Page Status: Pending

Bħal kull ħaddieħor, ta’ tfal nimpressjona ruħi b’xi persunaġġ li jissemma l-aktar fit-triq. Hawnhekk, fil-Blata l-Bajda, hawn numru ta’ nies li jistgħu jitqiesu bħala personalitajiet; fosthom is-Sur Ġużè Schembri li jieħu ħsieb il-bini tal-kappella tal-Museum. Iżda dan l-aħħar nibet ieħor, li għandu arja ta’ fiduċja fih innifsu. Għadu ġuvni b’xahar innukklat, bl-isem ta’ Guido de Marco. Nismagħhom jgħidu li qed jistudja għal avukat.

Joqgħod f’appartament quddiemna. Il-mamà tiegħu, is-Sinjura Giovanna hi tal-istess età tan-nanna tiegħi u tgħidx kemm tħobbni. Hekk kif noħorġu mill-quddiesa tkellem daqsxejn lin-nanna u tmellisli xagħri. Nannti tgħidli li ilhom ħbieb minn ħafna qabel ma twelidt jien. Tirrakkuntali li fil-gwerra kienu fl-istess xelter u Guido, li hu tampar ommi  u z-zija Connie, kien iħobb jistudja ħafna. Kien jinżel fix-xelter bil-kotba miegħu u joqgħod jistudja fid-dawl tax-xema’. Meta jixba’ kien jieqaf ftit u jintasab idoqq il-kitarra.

Il-papà tiegħu, Emanuele, qisu Churchill. Narah jixbħu ħafna. Il-ħarsa tiegħu tinfed. Lili jitbissimli, waqt li jbaxxi ftit għajnejh u jagħfas xufftejh ma’ xulxin. Iżda minkejja dan, meta narah nitrekken man-nanna u nipprova ma nħarisx lejh.

Maż-żmien, u sewwasew issa, fl-1955, Guido laħaq avukat. Il-mamà tiegħu se tagħmillu festin għal għarrieda. In-nanna mistiedna u qaltli li se toħodni magħha. Kemm naqsmu t-triq u nitilgħu ftit taraġ tal-appartamenti, fejn toqgħod il-familja de Marco. Iz-zija Connie libbsitni pulit u għandi ftit ordnijiet għat-thank you u no thank you.  Ukoll kieku ma jgħidulix, naf x’irrid nagħmel, għax Guido issa laħaq. Mil-lum Doctor.

Fl-appartament fejn joqgħod, diġà nġbarna numru mdaqqas ta’nies. Kulħadd jgħid tiegħu. F’salt wieħed, qed jaqa’ kwiet taqtgħu b’sikkina. Jinstama’ ħoss ta’ karozza. Hu Guido l-avukat, li ġie bil-karozza tiegħu tal-marka Dauphine. Jipparkjaha u tiela’ t-taraġ bla ma jaf x’hemm jistennieh. Tlett irġiel, tnejn minnhom l-aħwa Saliba, ħut Violet, l-għarusa tiegħu, lesti għalih biex jagħtuh is-sorpriża u hekk kif jasal ħdejn il-bieb arahom ħerġin u jerfgħuh fuq spallejhom. Qishom ma ntebħux li l-bieb ma jiħux it-tul ta’ persuna u nofs bilwieqfa. Għalhekk daqsxejn ta’ storbju u kommozzjoni, għax lil Guido se jħabbtulu rasu mal-blata tal-bieb. Daqshekk damet is-sorpriża li damet żmien titħejja.

Ferħan se jtir, Guido qed idur u jifraħ b’dawk kollha preżenti. Kulħadd jitbissimlu u joħodlu b’idejh. Dalwaqt se jasal ħdejja. Ma nafx x’se naqbad ngħidlu. Żgur li mhux thank you  jew no thank you!  Jasal, qed jitbaxxa kokka u jgħaddili jdejh mgħaġġla minn fuq xagħri. Nidħaqlu. Issa qed jgħannaq lin-nanna.

Is-Sinjura Giovanna miexja warajh tkellem hi wkoll lin-nies bid-dmugħ f’għajnejha u bil-ferħ jiddi f’għajnejha. Avukati ma jilħqux sikwit u lanqas kull sena! U meta jilħqu jkunu f’numru żgħir. Għalhekk, okkażjoni bħal din hi xi ħaġa rari.

Għaddej l-ikel u x-xorb. L-atmosfera hi ferrieħa għall-aħħar. Min jaf qalb Guido xi tħabbat, issa li laħaq avukat wara tant snin jistudja. Anki l-għarusa tiegħu tidher ferħana daqsu. Wara ftit sigħat, li għaddew bħal minuti, kulħadd jirringrazzja lill-familja de Marco u qed jieħdu mill-ġdid b’id l-avukat.

F’widnejja qed nisma’ mistoqsija ta’ xi ħadd itwal minni fuq il-futur tal-avukat. U s-Sinjura Giovanna qed twieġeb li x-xewqa tagħha hi li tarah Imħallef.

Żmien aktar tard, għadni fl-iskola primarja, l-avukat de Marco ħiereġ għall-elezzjoni. Qed ningħata salt ritratti tiegħu bil-kitba fuqhom ħalli n-nies jivvutaw lilu u jagħtuh in-numru wieħed, u jien u nieżel id-dar mill-iskola  qed inqassamhom flok pustier, taħt il-bibien tad-djar tan-nies.

Ftit żmien ilu u sewwasew fit-22 ta’ Novembru tal-1963, xterdet ix-xniegħa li assassinaw lill-President tal-Amerika, John F. Kennedy. Jiem wara ħabbru l-funeral.

Li jinqatel President ta’ superpotenza mhix ħaġa ta’ kuljum u dan il-President Kennedy kien maħbub. Issa Malta kollha xegħlet għal dan il-funeral. Setgħu jsegwuh biss dawk il-Maltin tat-tajjeb li għandhom televiżjoni black and white. It-televiżjoni f”Maltadaħal għall-ewwel darba s-sena ta’ qabel.

Jien u nannti ninsabu mistednin għand is-Sur u s-Sinjura Simmler, li joqogħdu faċċata tagħna. Nistgħu nsegwu bilqiegħda fis-salott tagħhom, kulma jsir dakinhar. Issa, li kważi għandi 13-il sena, it-televiżjoni jsaħħarni. Għax tibda tistaqsi: kif tista’ ssegwi dak il-ħin stess kulma qed iseħħ f’pajjiż tant ’il bogħod minnartek!

Barra minnhekk, it-televiżjoni ma jxandarx biss funerali. Hemm filmati sbieħ, varjetà, kant u kulma wieħed jista’ jistenna mix-xandir.

Fil-Ħamrun hawn żewġ bejjiegħa ta’ fama għall-bejgħ tat-televiżjonijiet. Wieħed hu Consiglio Damato, li jimporta l-Leowe Opta u għandu l-ħanut tiegħu ftit ’l isfel u faċċata tal-knisja ta’ San Gejtanu u l-ieħor, ċertu Frans, jimporta l-Erres u jinsab quddiem l-Għassa tal-Pulizija.

Ħafna nies, biex taparsi għandhom is-sett tat-televiżjoni, qed itellgħu arblu fuq il-bejt u miegħu jwaħħlu antenna. Iżda bħali, ma jaraw xejn.

Issa missieri, li jaħdem mal-Gvern, aktarx li ngħata somma flus bħala arretrati u peress li fil-familja diġà ninsabu b’ħamest itfal żgħir, apparti jien, li ngħix għand in-nanna, it-televiżjoni hu bżonjuż għal dak li missieri u ommi jaħsbu li hu ġabra tal-familja. Għax fejn tmur fis-sajf u fix-xitwa, jekk karozza ma għandniex? Kemm se jdumu niżlin u telgħin għand in-nanna, mill-Ħamrun għall-Blata l-Bajda?

Allura missieri qatagħha li jixtri televiżjoni tad-ditta Erres. Il-prezz tiegħu hu £130. Issa d-distakk bejni u bejn ħuti hu kbir immens. Huma jistgħu jsegwu l-filmati wara l-iskola u jien le, għax in-nannu Karm u n-nanna Alice m’għandhomx televiżjoni. B’hekk issa ninsab fuq ix-xwiek li nkun aktar spiss fid-dar ta’ ommi. Hemm insegwi bosta programmi tat-tfal. L-aktar popolari huma l-filmati tal-kelb Rin Tin Tin; Penno di falco – il capo Cheyenne; Flipper; Furia; l-aħbarijiet; il-Carosello (programm ta’ reklami differenti) u l-ispettakli ta’ filgħaxija meta nibqa’ għand il-mamà u l-papà.

Il-mamà ġieli tinġabar magħna ssegwi dawn il-programmi. Il-papà le. Dak l-aktar li jħobb jara huma l-logħbiet tal-football, li jien qatt ma interessani u xi logħba boxing.  Ma nafx kif għall-football u l-boxing jużaw it-terminu ‘logħob’. Dejjem jaqgħu, jaqilgħu id-daqqiet u jweġġgħu – u jsejħulu logħob. Mela l-logħob li fih ma tweġġax, x’jgħidulu?

Issa qed tidħol il-pika sew bejn l-impurtaturi tat-televiżjonijiet. Qed jingħad li l-Leowe Opta huma l-aħjar u hawn min qed jgħid li r-raġuni hi li t-technicians tagħhom qed itellgħu l-aktar antennifil-għoli biex jiġbdu s-sinjali aħjar.

It-televiżjoni hu invenzjoni sabiħa u ġdida, iżda bħal invenzjonijiet oħrajn, qed joqtol delizzju sajfi tagħna t-tfal; dak li ntellgħu t-tajr minnfuq il-bjut. Bil-mod il-mod, il-bjut tad-djar Maltin qed jimtlew bil-kanen twal u antenni u kull tajra tal-karti, teħel magħhom u titqatta’ appena titla’.

Il-preċett riesaq mgħaġġel. Il-libsa l-bajda – qalziet twil u ġlekk abjad pariġġ,lesti, għax se nieħu li libes ħija s-sena l-oħra. Irrid noqgħod attent li ma nħammiġhiex, għax warajja jerġa’ jilbisha hu għall-Griżma tal-Isqof din is-sena stess. Imbagħad sena oħra, ta’ seba’ snin, nerġa’ nilbisha jien biex insir ukoll ‘Suldat ta’Kristu’.

Il-papà ma jridx iħallili xagħri bin-nokkli għall-preċett. In-nanna ma tixtieqx li naqtgħu. Drat tagħmilli l-karti tal-gazzetta rrumblati u magħhom iddawwarli xagħri u torbothomli b’biċċa spaga jew wire irqiq.  Iżda la l-papà jrid hekk, hekk isir; għax jien it-tifel tiegħu.

Quddiemna, in-naħa tal-Ħamrun, xi erba’ bibien ’il fuq mir-Radio City Opera House  hemm ħanut fil-kantuniera. Dan il-ħanut ċkejken hu ta’ Ġeraldu l-parrukkier. Soltu, n-nannu jagħmilli l-flus f’muniti f’borża tal-grossa tas-sigaretti, jaqsamli u jibgħatni nixtrilu aktar grosos. Għax Ġeraldu jbigħ is-sigaretti wkoll. Speċi ta’ aġent, nisma’ lin-nannu jgħid.

Fil-ħanut, Ġeraldu għandu gaġġa kbira u fiha hemm pappagall aħdar sabiħ. Jaf jitkellem u jwieġeb għal dak li jgħidulu. Anki t-talb jaf jgħid.

Il-lum m’jienix sejjer għand Ġeraldu biex nixtri s-sigaretti iżda biex naqta’xagħri l-ewwel darba. Wara li nistennieh ilesti qtugħta’xagħar u l-leħja ta’raġel, qed isejjaħli, jagħmilli kaxxa tal-injam fuq pultruna kbira tal-injam tal-kewba, iqegħidli qisu favalor kbir abjad ma’għonqi u bl-imqass qed itajjarli n-nokkli kollha. Il-pappagall qisu qed jidħak bija u jsejjaħ isem Ġeraldu u isem xi ħaddiema tat-trakkijiet li kollha jsorġu għandu. Minkejja li l-ħanut mhux kbir, qisu xi każin tal-paroli.

In-nanna kważi qed jagħtiha l-biki xħin qed tarali xagħri maqtugħ. L-istess iz-zijiet. Iżda kollox lest għall-Preċett.

Il-jum il-Ħadd. Qisni buqar tal-fjuri bajdan. Iz-zija Connie tilbes ukoll u żżanżan żarbun biex twassalni l-knisja. Imma x-xitan ma jaħmilx. Kif qed taqbad it-taraġ għal isfel, tiżloq b’mod li kejlitu kollu. Biex tqum fuq saqajha trid parank. U agħar, issib li t-takkuna minn taż-żarbun il-ġdid inqalgħetilha. Ikollha tilbes żarbun ieħor milli għandha. Bi dwejjaq fuq wiċċha u bil-geddum sal-art, xorta telgħin il-knisja.

Hawn ħafna tfal oħra, subien u bniet lebsin għall-okkażjoni. Kulħadd bl-abjad. B’xemgħa f’id waħda u bl-ingwanti bojod, fl-oħra. Wara l-quddiesa sejrin sad-dar tal-mamà, biex jarawni. Ħuti qed iduru miegħi – l-artist tal-ġurnata. Xi rigali żgħar mingħand min jafna u jiġi minna ma jonqsux, l-aktar kuruni f’kaxxi żgħar apposta, kotba ċkejknin tal-quddiesa bil-Latin jew bl-Ingliż, jew xi nkwatru reliġjuż. Jien inqassam is-santi b’talba fuq naħa u n-naħa l-oħra ritratt ta’ tifel jirċievi l-Ostja. Tifel, li ma jixbaħni xejn! Iżda kulħadd jiggustani. Mill-kartiera tiegħu, iz-ziju Fred qed jagħtini karta ġdida fjamanta ta’ lira.

Lil Ġeraldu għamluhielu. Ma fetaħx il-ħanut bħas-soltu. Quddiem il-bieb għandu pulizija twil ħafna. Qed tiġri x-xniegħa li serquh. Mhux lilu serqu, iżda l-ħafna sigaretti li minnhom, soltu jbigħ lin-nannu u li qegħdin f’qatgħa bl-ixkafef wara purtiera taċ-ċarruta.

Maz-zija Connie ngħaddu minn ħdejn il-ħanut biex naraw u nisimgħu sew x’ġara. Ġeraldu jinsab fil-ħanut. Miegħu hemm pulizija ieħor. Qishom qed jgħoddu. Il-pappagall jiddieħak, isaffar u jwerżaq.

Fi żmien jumejn qed jingħad li nqabad il-ħalliel. Ma jinqabadx mill-pulizija li qishom kolonni u jbeżżgħuni narahom għaddejjin fit-tard, iżda għax kixifhom il-pappagall. Tah jirrepeti isem ta’ bniedem, li spiss ikun ma’ tat-trakkijiet, u li ilu xi żmien ma jidher fil-kumpanija tagħhom. Il-Pulizija tibgħat għalih, tinterrogah u ssib li l-pappagall lagħabha ta’ spija.

Issa kull darba li mmur naqta’ xagħri mill-ġdid u noqgħod nistenna wara min imissni, nilgħab mal-pappagall. Jien ngħidlu “Pappagall trid kafè?” u hu jweġibni “Jew te’!” Il-Kredu, is-Sliema u l-Qaddisa jafhom ukoll, iżda meta jkun se jibda, Ġeraldu jsikktu u joqgħod kwiet. Jaqbadlu parlata oħra.

Il-maginetta tal-idejn li tagħmel ix-xahar fuq l-għonq qisu rizza, tweġġagħni ftit, iżda meta Ġeraldu joqgħod iniżżilli xagħri bil-moxt, ħelu ħelu, jagħtini n-nagħas u nibda nxengel rasi sa xħin inxomm it-terra li jtajjarli minn wara widnejja permezz ta’flixkun tal-lastiku.

Jingħad li l-ewwel sistema tas-servizz tar-radju f’Malta waslet lejn l-1935-37. Kienu jkunu radjijiet kbar, li toqgħod iddawwar bosta buttuni biex taqleb l-istazzjonijiet – meta tkun xortik tajba.

In-nannu Karm għandu radju minn dawn fis-sala. Jinsab f’biċċa għamara sabiħa. Isfel qishom saqajn ta’ mejda skulturata, imbagħad fuqhom kaxxa li tinfetaħ minn quddiem b’bieba “shutter”, li tinħeba fuq ġewwa meta tinfetaħ. Imbagħad fuq din, bħal niċċa kollha skultura u ħġieġ mal-erba’ naħat, li fiha hemm statwa kbira ta’ San Publiju.

Meta n-nannu jiġi biex jixgħel ir-radju ma tantx jieħu gost bija ħdejh, iżda jien nissaħħar narah idawwar buttun u filli tisma’ t-textix, u filli l-kliem bl-Ingliż jew bit-Taljan. Wara ftit, jerġa’ jniżżel ix-“shutter” u jagħlqu biċ-ċavetta, biex ħadd ma jiftħu.

Issa resqin lejn is-snin sittin. Bdew deħlin it-“transistor radio”. Ġuvni jaħdem mal-Gvern, li nafuh bħala Pollacco (aktarx kunjomu) jgħaddi kuljum mill-Blata l-Bajda b’wieħed fuq spalltu jew taħt abtu, u minnu tinstema’ mużika tal-mument. Bosta tfal, xħin jarawh jibdew isejħulu “Pullakku, Pullakku”, u hu jirrabja magħhom.

Maz-zija Connie għandi rabta qawwija. Mhux darba u tnejn li dak li nitlobha, meta tkun tista’, tixtrihuli. Ġieli tixtrili karozzi tal-Corgi, mingħand Ramiro Debono Ross, ħajjat fil-kantuniera bejn  Triq il-Kbira San Ġużepp u Triq it-Trinità Mqaddsa; ġieli xi suldati tal-plastik jew xi ktieb Classic mingħand Ġovanna, li għandha ħanut fi Triq Irjali ma’ Triq San Tomaso. Il-Classics, huma dwar personalitajiet li baqgħu jissemmew. L-aktar li jogħġobni hu dak fuq Benvenuto Cellini skultur, pittur mużiċist u ħaddiem id-deheb, li għex fl-1500.

Issa, l-aktar ħaġa tal-moda fostna hi li jkollok transistor radio ċkejken, li joqgħod fil-but. F’temp ta’ ftit żmien, is-suq qed jimtela bihom. Auntie Connie llum wegħditni li jekk nobdi u naqdiha, xi darba tixtrili wieħed.

Dalgħodu s-Sibt, u qomt imħejji biex nagħmel ħafna xogħol. Mort nixtri mingħand tal-laħam u tal-ħaxix. Ġibt il-ħobż mingħand Pierino u ħsilt l-art.

Wara nofsinhar, għal xi s-6.30 p.m. Auntie Connie ħierġa bħas-soltu. Iddum sa xi d-9.00 jew id-9.30p.m.

Fis-sajf, jien, in-nanna Aliceu z-ziju Fred noħorġu s-siġġijiet fuq il-bankina u ġieli narawha ġejja. Illum tidher ferħana.

Daħlet u telgħet tbiddel ħwejjiġha. Issa niżlet b’kaxxa żgħira f’idha u newlithieli. Għandi ġenn biex niftaħha u narax’fiha.

L-għaġeb tal-għoġbijiet jinżel fuqi hekk kif f’dik il-kaxxa nsib transistor radio ċkejken ta’ lewn aħmar sabiħ. Qed turini kif inħaddmu. Xejn speċjali. Żewġ buttuniet, mhux bħal tan-nannu Karm, u qed naqbad l-istazzjonijiet ferm qablu. In-nanna u z-ziju Fred iħarsu skantati.

Intir fuq Auntie Connie u nimlieha bil-bews. Wegħda oħra li wettqitha miegħi.

Issa sar il-ħin għall-irqad. Telgħin fuq, iżda lili n-nagħas tarli. Ir-radju qed jisraqhuli. Hekk kif qed nisma’ lil kulħadd jonħor, niftaħ ir-radju baxx u nisma’ ħafna mill-istazzjonijiet li qed ixandru. L-aktar li hawn stazzjonijiet huma bit-Taljan.

Mas-siegħa u nofs ta’ filgħodu, in-nagħas qed jagħmel bija u r-raqda qed noħodha bir-radju mixgħul!

Drajt maz-ziju Dward, niġbor il-fdal tal-ikel biex nitimgħuh lill-annimali li għandna d-dar, fit-terrazzin. Iz-ziju Dward għandu sabar kbir. Jiġbor kollox fuq il-mejda ż-żgħira maġenb il-bitħa, joħroġ wiċċ ta’ landa tal-kunserva mill-kexxun tas-side-board,  iqiegħed il-fdal ftit ftit fuq l-għatu, u bil-paċenzja kollha u bil-mus tiegħu joqgħod iqatta’ kollox f’biċċiet irqaq, biex ikun jista’ jiekol kulħadd – il-ħamiem, it-tiġieġ, il-flieles u l-fniek.

Naturalment, dan apparti mit-tagħsida ta’ filgħodu, fejn nagħsdu ħobż bin-nuħħala rqiqa għat-tiġieġu, ħobż bin-nuħħala ħoxna għall-fniek. Lill-ħamiem nagħtuhom il-qaraboċċ u wkoll il-qamħirrun.

Fit-terrazzin, iz-ziju Dward għandu żewġt izkuk ħoxnin tas-siġar. F’rokna dellija jintasab ipejjep il-pipa wara li jkebbisha permezz tal-lenti ħoxna u x-xemx tisreġ.

Il-bieraħ, is-Sibt xtaqni ħdejh. Meta jsejjaħli nħobb nobdih, għax dejjem jixtrili xi ħaġa meta nkun miegħu. Barra minn hekk sirt nieħu gost fil-ħemda tat-terrazzin, li tinkiser minn xi tiġieġa li tqaqi għax tbid, jew mit-tbarqim tal-ħamiem. U hu mill-ħamiem u t-terrazzin li bdejt nifhem qajl qajl x’inhi l-imħabba.

Iz-ziju Dward jagħraf u jaf il-ħamiem kollu li għandna. Kif tmiss waħda fl-art jgħidlek hix mara jew raġel. Jafhom bl-amment. U maż-żmien bdejt nagħrafhom jien ukoll.

Xi ħlew. Ħamiema mara ċċeklem fl-art tnaqqar. Ħamiema raġel ittir għal ħdejha. Ma jimpurtahomx li jien u zijuwi qed narawhom u nissindikawlhom il-mod ta’mħabbithom. M’hemmx ittri bejniethom. Sempliċiment ir-raġel jibda jbarqam. Għonqu jikber u l-ħawsla wkoll. Denbu jinfetaħ bħal imrewħa, jiknes it-trabijiet tal-art. Jekk il-ħamiema ma tiħux grazzja mar-raġel, ittir. Jekk taqbel għall-imħabba, tibda ddur bla ma tinqata’ mill-art. Fl-aħħar ir-raġel jirfsilha denbha u jitla’ fuq daharha.

B’munqaru joqgħod itektkilha fuq rasha. Meta jtiru, jtiru flimkien u jibqgħu qishom jitbewsu fuq xi ċint jew passiġġiera għal ħin twil. Imbagħad, ġieli tinżel xi ħamiema raġel ieħor u jitlewwem ma’ dak li jkun qed jinnamra. Kos hux!

Il-ħamiem jaffaxxinani. Tara ’l-ħamiema fil-guva mal-bċieċen. Dejjem iżżoqq u ssaħħanhom. Ir-raġel ma jonqosx minn ħidmietu lanqas. Qabel ma’ l-ħamiema tbid il-bajd, hu għors tarah lir-raġel għaddej b’kull oġġett possibbli f’munqaru, biex jibni l-bejta jew imramma tagħhom.

L-istess imħabba fir-relazzjoni bejn l-omm u l-ulied naraha fil-fniek. Tgeddishom magħha u tgħożżhom. Filli qishom ġrieden tal-imramma u filli tarahom ħerġin mill-bejta qishom teddy bears  tal-logħob. Il-pil tagħhom hu meravilja u jekk ma jkunux lewn wieħed; iktar u iktar.

Il-bieraħ, xħin iz-ziju Dward daħal ġewwa, fettilli naqbad u niftaħ il-gallinar fejn inżommu ’l-fniek. Sibt fenka nieqsa. Dort min-naħa l-oħra biex nara hix fil-kaxxa fejn iwelldu, iżda appena għamilt hekk, dik l-imgħarrqa ta’ fenka qisha taret għal wiċċi. Bżajt u għalaqtilha niġri.

Tgħidx x’rabja nibtet fija għal dik il-fenka ‘selvaġġa’. Meta l-għada z-ziju Dward mar għand Ċikku tat-titotla, stennejt lill-fenka toħroġlu lgħabtilha daqqtejn sew bil-lasta tal-ixkupa. Kważi għattibtha.  Ħassejt ċertu serħan għal li kienet għamlitli l-jum ta’ qabel. Pattejthielha bil-kif u żgur li ma terġax taħsadni, kif għamlet!

Iżda dan il-gost jisfuma fix-xejn, l-aktar meta llum iz-ziju Dward qam jistagħġeb kif il-fenka qatlet boton fniek ta’ sebgħa! Mur għidlu, x’kont għamiltilha!

It-tiġieġ qisu bla mħabba, apparti mill-qrejjaq. Il-bqija jdejjaqni xħin nara li jkun kiel kollox u jibda jnaqqar il-ħitan imbajda li jdawru t-terrazzin. Iz-ziju Dward spiss jgħidli li dawk jagħmlu hekk għall-ġir, li hu meħtieġ għal saħħithom u għall-qoxra tal-bajd li jbidu.

Riesaq ġmielu s-sajf lejn l-aħħar tas-snin ħamsin. L-iskola primarja għaddejjin bin-nofstanhari. Minkejja li ma ndumux fil-klassi sal-4.00 p.m., il-ħedla xorta tagħmel tagħha. L-aktar meta wara l-iskola, ikolli nimxi t-triq minn ħdejn l-Għassa tal-Pulizija tal-Ħamrun, sal-Blata l-Bajda. Ix-xemx tiżreġ u magħha ġġib kemm il-qamel, il-baqq u wkoll in-nemus.

Il-qamel hu dudu li jtir minn ras għall-oħra tat-tfal. Naturalment, peress li fl-iskola ninsabu numru ta’ studenti, ilkoll b’qoffa xagħar fuq rasna, il-qamel jista’ jagħmel bejta fuq kull tifel u tifla tal-iskola. Qamla waħda u tista’ tagħmel infestazzjoni sħiħa.

Għalhekk, meta filgħaxija n-nanna Alice tintasab bilqiegħda wara l-grada fuq siġġu u jien quddiemha fuq il-pulturna żgħira li xtrali n-nannu Karm, inserraħ rasi fuq kuxxtejha u b’subgħajha fin-nokkli ta’ xagħri, tiflili u kultant issibli xi duda. Għandha paċenzja enormi u ma tiqafx qabel ma taċċerta ruħha li daritli rasi kollha. Meta tlesti, tobrom il-karti tal-gazzetta, iddawwarli n-nokkli fuqhom u torbotli waħda ħdejn l-oħra. Nitla’ norqod bihom b’kollox sal-għada filgħodu.

Iz-zija Connie tixtri shampoo apposta u spiss taħsilli xagħri bih. Hi u ddawwar. tagħfas il-facecloth  ma’ rasi u kif taqlagħha terġa’ toqgħod tfittex fiha għal xi duda oħra. Ħażin meta ssib, għax rasi taqlagħhieli bl-għorik!

Imbagħad ġieli tixtrili mxat (pettine) bojod żgħar b’rixtelli ta’ snien qrib xulxin, fuq żewġ naħat, li meta dak li jkun jomxot, jaqbad il-qamel bejn is-snien. Nieħu gost meta nara xi qamla ċkejkna u nifqagħha bejn id-dwiefer tas-swaba’ l-ħoxnin ta’ kull id.

Għada, l-iskola għandha tiġi n-nurse, u tinvista lil kull tifel u tifla. Anki xagħarna taralna, biex tiżgura li m’għandniex qamel. Lil min issiblu tgħid lill-għalliem jew għalliema ħalli jinfurmaw lill-ġenituri.

Iżda l-qamel mhumiex l-uniċi parassiti li nsib fis-sajf. Għandna l-baqq ukoll, u kważi kważi huma agħar mill-qamel. Il-baqq tad-dar, joħorġu matul il-lejl mill-imtieraħ tal-ħaxixa. Għalxejn ta’ kull filgħodu, in-nanna Alice u z-zija Connie ifettħu l-ħaxixa ta’ kull saqqu, għax xorta ssib xi waħda jew tnejn li joħorġu jixorbu d-demm tal-vittma fil-qrib.

Waqt li l-qamla qajla tidher, għax hi ċkejkna ħafna, il-baqqa tidher, għax lewnha lewn id-demm u hi nofs tond. Ġeneralment tistaħba mad-dawra tal-ħjata tas-saqqu. U meta tinqatel, minnha joħroġ id-demm li tkun soffiet.

Baqq ieħor, li ġeneralment jattakka lin-nisa u lit-tfal għax ikunu lebsin ix-shorts jew dublett kemxejn qasir, joħroġ jigdem waqt il-quddies.

Fil-knejjes hawn ħafna siġġijiet, bil-mag[qad tal-ispag, li bil-qagħad tan-nies, dan jisħon u jrabbi l-baqq. U xejn ma tkun pjaċevoli, gidma waqt l-omelija jew il-quddiesa tal-Ħadd.

Finalment, is-sajf iġib miegħu in-nemus. Apparti miż-żarżira li tagħmel hi u ddur fuq rasek, il-gdim tagħha xejn mhu pjaċevoli. Tqabbad il-ħakk u f’ħafna każi, min jingidem jibqa’ sa ma joħroġ id-demm mill-gidma.

Tabilħaqq, li kull min jingidem ikun martri. Ma tista’ tagħmel xejn. F’dawn is-snin ma għandniex fannijiet tal-elettriku u biex ma nħossux is-sħana, aħna t-tfal naqbdu biċċa njama dejqa, b’xi pied tul u mat-tarf tagħha nsammru biċċa kartuna. B’hekk noħolqu palju primittiv li noqogħdu nrewħu bih sakemm jaqbadna n-nagħas, norqdu u l-palju jaqa’ fl-art. Hawnhekk, jibda l-attakk bla difensiva tan-nemus.

Meta għal darbtejn fil-ġimgħa, jgħaddi tal-pitrolju bit-trakk, minbarra l-pitrolju, in-nanna tixtri wkoll likwidu ieħor li jsejħulu flitt. Dan nitfgħuh f’pompa apposta tal-landa u filgħaxija, qabel nidħlu fis-sodda, nifflittjaw bih. Il-pompa hi magħmula minn bott fuq quddiem, li fuqu hemm tubu twil u ġo fih virga rqiqa li tidħol u toħroġ permezz ta’ pum. Kull darba li l-virga tidħol fit-tubu, joħroġ raxx tal-flitt, li suppost joqtol lin-nemus. Ġieli nużawh ukoll mad-dawra tas-saqqu, biex noqtlu l-baqq.

Iżda n-nemus mhux ħmar. Naħseb li tgħallem skola tajba, għax ħafna drabi, sekemm nifflittjaw il-kamra jintasab qrib is-saqaf, iggranfat mal-ħitan. S’hemm fuq, il-pompa ma tlaħħaqx, u għalhekk qisu jpattihielna appena nitfu d-dawl u ninxteħtu biex norqdu.

Fis-suq bdiet tidher ukoll il-Moon Tiger. Nixtru pakkett b’xi ħames tidwiriet spiralli, ta’ lewn aħdar, li meta tqiegħda fuq ħadida apposta li jkun hemm fil-pakkett, tinfetaħ ’l isfel u tkun tista’ tixgħelha b’sulfarina. Aħna nqegħduha fuq platt, fuq gradenza viċin tiegħi. Sakemm tibda tinħaraq u tarmi d-duħħan minnha, ir-riħa hi ftit inkrepattiva, iżda aktar ma tinħaraq, nidraha. U l-ħsieb li m’iniex se nkun attakkat min-nemus, iġegħilni nissaporti d-duħħan li ħiereġ. Kos hu, minkejja li meta nifflittjaw, in-nemus jidher li hu ta’ skola, għax jogħla ’l fuq, meta jara l-ġamra mixgħula joqgħod idur magħha sakemm jinħaraq.

Filgħodu, kif inqum, inħobb nagħti titwila lill-platt, u l-gost tiegħi ngħodd kemm ikunu mietu nemus tul il-lejl. Kull nemusa mejta, taf mill-inqas kienet gidma waħda waqt ir-raqda tiegħi. U fis-sajf, ħadd ma jissaporti jorqod bil-piġama, kif nagħmel jien fix-xitwa.

Barra minn hekk, peress li kif għedt, fannijiet fid-dar ma għandniex, qabel ma norqdu, in-nanna tiftaħ il-purtelli tal-gallarija u l-bieb tat-terrazzin, biex tkun tista’ tgħaddi l-arja. Iżda meta tagħmel dan, tkun qed tistieden lin-nemus iżurna u jagħmel ikla sabiħa minn fuqna. Biex tgħaxxaq kollox, wara t-terrazzin tinsab dik magħrufa bħala l-għalqa ta’ Kalafatu – għalqa mitluqa, li n-nies tad-dawra jitfgħu fiha l-imbarazz kollu li jkollhom. Għalhekk, in-nemus li jitla’ minn din l-għalqa jaf ikun infettat u sa filgħodu nqum b’ħobża daqsiex kull fejn indabbar gidma ta’ nemusa.

Is-sena 1959. Bdiet dieħla l-kumdità fid-dar. Il-bieraħ mingħand Ġorġ il-Pintley, in-nanna xtrat Falks u forn.

Il-Falks qisu kaxxa rettangulari. Għoli xi żewġ piedi u nofs mill-art, b’wiċċ ta’ madwar tliet piedi tul u fond xi għaxar pulzieri u fil-ġenb, apparti din il-kaxxa għal żewġ kuċinieri tal-bott, għandu flixkun tond tal-ħġieġ b’dijametru ta’ disa’ pulzieri, li joqgħod rasu ’l isfel. Dan il-flixkun jimtela bil-pitrolju u jingħalaq b’tapp bil-kamin li għandu qisha molla fit-tarf. Meta jinqaleb wiċċu ’l isfel, il-pitrolju jgħaddi minn ġo kanna apposta, li hemm mal-Falks u jitwassal sal-ġewża tal-kuċinieri, li ma joħdux ftejjel, għax il-pitrolju jinbidel f’gass. Biex tixgħel waħda, trid iddawwar il-manku tal-kuċiniera n-naħa tal-lemin, biex jitwassal il-pitrolju sal-ġewża u tressaq lejha s-sulfarina mixgħula.

Xħin in-nanna jew iz-zija Connie jixegħluhom it-tnejn, il-kċina tisħon ġmielha u l-ikel qisu jsir aktar malajr milli fuq il-Valor. Madankollu l-Primus  issajjar qablu, għax il-fjamma tagħha tagħti aktar nar, iżda kultant ikollha l-ġewża maħmuġa u tintefa. Ġieli noqgħod innaddafha jien. Imbagħad jew nixgħelha bi ftit spirtu tal-kuċinieri, ta’ lewn vjola sabiħ, jew intella’ ftit pitrolju minnha stess billi nippumjaha mill-pum fuq quddiem tagħha u nagħtih sulfarina. Xħin il-fjamma tal-ispirtu jew tal-pitrolju tkun se tintefa, nerġa’ nippumpjalha, u permezz ta’ labar apposta, li wkoll nixtrihom mingħand Ġorġ il-Pintley, noqgħod inseffdilha t-toqba f’nofs il-ġewża. U n-nar iħaġġeġ.

Il-forn li għandna hu tal-landa. Il-lewn tiegħu hu iswed u fih xi aħdar. Kbir daqs il-Fox  u joqgħod sew fuqu. Il-forn ma fihx qiegħ u għalhekk kollox jissajjar bis-sħana li titla’ mill-bottijiet ta’ taħtu. Meta l-forn tal-Ħadd isir id-dar fuq din l-invenzjoni l-ġdida, niffranka mixja sa għand Ġużeppi tal-kafè u l-imbuttaturi tan-nies li jkun hemm, li lkoll ikunu jridu d-dixx tagħhom appena jaslu.

Fit-togħma l-ikel jiġi bnin ukoll. Kulma naħlu hu l-ftit pitrolju tal-flixkun, għalkemm flixkun mimli jservina aktar minn erbat ijiem. Meta jiżvojta, għalkemm qatt ma nħalluh jinxef qoxqox, nieħu gost nimlieh jien. Fil-bitħa t’isfel għandna tank apposta, li fih nixtru l-pitrolju. Allura naqbad il-lembut, inqiegħdu f’għonq il-flixkun u nimlieh sa ftit inqas mit-tapp. Imbagħad nagħlqu, nieħdu ħdejn il-Falks, u naqilbu malajr biex ma nwaqqax pitrolju fl-art.

Kull tant żmien, xorta mmur għand Ġorġ biex lin-nanna nixtrilha l-ftejjel tal-Valor. Biex nibdel waħda, naqla’ l-parti ta’ fuq, inħoll il-ħadida li żżomm il-ftila fit-tond – bħal tal-lampi tal-pitrolju – u bil-kalma nneħħi l-ftila l-qadima u nagħmel il-ġdida minflokha.

Max-xiri tal-Falks, Ġorġ tana qisha xkupilja tonda tal-landa, biex meta nwaħħlu l-ftila l-ġdida tal-Valor, indawru l-wiċċ tagħha biha. B’hekk il-fjamma tal-ftila tkun ta’ kulur blu, kif suppost.

F’Novembru, ngħin lin-nanna tagħmel il-pudini tal-Milied. Indumu ngħassdu mhux ħażin fix-xaħam, lewż, passolina, żbib u kulma mmur nixtri minn qabel mingħand Marija tal-grocer. Meta t-taħlit ikun lest, nidilkilha s-sjuni bil-marġerina u nimlewhom bl-ingredjenti mħalltin.

Il-bottijiet tal-Falks nixegħluhom it-tnejn, u fuq kull waħda nagħmlu pudina f’borma bl-ilma jagħli, li jkun iwassal sa ftit inqas mill-wiċċ tas-sjuna. Qabel, ngħattulhom il-wiċċ b’karta strazza u biċ-ċraret u norbtuhom sew bl-ispag, biex meta jagħli ma jfurx. U l-erbat itruf taċ-ċraret norbtuhom flimkien bl-għoqod ’il fuq mill-isjuni, biex meta rridu noħorġu s-sjuna mill-borma, naqbduha minnha.

Issa anki meta rridu nagħmlu kejk nistgħu nagħmluh bħal tal-ħwienet. Sa ftit ilu biex nagħmlu wieħed id-dar, ridna nużaw il-bakewell, jew borma forn u l-kejk jiġi b’tundjatura vojta fin-nofs. Ara la jkolli l-birthday  u jagħmluli kejk għall-iskola, kif se jkun speċjali minn tat-tfal l-oħra! S’issa, ħafna ommijiet jieħdu l-kejkijiet tagħhom fil-fran barra minn djarhom, fil-laned tal-kunserva!

The sixty poems in Lucilla Maclaren Spillane’s collection are written with a keen eye for detail and draw on her wide range of experiences in several countries. Some of the poems deal with disabilities, including the author’s own epilepsy. “I hope that my poems will provoke thought on the broader implications of disability, on the way others respond to it, and the effect it can have on a person’s life and that of their relatives and friends,” says Lucilla.

“In poetry we can put into words our most acute thoughts and feelings and can express them in a concise form. There are many people who sincerely believe they will never enjoy poetry and I hope that, in publishing this collection, I may be able to enlighten them and help them to recognize, appreciate and enjoy what I regard as true poetry.”

Lucilla Maclaren Spillane was born in Oxford, England, of Scottish parentage and now lives in Malta and Ireland. Her poetry has been described as “simple, effective and sometimes extremely beautiful.” Her poem, “ A Child in Freedom Square,” won first prize in the 2009 Petersham Festival Poetry Competition. Another Seeing is her first book of poetry.

Written in traditional form and with an ear for harmony, her poems are memorable and easy to read. They range from the deep understanding she shows in “Another Seeing,” through the beauty of “The Lake” in Wisconsin, “The Fountain” in Oxford and “Street Lamps” in Malta to the stark humanity of “The Beggar, ” “The Widow” and “A Lonely New Year.” “Lift Off” re-creates the tension of a Space Shuttle Launch; “Dragon” the secret fears of a child with epilepsy; “No Time to Die” the redemption of an alcoholic; “Sunday Bells” the frustrations of the writing process; whilst “Haggis Night” vividly depicts the fabled Hogmanay Hunt for Haggis in the Highlands of Scotland.

The notes to the poems contained within this volume give the poems added depth and interest, explaining how and where they were inspired and what it was that prompted her to write each of them. The afterword explores her influences, philosophy and beliefs with regard to poetry.

Din is-sena tlajt fit-tielet sena ta’ skola primarja. Kemm nobgħod nibdel lill-għalliem jew għalliema wara li nkun drajthom għal sena sħiħa. Iżda din id-darba hi eċċezzjoni.

L-għalliem il-ġdid hu s-Sur Abela. Minn jiem qabel ma tispiċċa l-klassi tat-tieni sena, it-tfal kollha nistennew bil-ħerqa li mmorru għandu, iżda ħadd ma jkun jaf qabel ma jgħaddu l-vaganzi tas-sajf u s-Surmast jibda jgħajjat l-ismijiet tat-tfal u jgħidilna għand liema għalliem sejrin.

Is-Sir Abela hu differenti minn għalliema oħra. Għalija, fid-dehra nqisu bħala gwerrier Ruman. Għajnejh jinfdu, u kulħadd joqgħod kwiet għandu, għax jgħajjat daqsxejn. Iżda kontra l-għalliema l-oħra, lit-tfal tiegħu joħroġhom kuljum għal nofs siegħa taħriġ fiżiku.

Għalhekk il-gost fija ma setax jonqos meta sirt naf li jien għal għandu għal din is-sena skolastika. Fl-istess klassi ġie l-ħabib tiegħi Leo Grima. Dan hu msieħeb fil-Boy Scouts. Itwal minni biċċa sew u felħan.

L-istudju għand is-Sur Abela mhux ċajta. Kulħadd irid jistudja u jagħmel ix-xogħol tad-dar inkella ma joħroġx għat-taħriġ fiżiku. U ta’kuljum, sakemm ma tagħmilx xita, noħorġu fil-bitħa; daqqa nilagħbu logħba ballun, daqqa ninqalbu fuq twapet apposta u daqqa nagħmlu d-drill – bħal tas-suldati. B’suffara li tarmi nota rqiqa minn ħalq is-sir nindunaw meta jkun sar il-ħin biex nerġgħu nidħlu fil-klassi. Ilkoll nagħmlu hekk b’nofs qalb. Fil-klassi, noħorġu ktieb u naqraw wieħed wieħed wara xulxin, skont lil min iqabbad l-għalliem.

F’din is-sena qed nesperjenza parti oħra ġdida mill-ħajja. Il-privat. Is-Sur Abela se jibda jagħti lezzjonijiet żejda nhar ta’Sibt, fil-bini tal-Iscouts, fi Triq Villambrosa, il-Ħamrun. In-nanna, li qed ngħidilha b’dan kif nasal id-dar mill-ewwel tinsisti li għandi nibda mmur. Hawnhekk niltaqgħu subien u bniet. Is-Sur Abela qed jgħidilna biex nixtru ktieb b’ħafna eżerċizzji bl-Ingliż. Jismu First Aid in English. Jiswa 2s 3d (11ċ 2m) li jixtrihuli z-Ziju Alfred. Kull xahar, in-nanna tagħtini 2s 6d (12ċ5), bħala miżata għat-tagħlim.Tgħidx kemm jagħtina lezzjonijiet fil-klassi u xogħol ieħor għad-dar.

Qabel ma mmur l-iskola, ngħaddi l-ħanut tan-nannu, ngħidlu benedizzjoni. Ta’ dan jagħtini stoċċ ħelu Bis,  li jiswa sold. Qed infaddalhom, għax is-Sir qalilna li darba f’xahar se joħroġna bil-private, inżuru postijiet storiċi.

Meta nagħmlu hekk, nieħu xi erba’ pakketti miegħi barra l-ħobżu l-luminata. Naħseb li minħabba fihom, is-Sir joqgħod bilqiegħda ħdejja fil-karrozza. Xejn xejn in-nanna hekk tkun trid, biex nibqa’ taħt għajnejh.

Xi jiem ilu ħadna l-Ġonna ta’ San Anton. Kien hemm ftit nies, iduru mal-annimali fil-gaġeġ kbar, l-aktar turisti xjuħ. F’passaġġ minnhom, fejn hemm qisha gazebo  ta’ l-injam b’xi bankijiet, waqafna nieklu l-lunch. Imbagħad is-Sir qagħad jirrakkuntalna l-istorja ta’ Treasure Island. Kulħadd attent li ma jitlifx xi biċċa importanti mill-istorja, li kienet inqatgħet ħesrem xħin wasal għalina s-sewwieq tal-private.

Minkejja li nagħmlu t-taħriġ fiżiku u noħorġu darba fix-xahar, xorta waħda ngħaddu lkoll mill-eżamijiet li jsirulna mis-Sir, u ftit huma dawk li jġibu marki baxxi.

Il-lum is-Sir mhux ġej l-iskola. Kulħadd jidher ftit imdejjaq għax se nitilfu d-drill. Is-Surmast diġà qiegħed fil-klassi biex iqassamna għand għalliema oħra. Jien, Leo u xi ħamsa minn tal-klassi se mmorru fil-klassi ta’ maġenbna, għand is-Sur Naudi. Raġel b’wiċċ daħqan, bla xagħar, b’nuċċali iswed u żaqq ħoxna mmens. Fil-klassi tiegħu għandu tifel ġellied.

Waranofsinhar, is-Sur Naudi jirrakkonta storja dwar il-gladjaturi. Ma jdumx wisq ma jinqala’diżgwid bejna t-tfal tal-klassi l-oħra u tiegħu.

It-tifel l-imqarqaċ, kunjomu Schembri, jrid jiġġieled. Aħna rridu lil Leo biex jiġġelidlu. Qed inressqu ftit il-bankijiet bil-mod biex ma nwaqqgħux il-linka mill-klamari taċ-ċomb li jidħlu f’toqob fil-bankijiet infushom u l-ġlieda ‘tal-gladjaturi’ se tibda.

Leo jidher li se jirbaħgħax l-ieħor jinsab taħtu fl-art, iżda l-ġlieda jkollha tieqaf għax is-Sur Naudi ma jridx li jweġġgħu. Jien u l-ħbieb tal-klassi tiegħi resqin lejn Leo biex niddikjarawh rebbieħ. L-imqarqaċżgur li se jrabbi l-għaqal.

Is-snin qed jgħaddu ġmielhom. Ninsabu fl-1963. Għandi 12-il sena, u barra milli bosta affarijiet milli jirrakkuntawli n-nanniet u z-zijiet, jien ma niftakarhomx u għalija qishom xi ħaġa tal-ħolm, madankollu qed nixhed li ċerti tibdiliet qed iseħħu madwari b’mod mgħaġġel. Forsi għax il-ħtieġa hi omm l-invenzjoni.

L-aktar ħaġa li tispikka din is-sena, hi l-introduzzjoni tat-toilet paper bl-isem Tana. Pakkett b’żewġ rombli karti iġjeniċi għall-imsieħ tal-warrani.  Dawn ir-rombli jinsabu f’borża tal-plastik, li fuq il-faċċata tagħha hemm stampa tal-funtana ta’ Tritoni, li nħadmet mill-iskultur Ċensu Apap erba’ snin ilu.

Dan l-imbierek toilet paper  qed jirrivoluzzjona l-ħajja tagħna l-Maltin, għax sa ftit qabel ġie introdott, l-iġjene kien xorta oħra.

Hawn Malta, in-nanniet kienu draw iqattgħu kwadraturi ta’ drapp minn xi liżar qadim u jberflulhom l-erba’ nħawi biex iservu flok it-toilet paper. Ma’ rokna minnhom iħitulhom ħolqa, biex tiddendel ma’ musmar fil-kamra l-baxxa u kull min jidħol jinqeda, jieħu din iċ-ċarruta u jsib post nadif biex jużah.

Ta’ kuljum, din iċ-ċarruta kienet titneħħa u tintefa’ f’barmil taż-żingu li jkun fih l-ilma bis-sapun u ġieli ma’ oħrajn,  titħalla fih. F’xi ġranet, in-nanniet, l-ommijiet jew iz-zijiet, jaqbdu injama apposta u joqogħdu jdawru l-biċċiet użati għall-iskop ta’ iġjene, ħalli jnaddfuhom sew mit-tebgħat. Meta jidhrilhom li jkunu rħew sew, itellgħuhom mill-ilma tas-sapun u jgħalluhom fuq il-primus,  wara li jogħrkuhom bis-sapuna taċ-ċavetta – li hi sapuna ħadra jew safra, li qajla taħfinha f’id waħda – u fuqha hemm minqux muftieħ.

Wara l-ħasil u t-tlaħliħ ta’ dawn iċ-ċraret, il-qilla tax-xemx tagħmel tajjeb biex tkompli tneħħi għal kollox kull tifkira ta’ użu minn dik iċ-ċarruta.

L-istess isir fil-każ tat-trabi. Lil dawn ifisquhom f’ħarqa bi qlejba fuqha biex tmiss ma’ laħam it-tarbija, u jħammġu fiha. Il-ħarqa hi speċi ta’ xugaman u l-qlejba hi magħmula minn drapp irqiq u ifjen minntal-lożor.  Meta tarbija tħammeġ, jitwarrab il-ħmieġ, u l-ħarqa u l-qlejba jgħaddu mill-istess proċess taċ-ċraret l-oħra.

Jingħad li qabel is-snin ħamsin, għall-istess skop, in-nies adulti  kienu jagħmlu użu wkoll mill-ixkejjer bojod tad-dqiq. Wara, kien hemm ukoll min jaqta’ kwadraturi tal-paġni tal-gazzetti u jutilizza dawn il-karti. Min kien jagħmel hekk ma kienx jaf bid-dannu li seta’ jagħmel lil saħħtu.

Raġel anzjan imrobbi l-Qala, Għawdex irrakkuntali li jiftakar iż-żmien meta ta’ tfal żgħar, hu u ħutu kienu jmorru f’xatt il-baħar f’Ħondoq ir-Rummien wara maltempati qliel, li jtellgħu ċ-ċagħaq l-art. Minnhemm jiġbru ċ-ċagħaq ċatt, jitfgħuh fil-ġwielaq marbutin ma’ madmad u jmorru lura r-razzett. Hemm jaħslu ċ-ċagħaq fl-ilma tal-bir u jnixxfuh. Imbagħad iqegħduhom f’kannestri tal-injam ħdejn il-vaska tad-WC, li kien ikun ħdejn il-mandra tar-razzett, u jintużaw flok toilet paper.

Xħin użata, kull ċagħqa tintefa’ fi friskatur bl-ilma bis-sapun u meta ċ-ċagħaq jimtela mhux ħażin, idawruh b’injama u jitfgħu kollox f’rokna fil-ħamrija.  Żmien wara jerġgħu  jnaddfu ċ-ċagħaq fl-ilma nadif, inaddfuh u jerġgħu jużawh.