Page Status: Pending

Imħabbat bix-xogħol, imdejjaq b’ta madwarek u ma għandekx ħin għal saħħtek.  Jiġi waqt fejn kollox jinġabar ma’ kollox u tispiċċa l-isptar bl-uġigħ, taf tmut u tibqa’ kiesaħ.

Jekk mejjet m’intix taqra, ħajtek għixtha u bdiet oħra; la għadek ħaj u  taqra kellem lit-tabib biex tara fiex tinsab.  Sibu ħin kwiet u tkellem miegħu jew magħha u isma’ u jekk tiftakar niżżel biex ma jaqbiżlek xejn.

Il-ġisem imbagħad tal-lum mhux dejjem juri li xi ftit mhux sew jew li jeħtieġ dawra u tkun moħħok banda oħra, tibqa’ għaddej u tieqaf f’daqqa.

Il-mitt xejn qatlu ħmar u għalkem inti tidħol fil-qasam ta’ ħlejjaq tal-moħħ xorta waħda tista’ titlaq.

Il-mard tal-lumhu fin u billi hawn il-meżżi tista’ titraskura mbagħad …

Darba f’sena ara tabib.  Jagħmillek vista sħiħa ara x’jipprova jsemmilek biex inti tieħu ħsieb.  Xorta jista’ jiġrilek kollox avolja tkun għamilt li jmissek imma ghalinqas jekk ikollok tmur ma titlaqx muġugħ.

Bosta kienu dawk li marru bla ħsieb u għadd ieħor se jmur ukoll.  Ipprova tkunx wieħed minnhom:  żomm iżjed minn tabib wieħed biex meta jkun is-safar ikollok l-ieħor.

Aqra fuq is-saħħa, ara programmi televiżi, serji u kun minn ta’ quddiem f’dik li hi saħħa; tal-moħħ ukoll u tal-qalb (imħabba).  Int trid tkun it-tabib tiegħek innifsek, fittex it-tabib u tara kif ħajtek żagħżugħa jew mhix ma jkolliex tkaxkir jew telqa.

Il-ħajja hemm biex tgħixha u t-tabib qiegħed hemm biex jaqdik, fittxu, weġgħhu u qimu.  Saħħa fil waqt.

Diġà għaddew sentejn minn meta l-grupp ROOTED tal-Qawra wera l-interess tiegħu sabiex jagħmel xi ħaġa ħalli l-memorja tal-ġenerazzjoni anzjana tal-Qawra ma tintilifx.  Fil-fatt, f’Settembru 2011, ROOTED, ippubblika l-ktieb flinkien mad-DVD, From A Rural Haven to a Tourist Paradise, u ppreżentah lill-pubbliku  waqt il-festa tal-paroċċa ta’ San Franġisk t’Assisi.  Din il-pubblikazzjoni kienet suċċess kbir u ntlaqgħet tajjeb ħafna mill-pubbliku.  Dakinhar, anke permezz tal-aġenzija Ewropea responsabbli mill-implimentazzjoni ta’ programmi u proġetti – EUPA, rnexxielna nonqxu t-tifkiriet antiki tal-anzjani, li llum uħud minnhom m’għadhomx magħna.  B’hekk żammejniehom milli jintilfu darba għal dejjem.

Fuq talba tal poplu, ROOTED qed jippreżenta din il-pubblikazzjoni bil-Malti, li tixbah lil dik tal-2011, iżda mhix l-istess.  Fil-fatt, Il-Qawra Titkellem mhuwiex biss traduzzjoni imma minn ħafna aspetti jista’ jitqies bħala edizzjoni kompletament ġdida, għaliex lil hinn mil-lingwa, hemm ħafna żieda.  Wieħed jista’ jsib kapitli sħaħ li huma ġodda, u oħrajn miktuba mill-ġdid b’żieda u msebbħa. Insomma, imsawwar u minsuġ b’iżjed tagħrif interessanti.  Hemm fatti li nstabu f’dawn is-sentejn mir-riċerka li ROOTED kompla jagħmel.  Riċerka li mhux biss insiltet mill-kotba, imma fuq kollox mil-laqgħat man-nies li jiftakru xi ħaġa u xtaqu jonqxuha għal dejjem fuq il-karta.  Nies li għalkemm ma twildux il-Qawra, iħossuhom parti mill-istorja tagħha, għaliex kienu hemm meta l-Qawra, minn medda art tixbah mużajk, għalqa ħdejn għalqa mifruda biss mill-ħitan tas-sejjieħ, passaġġi mserrpa u siġar tl-ħarrub bla għadd, qabdet il-proċess dejjiemi tal-iżvilupp li donnu ma jistax jieqaf.  Jew inkella nies, li ħarsu mill-bogħod lejn dan it-tibdil kollu u xtaqu li t-tifkira li għandhom tal-Qawra ma tintilifx.

Iż-żmien bit-tibdil kollu li jġib miegħu jgħallem, u jgħallem ħafna, dan għax ir-riflessjoni ta’ dak li jkun timmatura u wieħed jifhem li jista’ jagħmel aħjar.  Dan il-ktieb, għalhekk huwa t-tentattiv ta’ ROOTED biex jagħti lill-pubbliku interessat fil-Qawra ġabra iktar kompluta u aħjar dwar dan il-post fil-Grigal ta’ Malta li għadu qed jevolvi u jinbidel.  Tibdil li qisu jrid jgħid li l-Qawra għada miexja lejn iżjed żvilupp.  Tibdil li kull sena jara mijiet ta’ nies u familji, żgħar u kbar, li jagħżlu l-Qawra biex ixenxlu għeruqhom fiha.  Jew inkella koppji li llum irtiraw mid-dinja tax-xogħol u ġew il-Qawra jfittxu post viċin il-baħar, fejn jistgħu jgawdu l-pensjoni tagħhom.

ROOTED ma jippretendix li Il-Qawra Titkellem ma ħalla xejn barra minn dak li wieħed jista’ jgħid jew jikteb dwar il-Qawra.  Iżda li hu żgur, hu li fittixna iżjed, u stinkajna kemm flaħna biex din il-ġabra tkun aktar sħiħa.  Għalhekk, għal darb’oħra, ROOTED jerġa’ jafda ktieb ieħor f’idejn il-pubbliku għat-tagħrif personali tiegħu, biex jistħarreġ u jixtarr storja ta’ post f’Malta, li għalkemm huwa mfittex ħafna, l-istorja tiegħu ftit li xejn hija magħrufa.  Wieħed jittama, li din l-edizzjoni hija iżjed viċin in-nies għaliex hija miktuba bil-Malti u għalhekk għandha tilħaq aktar qarrejja u tqajjem iżjed interess dwar il-Qawra fil-qalb ta’ dawk in-nies li llum isejħulha darhom.  Jekk dan il-ktieb iqanqal mistoqsijiet fil-qarrej, ikun laħaq l-għan tiegħu, għaliex kif jgħid il-Malti, “il-mistoqsija hija oħt il-għerf”.  Wieħed jifraħ meta jiftakar li kemm From a Rural Haven to a Tourist Paradise u Il-Qawra Titkellem huma frott ta’ mistoqsija li qanqlet lil ROOTED biex jistħarreġ u jiġbor is-sejbiet tiegħu f’dawn il-pubblikazzjonijiet.

Sylvia Sammut

Hawn min kelma jobżoqha u  wara jgħid x’għamilt b’ilsieni:  qed ngħix f’dinja fejn mhux kulħadd iħobbok anzi jobogħdok.  Dan ngħidu għax narah b’għajnejja.  Għalhekk qabel titkellem staqsi; tibda ħidma jew negozju trid tieqaf, tħares, taħseb u tistaqsi bejnek u bejn ruħek: dawn iriduli l-ġid, jixtiquni nirnexxi, lesti jgħinuni jew ninsab waħdi?  Kif twieġeb għal dawn il-mistoqsijiet tista’ tibda x-xogħol.

Ħafna bdew bla ma ħasbu, jew daħlu fi sħab bla ħsieb, jew fetħu għommiethom ma min xtaqilhom id-deni u ntebħu tard.

Int ġralek xi ħaġa tixxiebah?  Xħin tħares lejn l-imgħoddi tinqaras għax xi ħadd qliek?  Kemm tieqaf illum u terġa’ tieqaf għax …

Meta tieqaf tiffranka l-ħin, il-ħela tal-ħin, l-uġigħ; id-dubju, għadab u dwejjaq.  Twettaq inqas u aħjar jigħidulha ħajja bil-għaqal jew bil-qies.

Ħares madwarek u ara kemm nies ingidmu, tgerrbu, weġġgħu, indarbu għax ġrew flok imxew għax iddeffsu flok daħlu għax middew riġlejhom barra l-friex.

Taħseb kemm taħseb, tieqaf kemm tieqaf, dejjem se titgerbeb xi waħda imma għallinqas kont meqjus u bil-galbu, tħares il quddiem u terġa’ tibda.

Tieqaf ma jfissirx li teħel u ma tagħmel xejn jew ma tissugrax.  Tieqaf ifisser li taf  bla xogħfa li fil-baħar hemm il-klieb il-baħar u dawn lesti għalik; tħallihomx jikluk bla bżonn; ieqaf.

F’kull belt jew raħal jew irħajjel Malti u Għawdxi ssib statwa meqjusa jew ta’ raġel jew ta’ mara. Aktarx din l-istatwa, jgħożżuha u jdawruha b’deheb u ġawhar u din l-istatwa darba f’sena, jekk ma tkunx xita, toħroġ iddur fit-toroq tal-belt jew raħal jew rħajjel.

Ikun hemm tiżjin fit-toroq, daqq ta’ baned, sparar ta’ bombi u logħob tan-nar. Mhux kulħadd jaqbel: hemm min jgħid ħela ta’ żmien, hemm min jistqarr aljenazzjoni, hemm min jgħid injuranza, oħrajn tradizzjoni, oħrajn devozzjoni u oħrajn dannazzjoni.

Hu x’inhu l-fatt issir; u jew tieħu sehem jew iddabbar rasek jew tgorr jew tipprova tifhem. Il-barrani jissaħħar b’dawn il-ġrajjiet – Jeremy Boissevain għandu l-ktieb ‘Saints and Fireworks’ li ħareġ fis-sena 1965.

Qatt ħsibt fl-artist li ħadem l-istatwa ? Qatt interessajt ruħek fin-nies ta’ qablek li ħallsu għalik bil-qalb ? Ġieli għaddielek minn moħħok kemm familji jiltaqgħu għall-festi u jġeddu l-ħbiberiji ?

U Maltin u Għawdxin li jgħixu barra minn arthom u li jiġu għall-festi jifirħu, jiltaqgħu mal-familja ħajja u jerġgħu lura f’pajjiżhom. Kemm fiha tifsira dik l-istatwa għan-nies, kemm tqanqal nies u ħwejjeġ u ekonomija, ilbies, ikel, tibjid, tisjir, dwal.

Barrani jaf jgħożż; festa minnhom hi t-8 ta’ Diċembru, Belt Bormla taraha miġbura b’saħħitha, magħquda. Mhux biex temmen imma biex tara x’isir; interessa ruħek għalinqas tkun taf daqs il-barrani fuq ġrajjiet art twelidek !  

Qed nifhem xi ħaġa li spiss nisma’ lil min jgħid li mhix oġġett għal widnejn it-tfal. Il-kelma babaw – hi ‘politika’. Tagħżel lil xi ħadd biex jiggverna u jmexxi ’l-pajjiż. Bħalissa hawn xi ħames partiti politiċi, li minnhom jistgħu jagħżlu dawk li se jivvutaw. Tan-Nazzjonalisti, tal-Labour, ta’ Strickland, tal-Partit Demokratiku u tal-Partit tal-Ħaddiema Nsara. L-akbar tnejn huma dawk tan-Nazzjonalisti u tal-Labour.

Il-familja tan-nanna Alice, fejn ngħix jien, hi mħallta ftit. In-nanna, iz-ziju Fred u z-ziju Dward huma man-Nazzjonalisti. Mhux għax jitkellmu bosta dwar hekk, iżda meta nistaqsihom xi ħaġa, ninduna. In-nannu Karm le. Dak kien ħaddiem tat-Tarzna u bħall-ħafna, hu Laburist. Ma jibżax juri. Tant li numru ta’ parruċċani m’għadhomx jiġu jixtru mill-ħanut tiegħu u flokhom qed nara numru ieħor ta’ nies li qabel qatt ma rajt b’għajnejja.

Waħda mara xiħa, li jsibuha bħala ‘Ta’ Bosco’, wara l-quddiesa ta’ kuljum, tgħidli li n-nannu għandu l-interdett. Min jaf x’inhu dan? Fil-kappella tal-Museum, fil-Blata l-Bajda, is-saċerdot u l-fidili qed isemmuh ukoll. Għal mistoqsija tiegħi fil-qrar, il-qassis tani t-tweġiba. In-nannu qed ibigħ gazzetta li mhux suppost ibigħha, għax qed jgħidli li tmur kontra t-tagħlim tal-Knisja. Din il-gazzetta hi maħruġa mill-Partit Laburista u jisimha Il-Ħelsien. Min ibigħha u min jaqraha, hu interdettat. Minħabba f’hekk, in-nannu, li ta’ kuljum kien imur għall-quddiesa tal-ewwel fil-knisja tat-Trinità l-Marsa, issa m’għadux imur.

Meta jien u n-nanna noħorġu mill-quddiesa, qed jinġabru ħafna nisa xjuħ magħna. Minn dawk li jieqfu ħdejn in-nanna, min iħarisli bl-ikreh u min bid-daħka. Bejniethom qed jiġbru l-flus u jibagħtuni nixtri kopji ta’ Il-Ħelsien mingħand in-nannu. Jum wara l-ieħor lin-nannu qed nixtrihomlu u nbigħhomlu kollha jien.

Uħud minn dawn in-nisa jinżlu Sqaq Miggiani u jqattgħu l-gazzetti biċċiet. Bla ma jaqrawhom. Ġieli għal dan ix-xogħol jagħtuni xi sold. In-nannu qatt ma jistaqsini għal min ikunu. Għalih, naħseb li l-aqwa hu li jbigħhom.

Il-lum l-Ewwel ta’ Mejju, Festa ta’ San Ġużepp Ħaddiem. Tal-Labour jagħmlu l-karrijiet bħal tal-Karnival, bil-fjuri tal-karti. L-attività, li ssir tul Triq il-Kbira, l-Ħamrun, isejħulha Battle of Flowers. Filgħodu, f’xi l-għaxra, dawn il-karrijiet jibdew jinsaqu lejn il-Blata l-Bajda. Fuq trakk armat minnhom ikun hemm Duminku Mintoff u deputati Laburisti. Ilkoll ixejru lin-nies ta’ madwarhom, li huma l-partitarji tal-Partit Laburista.

In-nannu jinsab bil-ħanut miftuħ, bin-nies deħlin u ħerġin jixtru. F’din il-festa dejjem inkun irrid immur ħdejh, biex inkun nista’ ngħinu u biex nara aħjar. Iżda n-nanna tirrabja u hi u z-zijiet iżommuni ġewwa. Xħin kollox ikun għaddej minn taħtna nitilgħu fil-gallarija u naraw kollox minn wara t-tendini tal-qasab. Bħalna, jagħmlu bosta nies oħra tat-triq.

Il-lum, bla ma rrid, ċaqlaqt ftit it-tendina. Xi ħadd minn dawk il-ħafna nies qed jilmaħni u flimkien ma’ oħrajn qed jgħajtu u jgħajruna. Fis-siegħa u l-ħin  telgħin is-soldi fl-ajru, u addio xi tliet ħġiġiet tal-gallarija. Lighter tas-sigaretti jispiċċa ġewwa wkoll. B’kollox qed ngħodd xi xelin u żewġ soldi, u lighter.

Isfel hemm it-taħbit mal-bieb. Ħadd mhu se jiftaħ għax hemm l-istanga wkoll. Il-pulizija resqin lejn il-bieb tad-dar.

Issa qed jintemm kollox. Il-pulizija qed iħabbtu bil-mod u tiftaħ iz-zija Connie. Iridu jafu x’ġara. Qaltilhom b’kulma ġara u sejrin lura. In-nannu jagħlaq il-ħanut, li hu bieb ma’ bieb mad-dar. Jidher inkurlat ħafna. Ma jridx kliem bħas-soltu u għal darba qed iħarisli bl-ikreh!

L-ispiża għall-ħġieġ tat-twieqi tal-gallarija, se jħallasha z-ziju Fred. Hi ferm ogħla minn kemm ġbart flus mill-art tal-gallarija. Darb’oħra noqgħod attent li ma nerġax inċaqlaq tendini. Hi ħej, kif jagħmlu dawn! Kemm jitlgħalhom malajr!

Bħal kull ħaddieħor, ta’ tfal nimpressjona ruħi b’xi persunaġġ li jissemma l-aktar fit-triq. Hawnhekk, fil-Blata l-Bajda, hawn numru ta’ nies li jistgħu jitqiesu bħala personalitajiet; fosthom is-Sur Ġużè Schembri li jieħu ħsieb il-bini tal-kappella tal-Museum. Iżda dan l-aħħar nibet ieħor, li għandu arja ta’ fiduċja fih innifsu. Għadu ġuvni b’xahar innukklat, bl-isem ta’ Guido de Marco. Nismagħhom jgħidu li qed jistudja għal avukat.

Joqgħod f’appartament quddiemna. Il-mamà tiegħu, is-Sinjura Giovanna hi tal-istess età tan-nanna tiegħi u tgħidx kemm tħobbni. Hekk kif noħorġu mill-quddiesa tkellem daqsxejn lin-nanna u tmellisli xagħri. Nannti tgħidli li ilhom ħbieb minn ħafna qabel ma twelidt jien. Tirrakkuntali li fil-gwerra kienu fl-istess xelter u Guido, li hu tampar ommi  u z-zija Connie, kien iħobb jistudja ħafna. Kien jinżel fix-xelter bil-kotba miegħu u joqgħod jistudja fid-dawl tax-xema’. Meta jixba’ kien jieqaf ftit u jintasab idoqq il-kitarra.

Il-papà tiegħu, Emanuele, qisu Churchill. Narah jixbħu ħafna. Il-ħarsa tiegħu tinfed. Lili jitbissimli, waqt li jbaxxi ftit għajnejh u jagħfas xufftejh ma’ xulxin. Iżda minkejja dan, meta narah nitrekken man-nanna u nipprova ma nħarisx lejh.

Maż-żmien, u sewwasew issa, fl-1955, Guido laħaq avukat. Il-mamà tiegħu se tagħmillu festin għal għarrieda. In-nanna mistiedna u qaltli li se toħodni magħha. Kemm naqsmu t-triq u nitilgħu ftit taraġ tal-appartamenti, fejn toqgħod il-familja de Marco. Iz-zija Connie libbsitni pulit u għandi ftit ordnijiet għat-thank you u no thank you.  Ukoll kieku ma jgħidulix, naf x’irrid nagħmel, għax Guido issa laħaq. Mil-lum Doctor.

Fl-appartament fejn joqgħod, diġà nġbarna numru mdaqqas ta’nies. Kulħadd jgħid tiegħu. F’salt wieħed, qed jaqa’ kwiet taqtgħu b’sikkina. Jinstama’ ħoss ta’ karozza. Hu Guido l-avukat, li ġie bil-karozza tiegħu tal-marka Dauphine. Jipparkjaha u tiela’ t-taraġ bla ma jaf x’hemm jistennieh. Tlett irġiel, tnejn minnhom l-aħwa Saliba, ħut Violet, l-għarusa tiegħu, lesti għalih biex jagħtuh is-sorpriża u hekk kif jasal ħdejn il-bieb arahom ħerġin u jerfgħuh fuq spallejhom. Qishom ma ntebħux li l-bieb ma jiħux it-tul ta’ persuna u nofs bilwieqfa. Għalhekk daqsxejn ta’ storbju u kommozzjoni, għax lil Guido se jħabbtulu rasu mal-blata tal-bieb. Daqshekk damet is-sorpriża li damet żmien titħejja.

Ferħan se jtir, Guido qed idur u jifraħ b’dawk kollha preżenti. Kulħadd jitbissimlu u joħodlu b’idejh. Dalwaqt se jasal ħdejja. Ma nafx x’se naqbad ngħidlu. Żgur li mhux thank you  jew no thank you!  Jasal, qed jitbaxxa kokka u jgħaddili jdejh mgħaġġla minn fuq xagħri. Nidħaqlu. Issa qed jgħannaq lin-nanna.

Is-Sinjura Giovanna miexja warajh tkellem hi wkoll lin-nies bid-dmugħ f’għajnejha u bil-ferħ jiddi f’għajnejha. Avukati ma jilħqux sikwit u lanqas kull sena! U meta jilħqu jkunu f’numru żgħir. Għalhekk, okkażjoni bħal din hi xi ħaġa rari.

Għaddej l-ikel u x-xorb. L-atmosfera hi ferrieħa għall-aħħar. Min jaf qalb Guido xi tħabbat, issa li laħaq avukat wara tant snin jistudja. Anki l-għarusa tiegħu tidher ferħana daqsu. Wara ftit sigħat, li għaddew bħal minuti, kulħadd jirringrazzja lill-familja de Marco u qed jieħdu mill-ġdid b’id l-avukat.

F’widnejja qed nisma’ mistoqsija ta’ xi ħadd itwal minni fuq il-futur tal-avukat. U s-Sinjura Giovanna qed twieġeb li x-xewqa tagħha hi li tarah Imħallef.

Żmien aktar tard, għadni fl-iskola primarja, l-avukat de Marco ħiereġ għall-elezzjoni. Qed ningħata salt ritratti tiegħu bil-kitba fuqhom ħalli n-nies jivvutaw lilu u jagħtuh in-numru wieħed, u jien u nieżel id-dar mill-iskola  qed inqassamhom flok pustier, taħt il-bibien tad-djar tan-nies.

Ftit żmien ilu u sewwasew fit-22 ta’ Novembru tal-1963, xterdet ix-xniegħa li assassinaw lill-President tal-Amerika, John F. Kennedy. Jiem wara ħabbru l-funeral.

Li jinqatel President ta’ superpotenza mhix ħaġa ta’ kuljum u dan il-President Kennedy kien maħbub. Issa Malta kollha xegħlet għal dan il-funeral. Setgħu jsegwuh biss dawk il-Maltin tat-tajjeb li għandhom televiżjoni black and white. It-televiżjoni f”Maltadaħal għall-ewwel darba s-sena ta’ qabel.

Jien u nannti ninsabu mistednin għand is-Sur u s-Sinjura Simmler, li joqogħdu faċċata tagħna. Nistgħu nsegwu bilqiegħda fis-salott tagħhom, kulma jsir dakinhar. Issa, li kważi għandi 13-il sena, it-televiżjoni jsaħħarni. Għax tibda tistaqsi: kif tista’ ssegwi dak il-ħin stess kulma qed iseħħ f’pajjiż tant ’il bogħod minnartek!

Barra minnhekk, it-televiżjoni ma jxandarx biss funerali. Hemm filmati sbieħ, varjetà, kant u kulma wieħed jista’ jistenna mix-xandir.

Fil-Ħamrun hawn żewġ bejjiegħa ta’ fama għall-bejgħ tat-televiżjonijiet. Wieħed hu Consiglio Damato, li jimporta l-Leowe Opta u għandu l-ħanut tiegħu ftit ’l isfel u faċċata tal-knisja ta’ San Gejtanu u l-ieħor, ċertu Frans, jimporta l-Erres u jinsab quddiem l-Għassa tal-Pulizija.

Ħafna nies, biex taparsi għandhom is-sett tat-televiżjoni, qed itellgħu arblu fuq il-bejt u miegħu jwaħħlu antenna. Iżda bħali, ma jaraw xejn.

Issa missieri, li jaħdem mal-Gvern, aktarx li ngħata somma flus bħala arretrati u peress li fil-familja diġà ninsabu b’ħamest itfal żgħir, apparti jien, li ngħix għand in-nanna, it-televiżjoni hu bżonjuż għal dak li missieri u ommi jaħsbu li hu ġabra tal-familja. Għax fejn tmur fis-sajf u fix-xitwa, jekk karozza ma għandniex? Kemm se jdumu niżlin u telgħin għand in-nanna, mill-Ħamrun għall-Blata l-Bajda?

Allura missieri qatagħha li jixtri televiżjoni tad-ditta Erres. Il-prezz tiegħu hu £130. Issa d-distakk bejni u bejn ħuti hu kbir immens. Huma jistgħu jsegwu l-filmati wara l-iskola u jien le, għax in-nannu Karm u n-nanna Alice m’għandhomx televiżjoni. B’hekk issa ninsab fuq ix-xwiek li nkun aktar spiss fid-dar ta’ ommi. Hemm insegwi bosta programmi tat-tfal. L-aktar popolari huma l-filmati tal-kelb Rin Tin Tin; Penno di falco – il capo Cheyenne; Flipper; Furia; l-aħbarijiet; il-Carosello (programm ta’ reklami differenti) u l-ispettakli ta’ filgħaxija meta nibqa’ għand il-mamà u l-papà.

Il-mamà ġieli tinġabar magħna ssegwi dawn il-programmi. Il-papà le. Dak l-aktar li jħobb jara huma l-logħbiet tal-football, li jien qatt ma interessani u xi logħba boxing.  Ma nafx kif għall-football u l-boxing jużaw it-terminu ‘logħob’. Dejjem jaqgħu, jaqilgħu id-daqqiet u jweġġgħu – u jsejħulu logħob. Mela l-logħob li fih ma tweġġax, x’jgħidulu?

Issa qed tidħol il-pika sew bejn l-impurtaturi tat-televiżjonijiet. Qed jingħad li l-Leowe Opta huma l-aħjar u hawn min qed jgħid li r-raġuni hi li t-technicians tagħhom qed itellgħu l-aktar antennifil-għoli biex jiġbdu s-sinjali aħjar.

It-televiżjoni hu invenzjoni sabiħa u ġdida, iżda bħal invenzjonijiet oħrajn, qed joqtol delizzju sajfi tagħna t-tfal; dak li ntellgħu t-tajr minnfuq il-bjut. Bil-mod il-mod, il-bjut tad-djar Maltin qed jimtlew bil-kanen twal u antenni u kull tajra tal-karti, teħel magħhom u titqatta’ appena titla’.

Il-preċett riesaq mgħaġġel. Il-libsa l-bajda – qalziet twil u ġlekk abjad pariġġ,lesti, għax se nieħu li libes ħija s-sena l-oħra. Irrid noqgħod attent li ma nħammiġhiex, għax warajja jerġa’ jilbisha hu għall-Griżma tal-Isqof din is-sena stess. Imbagħad sena oħra, ta’ seba’ snin, nerġa’ nilbisha jien biex insir ukoll ‘Suldat ta’Kristu’.

Il-papà ma jridx iħallili xagħri bin-nokkli għall-preċett. In-nanna ma tixtieqx li naqtgħu. Drat tagħmilli l-karti tal-gazzetta rrumblati u magħhom iddawwarli xagħri u torbothomli b’biċċa spaga jew wire irqiq.  Iżda la l-papà jrid hekk, hekk isir; għax jien it-tifel tiegħu.

Quddiemna, in-naħa tal-Ħamrun, xi erba’ bibien ’il fuq mir-Radio City Opera House  hemm ħanut fil-kantuniera. Dan il-ħanut ċkejken hu ta’ Ġeraldu l-parrukkier. Soltu, n-nannu jagħmilli l-flus f’muniti f’borża tal-grossa tas-sigaretti, jaqsamli u jibgħatni nixtrilu aktar grosos. Għax Ġeraldu jbigħ is-sigaretti wkoll. Speċi ta’ aġent, nisma’ lin-nannu jgħid.

Fil-ħanut, Ġeraldu għandu gaġġa kbira u fiha hemm pappagall aħdar sabiħ. Jaf jitkellem u jwieġeb għal dak li jgħidulu. Anki t-talb jaf jgħid.

Il-lum m’jienix sejjer għand Ġeraldu biex nixtri s-sigaretti iżda biex naqta’xagħri l-ewwel darba. Wara li nistennieh ilesti qtugħta’xagħar u l-leħja ta’raġel, qed isejjaħli, jagħmilli kaxxa tal-injam fuq pultruna kbira tal-injam tal-kewba, iqegħidli qisu favalor kbir abjad ma’għonqi u bl-imqass qed itajjarli n-nokkli kollha. Il-pappagall qisu qed jidħak bija u jsejjaħ isem Ġeraldu u isem xi ħaddiema tat-trakkijiet li kollha jsorġu għandu. Minkejja li l-ħanut mhux kbir, qisu xi każin tal-paroli.

In-nanna kważi qed jagħtiha l-biki xħin qed tarali xagħri maqtugħ. L-istess iz-zijiet. Iżda kollox lest għall-Preċett.

Il-jum il-Ħadd. Qisni buqar tal-fjuri bajdan. Iz-zija Connie tilbes ukoll u żżanżan żarbun biex twassalni l-knisja. Imma x-xitan ma jaħmilx. Kif qed taqbad it-taraġ għal isfel, tiżloq b’mod li kejlitu kollu. Biex tqum fuq saqajha trid parank. U agħar, issib li t-takkuna minn taż-żarbun il-ġdid inqalgħetilha. Ikollha tilbes żarbun ieħor milli għandha. Bi dwejjaq fuq wiċċha u bil-geddum sal-art, xorta telgħin il-knisja.

Hawn ħafna tfal oħra, subien u bniet lebsin għall-okkażjoni. Kulħadd bl-abjad. B’xemgħa f’id waħda u bl-ingwanti bojod, fl-oħra. Wara l-quddiesa sejrin sad-dar tal-mamà, biex jarawni. Ħuti qed iduru miegħi – l-artist tal-ġurnata. Xi rigali żgħar mingħand min jafna u jiġi minna ma jonqsux, l-aktar kuruni f’kaxxi żgħar apposta, kotba ċkejknin tal-quddiesa bil-Latin jew bl-Ingliż, jew xi nkwatru reliġjuż. Jien inqassam is-santi b’talba fuq naħa u n-naħa l-oħra ritratt ta’ tifel jirċievi l-Ostja. Tifel, li ma jixbaħni xejn! Iżda kulħadd jiggustani. Mill-kartiera tiegħu, iz-ziju Fred qed jagħtini karta ġdida fjamanta ta’ lira.

Lil Ġeraldu għamluhielu. Ma fetaħx il-ħanut bħas-soltu. Quddiem il-bieb għandu pulizija twil ħafna. Qed tiġri x-xniegħa li serquh. Mhux lilu serqu, iżda l-ħafna sigaretti li minnhom, soltu jbigħ lin-nannu u li qegħdin f’qatgħa bl-ixkafef wara purtiera taċ-ċarruta.

Maz-zija Connie ngħaddu minn ħdejn il-ħanut biex naraw u nisimgħu sew x’ġara. Ġeraldu jinsab fil-ħanut. Miegħu hemm pulizija ieħor. Qishom qed jgħoddu. Il-pappagall jiddieħak, isaffar u jwerżaq.

Fi żmien jumejn qed jingħad li nqabad il-ħalliel. Ma jinqabadx mill-pulizija li qishom kolonni u jbeżżgħuni narahom għaddejjin fit-tard, iżda għax kixifhom il-pappagall. Tah jirrepeti isem ta’ bniedem, li spiss ikun ma’ tat-trakkijiet, u li ilu xi żmien ma jidher fil-kumpanija tagħhom. Il-Pulizija tibgħat għalih, tinterrogah u ssib li l-pappagall lagħabha ta’ spija.

Issa kull darba li mmur naqta’ xagħri mill-ġdid u noqgħod nistenna wara min imissni, nilgħab mal-pappagall. Jien ngħidlu “Pappagall trid kafè?” u hu jweġibni “Jew te’!” Il-Kredu, is-Sliema u l-Qaddisa jafhom ukoll, iżda meta jkun se jibda, Ġeraldu jsikktu u joqgħod kwiet. Jaqbadlu parlata oħra.

Il-maginetta tal-idejn li tagħmel ix-xahar fuq l-għonq qisu rizza, tweġġagħni ftit, iżda meta Ġeraldu joqgħod iniżżilli xagħri bil-moxt, ħelu ħelu, jagħtini n-nagħas u nibda nxengel rasi sa xħin inxomm it-terra li jtajjarli minn wara widnejja permezz ta’flixkun tal-lastiku.

Jingħad li l-ewwel sistema tas-servizz tar-radju f’Malta waslet lejn l-1935-37. Kienu jkunu radjijiet kbar, li toqgħod iddawwar bosta buttuni biex taqleb l-istazzjonijiet – meta tkun xortik tajba.

In-nannu Karm għandu radju minn dawn fis-sala. Jinsab f’biċċa għamara sabiħa. Isfel qishom saqajn ta’ mejda skulturata, imbagħad fuqhom kaxxa li tinfetaħ minn quddiem b’bieba “shutter”, li tinħeba fuq ġewwa meta tinfetaħ. Imbagħad fuq din, bħal niċċa kollha skultura u ħġieġ mal-erba’ naħat, li fiha hemm statwa kbira ta’ San Publiju.

Meta n-nannu jiġi biex jixgħel ir-radju ma tantx jieħu gost bija ħdejh, iżda jien nissaħħar narah idawwar buttun u filli tisma’ t-textix, u filli l-kliem bl-Ingliż jew bit-Taljan. Wara ftit, jerġa’ jniżżel ix-“shutter” u jagħlqu biċ-ċavetta, biex ħadd ma jiftħu.

Issa resqin lejn is-snin sittin. Bdew deħlin it-“transistor radio”. Ġuvni jaħdem mal-Gvern, li nafuh bħala Pollacco (aktarx kunjomu) jgħaddi kuljum mill-Blata l-Bajda b’wieħed fuq spalltu jew taħt abtu, u minnu tinstema’ mużika tal-mument. Bosta tfal, xħin jarawh jibdew isejħulu “Pullakku, Pullakku”, u hu jirrabja magħhom.

Maz-zija Connie għandi rabta qawwija. Mhux darba u tnejn li dak li nitlobha, meta tkun tista’, tixtrihuli. Ġieli tixtrili karozzi tal-Corgi, mingħand Ramiro Debono Ross, ħajjat fil-kantuniera bejn  Triq il-Kbira San Ġużepp u Triq it-Trinità Mqaddsa; ġieli xi suldati tal-plastik jew xi ktieb Classic mingħand Ġovanna, li għandha ħanut fi Triq Irjali ma’ Triq San Tomaso. Il-Classics, huma dwar personalitajiet li baqgħu jissemmew. L-aktar li jogħġobni hu dak fuq Benvenuto Cellini skultur, pittur mużiċist u ħaddiem id-deheb, li għex fl-1500.

Issa, l-aktar ħaġa tal-moda fostna hi li jkollok transistor radio ċkejken, li joqgħod fil-but. F’temp ta’ ftit żmien, is-suq qed jimtela bihom. Auntie Connie llum wegħditni li jekk nobdi u naqdiha, xi darba tixtrili wieħed.

Dalgħodu s-Sibt, u qomt imħejji biex nagħmel ħafna xogħol. Mort nixtri mingħand tal-laħam u tal-ħaxix. Ġibt il-ħobż mingħand Pierino u ħsilt l-art.

Wara nofsinhar, għal xi s-6.30 p.m. Auntie Connie ħierġa bħas-soltu. Iddum sa xi d-9.00 jew id-9.30p.m.

Fis-sajf, jien, in-nanna Aliceu z-ziju Fred noħorġu s-siġġijiet fuq il-bankina u ġieli narawha ġejja. Illum tidher ferħana.

Daħlet u telgħet tbiddel ħwejjiġha. Issa niżlet b’kaxxa żgħira f’idha u newlithieli. Għandi ġenn biex niftaħha u narax’fiha.

L-għaġeb tal-għoġbijiet jinżel fuqi hekk kif f’dik il-kaxxa nsib transistor radio ċkejken ta’ lewn aħmar sabiħ. Qed turini kif inħaddmu. Xejn speċjali. Żewġ buttuniet, mhux bħal tan-nannu Karm, u qed naqbad l-istazzjonijiet ferm qablu. In-nanna u z-ziju Fred iħarsu skantati.

Intir fuq Auntie Connie u nimlieha bil-bews. Wegħda oħra li wettqitha miegħi.

Issa sar il-ħin għall-irqad. Telgħin fuq, iżda lili n-nagħas tarli. Ir-radju qed jisraqhuli. Hekk kif qed nisma’ lil kulħadd jonħor, niftaħ ir-radju baxx u nisma’ ħafna mill-istazzjonijiet li qed ixandru. L-aktar li hawn stazzjonijiet huma bit-Taljan.

Mas-siegħa u nofs ta’ filgħodu, in-nagħas qed jagħmel bija u r-raqda qed noħodha bir-radju mixgħul!

Drajt maz-ziju Dward, niġbor il-fdal tal-ikel biex nitimgħuh lill-annimali li għandna d-dar, fit-terrazzin. Iz-ziju Dward għandu sabar kbir. Jiġbor kollox fuq il-mejda ż-żgħira maġenb il-bitħa, joħroġ wiċċ ta’ landa tal-kunserva mill-kexxun tas-side-board,  iqiegħed il-fdal ftit ftit fuq l-għatu, u bil-paċenzja kollha u bil-mus tiegħu joqgħod iqatta’ kollox f’biċċiet irqaq, biex ikun jista’ jiekol kulħadd – il-ħamiem, it-tiġieġ, il-flieles u l-fniek.

Naturalment, dan apparti mit-tagħsida ta’ filgħodu, fejn nagħsdu ħobż bin-nuħħala rqiqa għat-tiġieġu, ħobż bin-nuħħala ħoxna għall-fniek. Lill-ħamiem nagħtuhom il-qaraboċċ u wkoll il-qamħirrun.

Fit-terrazzin, iz-ziju Dward għandu żewġt izkuk ħoxnin tas-siġar. F’rokna dellija jintasab ipejjep il-pipa wara li jkebbisha permezz tal-lenti ħoxna u x-xemx tisreġ.

Il-bieraħ, is-Sibt xtaqni ħdejh. Meta jsejjaħli nħobb nobdih, għax dejjem jixtrili xi ħaġa meta nkun miegħu. Barra minn hekk sirt nieħu gost fil-ħemda tat-terrazzin, li tinkiser minn xi tiġieġa li tqaqi għax tbid, jew mit-tbarqim tal-ħamiem. U hu mill-ħamiem u t-terrazzin li bdejt nifhem qajl qajl x’inhi l-imħabba.

Iz-ziju Dward jagħraf u jaf il-ħamiem kollu li għandna. Kif tmiss waħda fl-art jgħidlek hix mara jew raġel. Jafhom bl-amment. U maż-żmien bdejt nagħrafhom jien ukoll.

Xi ħlew. Ħamiema mara ċċeklem fl-art tnaqqar. Ħamiema raġel ittir għal ħdejha. Ma jimpurtahomx li jien u zijuwi qed narawhom u nissindikawlhom il-mod ta’mħabbithom. M’hemmx ittri bejniethom. Sempliċiment ir-raġel jibda jbarqam. Għonqu jikber u l-ħawsla wkoll. Denbu jinfetaħ bħal imrewħa, jiknes it-trabijiet tal-art. Jekk il-ħamiema ma tiħux grazzja mar-raġel, ittir. Jekk taqbel għall-imħabba, tibda ddur bla ma tinqata’ mill-art. Fl-aħħar ir-raġel jirfsilha denbha u jitla’ fuq daharha.

B’munqaru joqgħod itektkilha fuq rasha. Meta jtiru, jtiru flimkien u jibqgħu qishom jitbewsu fuq xi ċint jew passiġġiera għal ħin twil. Imbagħad, ġieli tinżel xi ħamiema raġel ieħor u jitlewwem ma’ dak li jkun qed jinnamra. Kos hux!

Il-ħamiem jaffaxxinani. Tara ’l-ħamiema fil-guva mal-bċieċen. Dejjem iżżoqq u ssaħħanhom. Ir-raġel ma jonqosx minn ħidmietu lanqas. Qabel ma’ l-ħamiema tbid il-bajd, hu għors tarah lir-raġel għaddej b’kull oġġett possibbli f’munqaru, biex jibni l-bejta jew imramma tagħhom.

L-istess imħabba fir-relazzjoni bejn l-omm u l-ulied naraha fil-fniek. Tgeddishom magħha u tgħożżhom. Filli qishom ġrieden tal-imramma u filli tarahom ħerġin mill-bejta qishom teddy bears  tal-logħob. Il-pil tagħhom hu meravilja u jekk ma jkunux lewn wieħed; iktar u iktar.

Il-bieraħ, xħin iz-ziju Dward daħal ġewwa, fettilli naqbad u niftaħ il-gallinar fejn inżommu ’l-fniek. Sibt fenka nieqsa. Dort min-naħa l-oħra biex nara hix fil-kaxxa fejn iwelldu, iżda appena għamilt hekk, dik l-imgħarrqa ta’ fenka qisha taret għal wiċċi. Bżajt u għalaqtilha niġri.

Tgħidx x’rabja nibtet fija għal dik il-fenka ‘selvaġġa’. Meta l-għada z-ziju Dward mar għand Ċikku tat-titotla, stennejt lill-fenka toħroġlu lgħabtilha daqqtejn sew bil-lasta tal-ixkupa. Kważi għattibtha.  Ħassejt ċertu serħan għal li kienet għamlitli l-jum ta’ qabel. Pattejthielha bil-kif u żgur li ma terġax taħsadni, kif għamlet!

Iżda dan il-gost jisfuma fix-xejn, l-aktar meta llum iz-ziju Dward qam jistagħġeb kif il-fenka qatlet boton fniek ta’ sebgħa! Mur għidlu, x’kont għamiltilha!

It-tiġieġ qisu bla mħabba, apparti mill-qrejjaq. Il-bqija jdejjaqni xħin nara li jkun kiel kollox u jibda jnaqqar il-ħitan imbajda li jdawru t-terrazzin. Iz-ziju Dward spiss jgħidli li dawk jagħmlu hekk għall-ġir, li hu meħtieġ għal saħħithom u għall-qoxra tal-bajd li jbidu.