ikel li kellhom lest, għax bil-fixla z-ziju Fred saħħan kollox fuq il-Valor fil-platt tal-plastik. Issa, lanqas il-Valor ma trid tixgħel. 

Filgħodu kmieni, mas-sebħ, jibda t-tiddin tas-serduq. Fil-viċinanzi hawn bosta nies irabbu t-tiġieġu bħalna għandhom xi serduq. Dawn l-imniefaħ ta’ sriedaq qishom jiftiehmu. Jibda jidden wieħed, u l-oħrajn, wara xulxin jiddnu wkoll. Speċi ta’ kantaliena jew litanija li jibdieha wieħed u jkompli l-ieħor, bit-tiddina tmur ’il bogħod u terġa’ tersaq fil-qrib qisha mewġa. Idumu biex jieqfu.

Aktar tard mal-jum, it-tiġieġ jibdew iqaqu. Huma ma jagħmlux dan għalxejn, iżda bi twissija li jkunu biedu bajda. Meta nkun id-dar, noħroġ niġri fit-terrazzin u niġborha sħuna sħuna minn taħtha, għax inkella, ġieli jnaqqruha b’munqarhom. It-tiġieġ tagħna jbidu jum iva u jum le.

Il-lum, in-nanna qiegħda miegħi fit-terrazzin meta tiġieġa minnhom tibda tqaqi. Ingerrixha u minn taħtha noħroġbajda ta’ lewn kannella, li għadha kif biedet. Din il-kwalità ta’ bajd inħobbha wisq. In-nanna taf b’dan u għalhekk araha ttaqqabhieli rqiq mit-truf u tagħtihieli.

Drajt nagħmilha ma’ xufftejja u niġbed nifs qawwi ’l ġewwa. Il-bajda friska u sħuna tinżel għasel. Iżda b’dan il-mod ma noħodhiex kuljum.

Mat-tużżana tiġieġ li għandna, hawn waħda li dejjem toqgħod b’żaqqha fl-art. Kultant naħsibha bla saqajn. In-nanna spiss tirrepetili biex ma ngerrixhiex, għax dik hi qroqqa. U allura nħalliha f’postha. Minn filgħodu sa tard filgħaxija tibqa’ fl-istess qagħda.

Issa qed tibgħatni nixtri t-tiben. Qattgħa mhux ħażin. Dawn l-aħħar erbat ijiem qed niġbru l-bajd kollu li jbidu t-tiġieġu n-nanna tistivah f’kaxxa tal-kartun taż-żraben. Fil-kamra ta’ ġewwa, li tmiss mat-terrazzin tridni ndaħħal banju taż-żingu. Fih nagħmlu t-tiben u n-nanna tnewwilli l-isbaħ tlittax-il bajda milli ġemmgħat fil-kaxxa, biex inqiegħdu fuqu, fin-nofs tal-banju u f’ċirku tond maġenb xulxin.

Meta nlesti kollox immur fil-gallinar, nerfa’lill-qroqqa u ndaħħalha ġewwa fuq il-bajd tal-banju. Kemm toqgħod kwieta!

Kull filgħodu kmieni nqum nagħmlilha l-ilma, il-qamħirrum u tagħsida ħobż imxarrab bin-nuħħala rqiqa li nixtri kull ġimgħa mill-Marsa. Kemm hi ħelwa l-qroqqa. Qisha tintebaħ xħin inlestilha l-ikel, u dritta dritta tqum, tistira u toħroġ mill-banju. Ma titlifx wisq ħin biex tiekol, tixrob u tħammeġ. Imbagħad iddur dawra mal-banju biex tara mnejn għandha taqbeż lura, u terġa’ tinxteħet fuq il-bajd, biex iżżommu sħun u aktar tard  tfaqqsu.

Jum wara ieħor itir bħal ħolma. Il-lum is-Sibt, m’għandiex skola u għal waqt  twil noqgħod bilqiegħda fuq banketta ċkejkna nitkellem mal-qroqqa, mingħajr ma tweġibni. Ħin bla waqt nisma’ bħal ċekċika rqiqa. Qoxra ta’ bajda tinqasam, u ftit ftit jinqasmu kollha.

Biex nara lill-flieles li għadhom kemm twieldu, nipprova nerġa’ nagħti l-ikel lill-qroqqa. Iżda din ma tqumx malajr. Fiha qisu għandha arloġġ, li jikkmandaha kull xħin imissha toħroġ mill-banju. Iżda fl-aħħar qed jirnexxili narahom. Ċkejknin ċkejknin, ixenglu rashom ’l hemm u ’l hawn, ’il fuq u ’l isfel. Fil-kobor, forsi huma żewġ pulzieri kollox u lewnhom hu isfar ċar. Mhumiex bħat-tiġieġa, għax m’għad m’għandhomx rix.

In-nanna tgħidli li hi tqiegħed 13-il bajda biex jekk xi wieħed ma jitwilidx jew imut, ikollha tużżana. Għalkemm il-flieles ifaqqsu, xorta jridu s-sħana biex jikbru, u l-qroqqa ma tħallihomx wisq mikxufin għax kif tiekol u tixrob terġa’ titla’ fuqhom. Jien ġieli ngħattihom b’kollox għal matul il-lejl.

F’din il-kamra, lill-flieles inħalluhom sakemm jibdew joħorġu mill-banju weħidhom. Imbagħad nagħmluhom f’gallinar għalihom. Meta jitfarfru ftit sew, fihom gost. U meta jibdew ibidu, aktar u aktar! Madankollu, għal mal-ikel xorta nixtru l-bajd mingħand Salvu. Tat-tiġieġ tagħna nużawh meta nkunu rridu l-frisk tabilħaqq.

Il-vaganzi tas-sajf bdew. Il-jiem jaħarqu, u ħadd ma jissaporti wisq ħwejjeġ fuqu. Il-qadi qed idejjaqni, ladarba titla’ x-xemx. Wara l-quddiesa tas-6.30 a.m. fil-kappella tal-Museum, immur nieħu l-bajda u t-te u nlesti x-xiri kollu. L-aktar li ndum għand Ninu tal-laħam u għand Ġanni tal-ħaxix.

Għandi qatla għax la l-papà,la n-nanna u lanqas in-nannu ma jkunu jriduna bil-flokk ta’ taħt jew ħafjin fit-triq. Għalhekk nobgħod meta jkun jonqos xi ħaġa, imqar mingħand Marija tal-grocer, li hi tliet bibien ’il bogħod minna. Jintesa t-tgergir meta Marìjew żewġha Ġorġ jiftħu xi landa perżut li fiha jibqa’l-grass. Kulħadd, l-aktar aħna t-tfal, bil-ġirja min jixtri dak il-grass, għax fih togħma tajba wisq. Id-dar, in-nanna ġieli ssajru mal-kawlata.

Jien inħobbu ħafna. Nippreferih mil-laħam immellaħ li nixtri lin-nannu mingħand il-ħanut tal-laħam ta’ Ċesula mill-Ħamrun, għax il-kosbor ma nħobbux. U ħaġa oħra li ddejjaqni anki naraha, hi l-ħobż midluk bix-xaħam, li n-nannu jiggosta kull filgħodu.

Matul il-ġimgħa, in-nanna kuljum issib ħin biex nagħmlu reviżjoni tal-istudju. Xħin jiġi z-ziju Willie d-dar, f’xi s-6 a.m., qabel ma jmur għax-xogħol, itella’miegħu l-gazzetti mill-ħanut. Insellimlu, nilbes għall-quddies u wara l-qadi noqgħod ħdejn in-nanna naqralha l-istejjer. L-aktar li nħobb naqra hi Il-Berqa. Forsi għax bil-Malti u nifhimha aktar malajr.

Bħalissa qed jissemma u jingħad ħafna dwar qtil ta’tifel ċkejken — Toni Aquilina. Qed isostnu li qatlitu ommu, Ġiġa. Qed jingħad ukoll li missieru ġieli jorbtu mal-gallarija u joqgħod jaħarqu b’sigarett. L-omm, taparsi ma tafx min qatlu u qed tgħid li jekk issir taf, tieqaf milli tpejjep is-sigaretti. U jien naqra ngħajjat biex in-nanna tismagħni sew.

Il-baħar inħobbu, iżda n-nanna ddejjaqha x-xemx, il-papàma jgħumx u minħabba li aħna bosta aħwa mhux se joħodna kollha b’ tal-linja. Għalhekk, għal għawma jrid ikun ħmar l-arblu f’xi jum tal-Ħadd. U l-unika persuna li tista’ toħodna magħha hi z-zija Connie.

Minħabba li għadni żgħir u ma nafx ngħum mingħajr is-salvawomo, dejjem toħodni fl-istess post. L-Għadira. Hemmhekk hemm ħafna ramel u toħroġkemm toħroġ’il barra, il-baħar qisu dejjem ilaħħaqlek. Magħna nieħdu l-kpiepel, ħobż biż-żejt, ilma u luminata u barmil u pala minn tal-ħanut tan-nannu, biex noqgħod nilgħab bir-ramel u nagħmel il-kastelli kif għandi fil-ktieb tal-Ingliżli nuża l-iskola. Kultant, ninżel nitbaħbaħbl-ilma baħar u taparsi ngħum biċċa, għax għalkemm l-ilma baħar hu mielaħ, jaqtagħli s-sħana li tiżreġ fuq dahri minkejja li z-zija Connie tidlikli krema apposta għal kontra x-xemx.

Illum, flimkien miegħi u maz-zija Connie ġejjin xi ħbieb tagħha. Se nagħmlu ġurnata sħiħa ħdejn il-baħar. Waħda mill-ħbieb għandha sorra mdaqqsa f’idejha u salt lasti tal-injam. Qed iġġorr kamp taċ-ċarruta, li minnhom jintramaw ħafna fuq ir-ramel fl-Għadira. Jiġu qishom kmamar imdaqqsin u jarmu dell ġmielu. Fihom inqiegħdu l-affarijiet u ninżlu ngħumu rasna mistrieħa. Hekk kif nitilgħu mill-ilma, dritt għal ġol-kamp. Joffri wkoll ċerta privatezza, għax tista’tbiddel il-malja mxarrba b’kumditàu bla biża’li jaqagħlek ix-xugaman.

L-ikla tal-lum qed nagħmluha fis-1.30 p.m. Iz-zija Connie u ħbiebha se jerġgħu jinżlu jgħumu. Jien nippreferi noqgħod fil-kamp. Nifrex xugaman fuq ir-ramel u nintefa’ fuqu. Għajnejja qed inħosshom tqal, u qed noħlom stejjer tal-cowboys u l-Indjani. F’salt wieħed naf li ma bqajt naħseb u noħlom xejn. Għajnejja ngħalqu.

Saru l-5.30 p.m. Ħafna nies li waslu fl-istess ħin li wasalna aħna żarmaw il-kamp u telqu. Lili jqajmuni z-zija Connie u ħbiebha, għax iridu jżarmaw huma wkoll. Kos hux, biċċa ċarruta u taqtagħlek ix-xemx kollha. Naħseb li kieku n-nanna kienet taf bil-kamp, kienet tiġi magħna hi wkoll!

Rumanz ġdid ta’ Charles Micallef St John

Xi jġib u jlaqqa’ flimkien lill-familji Bajada u Magro? Żewġ familji differenti għal kollox minn xulxin, bi stili ta’ ħajja kompletament opposti, b’kuntrasti kbar bejniethom u sitwazzjonijiet diffiċli.

Ir-rumanz ġdid ta’ Charles Micallef St John, L-Eku tas-Sirena jiżvolġi storja ta’ żewġ familji li tibda minn ftit wara t-Tieni Gwerra Dinjija. Bil-maġija ta’ kitbietu, l-awtur jeħodna lura fiż-żmien biex lill-qarrej iddaħħlu fil-fond u jlaqqgħu ma’ dak li sawwar lill-familja Bajada mix-Xgħajra u l-familja Magro minn Ħaż-Żabbar. Iġib lill-qarrej wiċċ imb wiċċ mat-traġedji li ż-żewġ familji jgħaddu minnhom, mingħajr ma jitlef bil-kapaċità naturali li għandu biex joħloq sitwazzjonijiet umoristiċi wkoll. B’kollox ma’ kollox, Charles Micallef St John joħloq bilanċ li permezz tiegħu, il-qarrej isibha diffiċli li jitlaq il-ktieb minn idejh.

Toni Bajada raġel sempliċi, b’delizzji ftit li xejn, għajr l-ossessjoni għall-baħar u l-ħut. Missieru, Karmnu, mekkanik tal-karozzi prim kien ferm aktar fuq ruħu; jiġri man-nisa Ingliżi, jixxala u jgħix għal-lum. Sakemm iltaqa’ ma’ Grazzja, soċja tal-M.U.S.E.U.M. Iżda l-istorja ma bdietx b’Toni u lanqas b’missieru…

L-istorja ta’ Toni mhix waħda komuni. Tfulitu msawra biss bil-fantasija li jibqa’ jgħixha sal-aħħar. Is-sigrieti ta’ Toni jinfetħu beraħ ma’ kull paġna tal-ktieb, li b’ritmu mexxej jakkumula tensjoni pjaċevoli li tibqa’ sejra sal-aħħar paragrafu tal-ktieb.

Charles Micallef St John irnexxilu għal darb’oħra permezz ta’ dan ir-rumanz ġdid tiegħu, L-Eku tas-Sirena jikkontribwixxi volum letterarju ieħor, miktub b’ċerta passjoni, b’sinċerità, bi stil mexxej, kultant romantiku u innoċenti iżda b’lingwaċċ mill-aktar miftuħ u skjett.

Wara s-suċċess tas-saga f’erba’ volumi, Suwed Ulied il-Lejl u s-satira moderna L-Olimpjadi tad-Dagħa, Charles Micallef St John jirritorna b’rumanz ieħor miktub b’pinna matura, versatili u fuq kollox oriġinali.

L-Eku tas-Sirena jinsab għall-bejgħ mingħand il-librara ewlenin.

MALTA ITTRADUTA

Meta ddeċidejt li nippubblika dan il-ktejjeb ma kelli l-ebda ħsieb li nivvendika ruħi. L-istorja tiddisprezzah il-ġlied ta’ importanza ċkejkna u m’għandha l-ebda interess fil-motivi personali tal-bniedem. Is-Sur V. de Gray ikollu jiġġustifika għemilu mal-istess kuxjenza tiegħu u ħadd m’għandu jidħol bejniethom.

L-iskop tiegħi hu li nuri lill-poplu Malti kemm għandna dejjem noqogħdu attenti biex inħarsu d-drittijiet tagħna. Matul tliet snin fil-ħakma aħna qatt ma nqasna li niġġieldu sabiex inkunu nistgħu niggvernaw lilna nfusna mingħajr indħil barrani. U hekk inkomplu nagħmlu fis-snin li ġejjin. Jekk jirnexxilniex jew le jiddependi mis-sagrifiċċji li aħna lesti nagħmlu. Iżda aħna żguri minn ħaga waħda. Il-libertà qatt ma joffruhielek bl-imgħarfa. Il-libertà bil-ġlied trid tintrebaħ.

Dom Mintoff

Ħal Tarxien  5 ta’ Mejju, 1958.

Dan il-ktieb, li kiteb Duminku Mintoff għandu ukoll CD li tfakkar is-sena 1958.

BRITAIN, MALTA AND THE SOCIALIST INTERNATIONAL

Many centuries of foreign rule have compelled Malta to withdraw into its shell.

The instinct of self-preservation led to rigid protection of the old conceptions of society and human relations. In this modern age, therefore, obsolete and obscurantist notions still survive side by side with what is perennially good and healthy.

Although Malta is European by Christian beliefs, culture, traditions and geographical position, its people have remained untouched by the social and political upheavals of the old Continent in the last century.

That the Maltese possess the flexibility to adjust their mental outlook for the fulfilment of this task has been proved by the comparative ease with which the Labour movement has succeeded in inserting the rudiments of modern democratic ideals and social services into the foundations of the old structure.

But this peaceful evolutionary process has been halted by external pressures which the Maltese could not possibly with-stand on their own.

Indeed, our tiny and unarmed nation has been caught in the grip of the cold war between East and West. The Conservative Government of Britain is still able to convince their Nato allies of the necessity to sacrifice democracy and freedom in Malta on the blood-stained altar of Western defence.

At the Congress of the Socialist International in Rome, the Malta Labour Party had the option to choose three out of the very many democratic socialist parties represented at this gathering.

Significantly the choice fell upon some of the most stalwart defenders of  Western democratic ideals against communist aggression-Sweden, Western Germany and Israel.

Until their arrival in Malta neither my colleagues not I had ever set eyes on the plucky delegates. They were sceptical, detached and determined to learn the truth by themselves.  Their findings are the most eloquent vindication of the stand taken by our liberation movement against British colonial rule.

DOM 

Dan il-ktieb, li kiteb Duminku Mintoff għandu ukoll CD li tfakkar is-sena 1962.