Page Status: Pending

Il-Palazz Istana Nurul Iman hu r-residenza uffiċjali ta’ Hassanal Bolkiah, is-Sultan tal-Brunej. Il-Palazz jinsab mibni qalb għoljiet imdawra bil-weraq u ħdura qrib ix-xmara tal-Brunej, mhux aktar minn ftit mili ’l barra miċ-ċentru tal-belt. L-isem li ngħata hu Il-Palazz tad-Dawl u l-Fidi.

Hu l-akbar palazz residenzjali fid-dinja u l-akbar residenza ta’ kull tip. Kien disinjat mill-artist nazzjonali tal-Filippini għall-arkitettura, Leondro V. Locsin u minbi mid-ditta Ayala International tal-Filippini.

Għalkemm il-palazz hu moħbi mill-għajnejn tal-pubbliku permezz ta’ landscaping artistiku, il-veduti tiegħu miġbudin minn programmi satellitari bħal Google Earth. Kisbu l-għarfien pubbliku li sar jaf ukoll bit-tqassim tal-palazz. Dawn l-immaġini wrew ukoll żewġ binjiet kbar fiċ-ċentru tal-palazz u ħamsa oħra iżgħar fil-ġnub u qrib iċ-ċentru tal-palazz.

Arja kundizzjonata għaż-żwiemel

Istana Nurul Iman fih 1,788 kamra, 257 kamra tal-banju u hu mibni fuq 2,152,782 pied kwadru ta’ art (200,000m kwadru). L-amenitajiet jinkludu ħames pixxini, stalla b’arja kundizzjonata għall-200 żiemel tal-polo tas-Sultan, garaxx li jesa’ 110 karozzi, sala tal-festini li tesa’ 4,000 mistieden u moskea li tilqa’ fiha 1,500 ruħ.

Il-palazz inbena fl-1984 u sewa madwar 1.4 biljun dollaru. Fih ukoll 564 linfa, 51,000 bozza, 44 indana ta’ turġien u 18-il lift. Hu wkoll id-dar għall-kollezzjoni ta’ karozzi tat-tip Ferrari, Bentley u 165 Rolls Royce. Il-Wikipedia ssemmi li s-Sultan għandu 531 karozza tat-tip Mercedes Benz; 367 Ferrari; 362 Bentley; 185 BMW; 177 Jaguar; 160 Porche; 130 Rolls-Royce u 20 Lamborgini. B’kollox għandu 1,932 karozza.

Il-kampnari li fih il-palazz, disinjati wkoll minn Leandro V. Locsin innifsu għandhom soqfa troll, li jidwu l-influwenzi arkitettoniċi Islamiċi u Malay.

Il-palazz jintuża għall-funzjonijiet kollha statali. Iservi wkoll kemm bħala s-sede tal-gvern tal-Brunej, kif ukoll bħala l-uffiċċju tal-Prim Ministru. Flimkien mal-Kmamar tal-Udjenza u dawk Statali, hemm is-Sala tat-Tron, li tintuża għal okkażjonijiet varji, bħalma hi l-proklamazzjoni tal-Prinċep Eredi u għall-Investitura annwali.

Ftuħ għall-pubbliku

Il-palazz ma jinfetaħx għall-pubbliku ħlief għaċ-ċelebrazzjoni Islamika annwali ta’ Hari Raya Idulfitri (il-festival fi tmiem ix-xahar tas-sawm Musulman) meta fil-palazz jaslu madwar 110,000 viżitatur fi tlett ijiem, li jingħataw kumplimenti bħal ikel talli żaru l-post, kif ukoll pakketti ħodor ċkejknin bi flus għat-tfal żgħar. Il-palazz jinfetaħ ukoll għall-Musulmani matul il-perijodu tar-Ramadhan, li jtul għal għaxart ijiem u dan biex isir it-talb.

Primarjament, il-palazz jintuża bħala residenza, waqt li f’ħafna palazzi Ewropej, il-parti l-kbira tal-ispazju tintuża għal skopijiet amministrattivi u statali bħal fil-każ tal-Palazz ta’ Buckingham. Minħabba f’hekk, bi spazju ta’ 828,818 pied kwadru (77,000 metru kwadru) il-Palazz Buckingham għandu t-titlu tal-ikbar palazz irjali fid-dinja li jintuża għall-ħidma.

Mantnut mill-flus taż-żejt

Il-Palazz tas-Sultan tal-Brunej jinżamm fl-istat li hu u hu sostnut mill-flus ġenerati miż-żejt tal-pajjiż, kif huma l-istrutturi kollha kbar fil-pajjiż. Il-Brunej tant hu sinjur li minkejja li l-poplu ma jistgħux jivvutaw, huma ma jħallsux taxxa u l-edukazzjoni u l-kura tas-saħħa huma mingħajr ħlas. Barra minn dan, kulħadd jirċievi pensjoni u l-paga minima nazzjonali hi l-ogħla waħda fix-Xlokk tal-Asja.

Jekk qatt qattajt lejl fi sptar, ġod-dar u titqalleb min-naħa għall-oħra tistenna li jgħaddi l-lejl għax qawwi l-uġigħ kif tara din il-kelma tiksaħ, tibjad u tegħreq !

Imiss lil kulħadd, żgħar, kbar, m’hemmx ilqugħ, jidħol biex joqgħod.

Hemm l-uġigħ tal-ġisem ġewwa jew barra, jidher jew ma’ jidhirx.  Hemm tbatija tal-moħħ tixtieq in-nies jifhmuk, iserrħuk, ikunu miegħek u dan ma’ ssibux.  U tfittex u tibqa’ tfittex.

Hemm l-uġigħ tal-qalb.  Tistenna li jħobbuk, ifissduk, li jduru miegħek u dan ma ssibux u tistenna u tinfena bil-mod jew malajr.

Hemm l-uġigħ tar-ruħ fejn ta’ madwarek u tal-bogħod m’hemmx wisgħa għal Alla f’qalbhom.

Tista’ f’ġenn taż-żgħożija titħabat biex tneħħi l-uġigħ tal-oħrajn u ma jirnexxilekx u taqta’ qalbek u taqsamha u tieqaf hemm.

Tista’ twebbes qalbek u taħseb għal rasek u l-uġigħ tal-oħrajn iżżommu barra minnek.  Jiġi waqt meta ġġarrab il-madmad tal-uġigħ.

Tista’ iżda toħroġ minnek innifsek, tgħix bil-għaqal u qies u l-uġigħ f’ġismek, f’moħħok, f’qalbek u f’ruħek jibda jiċkien. Jekk ħaddieħor jara fik imħabba, hena u għożża flimkien ma’ ħbiberija, dak li kien uġigħ niffiedi, iebes, jibda jerħi u jnaqqas:  tkunx int il-kaġun tal-uġigħ tiegħek u ta’ ħaddieħor.

Imħabbat bix-xogħol, imdejjaq b’ta madwarek u ma għandekx ħin għal saħħtek.  Jiġi waqt fejn kollox jinġabar ma’ kollox u tispiċċa l-isptar bl-uġigħ, taf tmut u tibqa’ kiesaħ.

Jekk mejjet m’intix taqra, ħajtek għixtha u bdiet oħra; la għadek ħaj u  taqra kellem lit-tabib biex tara fiex tinsab.  Sibu ħin kwiet u tkellem miegħu jew magħha u isma’ u jekk tiftakar niżżel biex ma jaqbiżlek xejn.

Il-ġisem imbagħad tal-lum mhux dejjem juri li xi ftit mhux sew jew li jeħtieġ dawra u tkun moħħok banda oħra, tibqa’ għaddej u tieqaf f’daqqa.

Il-mitt xejn qatlu ħmar u għalkem inti tidħol fil-qasam ta’ ħlejjaq tal-moħħ xorta waħda tista’ titlaq.

Il-mard tal-lumhu fin u billi hawn il-meżżi tista’ titraskura mbagħad …

Darba f’sena ara tabib.  Jagħmillek vista sħiħa ara x’jipprova jsemmilek biex inti tieħu ħsieb.  Xorta jista’ jiġrilek kollox avolja tkun għamilt li jmissek imma ghalinqas jekk ikollok tmur ma titlaqx muġugħ.

Bosta kienu dawk li marru bla ħsieb u għadd ieħor se jmur ukoll.  Ipprova tkunx wieħed minnhom:  żomm iżjed minn tabib wieħed biex meta jkun is-safar ikollok l-ieħor.

Aqra fuq is-saħħa, ara programmi televiżi, serji u kun minn ta’ quddiem f’dik li hi saħħa; tal-moħħ ukoll u tal-qalb (imħabba).  Int trid tkun it-tabib tiegħek innifsek, fittex it-tabib u tara kif ħajtek żagħżugħa jew mhix ma jkolliex tkaxkir jew telqa.

Il-ħajja hemm biex tgħixha u t-tabib qiegħed hemm biex jaqdik, fittxu, weġgħhu u qimu.  Saħħa fil waqt.

Diġà għaddew sentejn minn meta l-grupp ROOTED tal-Qawra wera l-interess tiegħu sabiex jagħmel xi ħaġa ħalli l-memorja tal-ġenerazzjoni anzjana tal-Qawra ma tintilifx.  Fil-fatt, f’Settembru 2011, ROOTED, ippubblika l-ktieb flinkien mad-DVD, From A Rural Haven to a Tourist Paradise, u ppreżentah lill-pubbliku  waqt il-festa tal-paroċċa ta’ San Franġisk t’Assisi.  Din il-pubblikazzjoni kienet suċċess kbir u ntlaqgħet tajjeb ħafna mill-pubbliku.  Dakinhar, anke permezz tal-aġenzija Ewropea responsabbli mill-implimentazzjoni ta’ programmi u proġetti – EUPA, rnexxielna nonqxu t-tifkiriet antiki tal-anzjani, li llum uħud minnhom m’għadhomx magħna.  B’hekk żammejniehom milli jintilfu darba għal dejjem.

Fuq talba tal poplu, ROOTED qed jippreżenta din il-pubblikazzjoni bil-Malti, li tixbah lil dik tal-2011, iżda mhix l-istess.  Fil-fatt, Il-Qawra Titkellem mhuwiex biss traduzzjoni imma minn ħafna aspetti jista’ jitqies bħala edizzjoni kompletament ġdida, għaliex lil hinn mil-lingwa, hemm ħafna żieda.  Wieħed jista’ jsib kapitli sħaħ li huma ġodda, u oħrajn miktuba mill-ġdid b’żieda u msebbħa. Insomma, imsawwar u minsuġ b’iżjed tagħrif interessanti.  Hemm fatti li nstabu f’dawn is-sentejn mir-riċerka li ROOTED kompla jagħmel.  Riċerka li mhux biss insiltet mill-kotba, imma fuq kollox mil-laqgħat man-nies li jiftakru xi ħaġa u xtaqu jonqxuha għal dejjem fuq il-karta.  Nies li għalkemm ma twildux il-Qawra, iħossuhom parti mill-istorja tagħha, għaliex kienu hemm meta l-Qawra, minn medda art tixbah mużajk, għalqa ħdejn għalqa mifruda biss mill-ħitan tas-sejjieħ, passaġġi mserrpa u siġar tl-ħarrub bla għadd, qabdet il-proċess dejjiemi tal-iżvilupp li donnu ma jistax jieqaf.  Jew inkella nies, li ħarsu mill-bogħod lejn dan it-tibdil kollu u xtaqu li t-tifkira li għandhom tal-Qawra ma tintilifx.

Iż-żmien bit-tibdil kollu li jġib miegħu jgħallem, u jgħallem ħafna, dan għax ir-riflessjoni ta’ dak li jkun timmatura u wieħed jifhem li jista’ jagħmel aħjar.  Dan il-ktieb, għalhekk huwa t-tentattiv ta’ ROOTED biex jagħti lill-pubbliku interessat fil-Qawra ġabra iktar kompluta u aħjar dwar dan il-post fil-Grigal ta’ Malta li għadu qed jevolvi u jinbidel.  Tibdil li qisu jrid jgħid li l-Qawra għada miexja lejn iżjed żvilupp.  Tibdil li kull sena jara mijiet ta’ nies u familji, żgħar u kbar, li jagħżlu l-Qawra biex ixenxlu għeruqhom fiha.  Jew inkella koppji li llum irtiraw mid-dinja tax-xogħol u ġew il-Qawra jfittxu post viċin il-baħar, fejn jistgħu jgawdu l-pensjoni tagħhom.

ROOTED ma jippretendix li Il-Qawra Titkellem ma ħalla xejn barra minn dak li wieħed jista’ jgħid jew jikteb dwar il-Qawra.  Iżda li hu żgur, hu li fittixna iżjed, u stinkajna kemm flaħna biex din il-ġabra tkun aktar sħiħa.  Għalhekk, għal darb’oħra, ROOTED jerġa’ jafda ktieb ieħor f’idejn il-pubbliku għat-tagħrif personali tiegħu, biex jistħarreġ u jixtarr storja ta’ post f’Malta, li għalkemm huwa mfittex ħafna, l-istorja tiegħu ftit li xejn hija magħrufa.  Wieħed jittama, li din l-edizzjoni hija iżjed viċin in-nies għaliex hija miktuba bil-Malti u għalhekk għandha tilħaq aktar qarrejja u tqajjem iżjed interess dwar il-Qawra fil-qalb ta’ dawk in-nies li llum isejħulha darhom.  Jekk dan il-ktieb iqanqal mistoqsijiet fil-qarrej, ikun laħaq l-għan tiegħu, għaliex kif jgħid il-Malti, “il-mistoqsija hija oħt il-għerf”.  Wieħed jifraħ meta jiftakar li kemm From a Rural Haven to a Tourist Paradise u Il-Qawra Titkellem huma frott ta’ mistoqsija li qanqlet lil ROOTED biex jistħarreġ u jiġbor is-sejbiet tiegħu f’dawn il-pubblikazzjonijiet.

Sylvia Sammut

Hawn min kelma jobżoqha u  wara jgħid x’għamilt b’ilsieni:  qed ngħix f’dinja fejn mhux kulħadd iħobbok anzi jobogħdok.  Dan ngħidu għax narah b’għajnejja.  Għalhekk qabel titkellem staqsi; tibda ħidma jew negozju trid tieqaf, tħares, taħseb u tistaqsi bejnek u bejn ruħek: dawn iriduli l-ġid, jixtiquni nirnexxi, lesti jgħinuni jew ninsab waħdi?  Kif twieġeb għal dawn il-mistoqsijiet tista’ tibda x-xogħol.

Ħafna bdew bla ma ħasbu, jew daħlu fi sħab bla ħsieb, jew fetħu għommiethom ma min xtaqilhom id-deni u ntebħu tard.

Int ġralek xi ħaġa tixxiebah?  Xħin tħares lejn l-imgħoddi tinqaras għax xi ħadd qliek?  Kemm tieqaf illum u terġa’ tieqaf għax …

Meta tieqaf tiffranka l-ħin, il-ħela tal-ħin, l-uġigħ; id-dubju, għadab u dwejjaq.  Twettaq inqas u aħjar jigħidulha ħajja bil-għaqal jew bil-qies.

Ħares madwarek u ara kemm nies ingidmu, tgerrbu, weġġgħu, indarbu għax ġrew flok imxew għax iddeffsu flok daħlu għax middew riġlejhom barra l-friex.

Taħseb kemm taħseb, tieqaf kemm tieqaf, dejjem se titgerbeb xi waħda imma għallinqas kont meqjus u bil-galbu, tħares il quddiem u terġa’ tibda.

Tieqaf ma jfissirx li teħel u ma tagħmel xejn jew ma tissugrax.  Tieqaf ifisser li taf  bla xogħfa li fil-baħar hemm il-klieb il-baħar u dawn lesti għalik; tħallihomx jikluk bla bżonn; ieqaf.

F’kull belt jew raħal jew irħajjel Malti u Għawdxi ssib statwa meqjusa jew ta’ raġel jew ta’ mara. Aktarx din l-istatwa, jgħożżuha u jdawruha b’deheb u ġawhar u din l-istatwa darba f’sena, jekk ma tkunx xita, toħroġ iddur fit-toroq tal-belt jew raħal jew rħajjel.

Ikun hemm tiżjin fit-toroq, daqq ta’ baned, sparar ta’ bombi u logħob tan-nar. Mhux kulħadd jaqbel: hemm min jgħid ħela ta’ żmien, hemm min jistqarr aljenazzjoni, hemm min jgħid injuranza, oħrajn tradizzjoni, oħrajn devozzjoni u oħrajn dannazzjoni.

Hu x’inhu l-fatt issir; u jew tieħu sehem jew iddabbar rasek jew tgorr jew tipprova tifhem. Il-barrani jissaħħar b’dawn il-ġrajjiet – Jeremy Boissevain għandu l-ktieb ‘Saints and Fireworks’ li ħareġ fis-sena 1965.

Qatt ħsibt fl-artist li ħadem l-istatwa ? Qatt interessajt ruħek fin-nies ta’ qablek li ħallsu għalik bil-qalb ? Ġieli għaddielek minn moħħok kemm familji jiltaqgħu għall-festi u jġeddu l-ħbiberiji ?

U Maltin u Għawdxin li jgħixu barra minn arthom u li jiġu għall-festi jifirħu, jiltaqgħu mal-familja ħajja u jerġgħu lura f’pajjiżhom. Kemm fiha tifsira dik l-istatwa għan-nies, kemm tqanqal nies u ħwejjeġ u ekonomija, ilbies, ikel, tibjid, tisjir, dwal.

Barrani jaf jgħożż; festa minnhom hi t-8 ta’ Diċembru, Belt Bormla taraha miġbura b’saħħitha, magħquda. Mhux biex temmen imma biex tara x’isir; interessa ruħek għalinqas tkun taf daqs il-barrani fuq ġrajjiet art twelidek !  

Int tikber minn ċkejken sa kbir tara u taħseb x’ġie qablek, x’ġie miegħek u x’ġie warajk.  Ġo moħħok jidħol il-ħsieb li dak li ġie qablek rota, sejjieħ, televiżjoni iswed u abjad, razzett, rota ta’ karettun, trepied, żinġla bieqja, buqar u dak li ġie warajk ċellulari, tagħmir tat-tagħrif, karozzi ċkejknin li jidħlu kullimkien.

Ix-xjuħ jidhru żejda, il-morda titħassarhom, min jisker, min jiżbalja u jpatti.  Tħossok mimli bil-ħajja ma jrażżnek ħadd u tibqa’ għaddej u ’l dawn f’qalbek twarrabhom.

Maż-żmien tintebaħ aktarx, għax doqt li ġie qablek, knisja, razzett, ħamrija, ġonna m’humiex daqshekk bla tifsira u bla ħajra u tibda tara s-sabiħ lil-opra, tar-rakkont tan-nanna, tax-xiħ, tal-marid, moħħok jinbidel u tibda ddaħħal fl-għamara ta’ moħħok li kollox hawn postu.

Ara teruqa ta’ qabel bl-atturi żgħażagħ u tixtarr il-ħajja tagħhom, it-tejatru ta’ qabel, it-toroq taż-żonqor, monumenti ħdejk u miegħek u għajnejk jinfetħu li l-ġrajja ilha li bdiet u qabel iżżerżaqt fid-dinja.

Fid-dinja m’hemm xejn qadim u ġdid hemm ħannieqa u int wieħed jew waħda miż-żibeġ.  Kieku ma kienux ta’ qablek m’intix int u tħoss li l-ħwienet li jbiegħu l-antik iġibu ċertu nostalġija għax donnu dak iż-żmien ta’ qablek kellu ċertu ordni li llum int għax għandek iż-żmien tixxennaq għalih.

X’int qadim jew f’ġdid, f’saħħtek jew fuq il-molol, tistrieħ fuq il-qadim għax sod.

Iz-ziju Willie, għalkemm iżżewweġ għandu l-ewwel tarbija, għadu jiġi kuljum, filgħodu, fid-dar tan-nanna qabel ma jmur ix-xogħol. Hekk kif in-nannu jiftaħ il-ħanut f’xi l-4.30 a.m., iz-zija Connie tinżel tagħmillu t-te bil-lumi u tixgħel ir-Rediffusion, li ma jiftaħx qabel is-sitta ta’ filgħodu.

Dak il-ħin mis-sodda nisma’ l-isbaħ talba kantata tal-Ave Maria,  darba ta’ Schubert u darb’oħra ta’ Gounod. It-tnejn iqajmuni b’burdata tajba. Wara ftit minuti jasal iz-ziju Willie, li ftit aktar qabel ikun għadda l-ħanut u qagħad ħdejn in-nannu. Miegħu, id-dar itella’ l-ġurnali kollha – it–Times, l-Orizzont u l-Berqa u jintasab fit-tarf tas-saqqu, n-naħa tas-saqajn, ikellem lin-nanna fuq it-tifel Lino u fuq ix-xogħol. F’xi ġranet, meta jaqbad il-paga, jagħtiha xi ħaġa tal-flus ukoll.

Jumejn ilu z-ziju Willie ġie ferħan aktar mis-soltu. Qal li xtara karozza mingħand wieħed li jaħdem miegħu; Salvu Attard, mill-Ħamrun. Hi karozza Ford Anglia, magħrufa bħala ta’ molla waħda. Swietu ₤100, u l-lum il-Ħadd se jiġi biha maz-zija Fefa (għal Raffaela) u ma’Lino. Filgħaxija għandu joħroġ lili u lin-nanna wkoll. Għandna mmorru sa Birżebbuġa.

Għandi seba’mitt sena biex nara din il-karozza. Ħlief f’taz-Ziju Pio ma rkibt qatt minn tal-familja, għax ħadd ma għandu, peress li għadhom meqjusin b’lussu kbir, u l-pagi tal-ħaddiema ma tantx iwasslu. Għall-quddiesa tal-lum sejjer ferħan se ntir. Nixtieq jgħaddi l-ħin biex nara liz-ziju Willie ġej bil-karozza li għadu kemm xtara. In-nannu Karm biss qisu ma ħax pjaċir, għax tant beda jgergirlu li ma kellux x’jambiha.

Il-minutieri tal-arloġġ qishom weħlu. Il-ħin ma jrid jgħaddi b’xejn. Fl-aħħar, mal-għaxra u nofs ta’filgħodu preċiż, mill-bogħod nisma’ ħorn ikrah (minn dawk tat-tromba bil-lastiku, li tal-linja sikwit jagħfsu u jdoqqu). Balleċ, ikun hu; iz-ziju Willie. Jitrakka mal-bankina u jitlobni nitla’ fil-kantuniera biex naralu kif idur ħalli jinżel wiċċu ’l isfel lejn il-Belt, biex jipparkja. Din il-karozza ta’ lewn aħdar ċar, qisu piżella, għandha n-numru tar-reġistrazzjoni 4068 u b’żewġ fanali kbar fuq il-parafangi ta’ quddiem. Aktarx li sa meta ħarġet iddur f’Malta, daqshekk kien hawn karozzi jiġru fit-toroq – 4,068. Dan, fis-snin ħamsin.

Mal-bankina tal-faċċata, li kulmin għandu karozza jipparkjaha hemm, hawn spazju enormi, għax kif għedt il-karrozzi għadhom limitati. In-nannu qed jaqsamli t-triq, għax jaf x’ġenn għandi biex immur naraha mill-qrib u nidħol fiha. Issa, z-ziju Willie pparkja, qala’ ċ-ċavetta minn postha u ħareġ mill-karozza ferħan. Talli rajtlu biex idur u ma jaħbatx, qed jgħini u jtellagħni fuq is-seat  minfloku, ħalli noqgħod wara t-tmun. Kos kemm hi differenti minn taz-ziju Pio. Din hi aktar antika u quddiem qisu ġej bil-ponta. Meta ngħidlu hekk, iz-ziju Willie jgħidli li tiegħu aħjar għax b’dik il-forma, il-karozza taqsam ir-riħu tiġri aktar. Jien ma nifhimx f’hekk, iżda l-aqwa li fiha erba’roti u llejla twassal lili u lin-nanna għall-ħarġa li webbilni biha z-ziju Willie.

Għalhekk illum lgħabt aktar bil-qalb mat-tarbija taz-Ziju Willie, u dan biex inpattilu bil-quddiem ta’ din l-ewwel ħarġa. Ma nafx x’tani. Tant jien viċin maz-ziju Willie, li din il-karozza qed inħossha li hi tiegħi ukoll. U lanqas nilħaq niekol li ma nitlax fil-gallarija nittawwal biex niżgura ruħi li għadha hemm. Bħali qed jagħmel ukoll iz-ziju Willie.

Lino qed jibki. Wasallu l-ħin għall-irqad. Iz-zija Fefa talbitni noqgħod mal-baby  tagħha fuq is-sodda, biex jorqod. Hekk nagħmel u nispiċċa norqod jien ukoll. Tqajjimni n-nanna biex nilbes għax sar il-ħin għad-dawra. X’gost qed inħossu fina u x’differenza mill-ħarġa tas-soltu, sa Tas-Sliema. Hawn, minbarra li qed naraw toroq oħra u l-vjaġġhu itwal, għandna s-sodisfazzjon li ma noqogħdux nieqfu f’kull stage.

Issa wasalna fid-destinazzjoni li xtaq iz-ziju Willie. It-toroq baħħmill-karozzi. Iridna ninżlu lkoll u resqin lejn ħanut mnejn sejjer jordna xi luminati. Għalkemm sar l-istess ħin li soltu nirritornaw id-dar b’tal-linja, illum in-nagħas għadu ma tefax is-seħer tiegħu fuqi. Qiegħed attent għat-toroq u għall-mod kif iz-ziju Willie qed isuq il-karozza. Min jaf  Ħadd ieħor jerġax jiġi għalina u joħroġna xi mkien ieħor?

Illum ltqajna ma’ Andrew Fenech ta’ 71 sena mill-Għargħur, bniedem li għandu talent uniku u fl-istess ħin riżervat u umli. Andrew jagħmel kull forma ta’ xogħol fil-ġebel f’diversi forom meraviljużi; trakkijiet, għodda, bastimenti u presepji biex insemmu ftit.

Kull biċċa li jaħdem, sal-inqas dettall, hija magħmula kollha mill-ġebla franka. L-iċken ‘spoke’, l-iżghar ċappetta hija mnaqqxa fil-ġebel! Fil-parti l-kbira, Andrew jaħdem b’naqra ta’ sikkina b’xafra qasira. Huwa jgħidilna li fuq il-mudell tal-famuż bastiment Titanic huwa dam jaħdem madwar sitt xhur, filwaqt li fuq il-maġġoranza tal-karozzi ż-żghar, dawn jieħdulu madwar xagħrejn kull waħda.

Andrew, ex-plumber (ċombar) ħadem ‘l fuq minn tlett mitt opra fil-ġebel. Dawn huwa jżommhom ġewwa vetrini kbar u b’saħħithom fil-garaxx tiegħu il-Għargħur. It-tifel tiegħu Joseph ġentilment għaddielna diversi ritratti ta’ dawn il-mudelli sabiex nuruhom lilkom.

Xahrejn ilu, sewwasew f’Settembru tal-1961, reġgħu fetħu l-bibien tal-iskejjel wara l-vaganzi tas-sajf. Għall-ħames sena, fl-età ta’ għaxar snin, tiela’ fil-klassi Standard III, fl-iskola ta’ wara l-Għassa tal-Pulizija, fil-Ħamrun. Ta’ għaxar snin, l-innoċenza tibda twarrab għal avventuri brikkuni, kif se nirrakkonta.

Bħalissa, Novembru, jiġi mfakkar Jum il-Pepprina (Poppy Day) biex niftakru f’dawk il-bnedmin kollha li mietu kaġun tal-gwerra.

L-iskola ġew nies b’numru kbir ta’ bottijiet bojod magħluqin, b’xaqq fin-naħa ta’ fuq, qishom karusijiet u b’qafla min-naħa għall-oħra, biex jiddendlu mal-għonq. Fuqhom għandhom pepprina.

Is-Sur Abela, l-għalliem tagħna, qassmilna bott kull wieħed biex niġbru l-flus mingħand in-nies. Appena nilmħu lil xi ħadd, l-aktar xi raġel, niġru quddiemu u nitolbuh jagħtina xi flus. Ġeneralment, il-bott jibda jimtela bis-sitt ħabbitiet u soldi, iżda kultant qed insib min jixħetli xi tliet soldi skorfina u f’xi każ rari, sikspenz.

Din is-sena l-ajru għadu ma kagħbarniex. M’hawnx xita u fi Triq Irjali, l-Blata l-Bajda, fejn noqgħod man-nanniet; maz-zijiet ta’ ommi u maz-zija Connie, oħt ommi, għadhom jgħaddu xi stranjieri jew nies tan-Navy.

Filgħaxija iz-ziju Fred jew in-nanna Alice jinstabu bejn il-grada u l-antiporta, u jien nippassiġġa tul il-bankina tat-triq tagħna bil-bott f’idi, nitlob xi ħaġa lil kull min jgħaddi.

Fl-aħħar resqin xi stranjieri. Nersaq lejhom, nurihom il-bott u jdaħħlu idejhom fil-but. Wieħed jixħetli żewġ xelini (biċċa waħda) u l-ieħor, tmintax irbiegħi (biċċa waħda wkoll).

Qalbi trid ittir bil-ferħ. Fejn qatt issib Maltin li jixħtulek dan l-ammont ta’ flus.  Il-qalb li għamluli dawn it-tnejn, ħeġġewni nkompli ‘nittallab’. Il-bott qed jimtela ġmielu.

L-iskola, waqt il-kolazzjon, li nsejħulu rikreazzjoni, nitkellmu fuq kemm qed niġbru flus. Wieħed minn sħabna, daqxejn fuq tiegħu qed jgħidilna li rnexxielu joħroġ xi flus mill-bott. L-idea ngħoġbot minn ħafna.

Il-ħsieb qed itambar f’moħħi u qed itellifli l-konċentrazzjoni tal-lezzjoni. L-aktar għal dik iż-żewġ xelini u t-tmintax irbiegħi li l-bieraħ niżlu ħelwin ħelwin fil-bott.

Lura d-dar għadni naħseb fuq kif nista’ nagħmel bħal sieħbi tal-iskola u noħroġ il-flus. Dan iżda, la nista’ nagħmlu quddiem iz-ziju Fred u lanqas quddiem in-nanna Alice. Dawn żgur ma jippermettulix nagħmel hekk.

Wara l-lezzjoni tal-Museum, il-ħsieb għal dawk iż-żewġ muniti għadu qawwi. Bil-moħbi ta’ kulħadd qtajtha x’nagħmel. Iz-ziju Fred qiegħed il-kappella tal-Museum u n-nanna mhix se titla’ fuq għalxejn, għax battikata. Għalhekk nieħu s-sikkina t-twila tal-ħobs, nitla’ fuq, u bil-kumdità kollha noħroġ munita munita sa ma nasal għat-tnejn li nixtieq.

Ħerġin bosta sittiet u soldi, iżda l-ħeġġa ma tonqosx. Fl-aħħar, iż-żewġ muniti mixtieqa, ħarġu wkoll. Warrabthom u rġajt daħħalt is-sittiet u s-soldi kollha f’posthom.

Tul il-lejl, l-istorja ta’ Pinocchio u t-tagħlim tal-Museum qed joqrosli l-kuxjenza.

L-għada, fil-bitħa tal-iskola numru ta’ subien qed ngħidu kemm irnexxielna noħorġu flus mill-bott. Ħadd ma semma żewġ xelini jew tmintax irbiegħi. B’hekk qed inħossni ħati u jekk noħodhom, irrid ngħid bihom lis-saċerdot nhar is-Sibt, meta ta’ kull ġimgħa mmur inqerr.

Filgħaxija qed noħroġ iż-żewġ muniti mill-moħba u ndaħħalhom mill-ġdid fil-bott.

Il-bieraħtlula, is-Sibt, meta mort inqerr, għedt lill-qassis bil-ħsieb li kelli. Ħsibtu se jirrabja miegħi. Minflok staqsieni kontx naf għal min ġbart il-flus. Weġibtu li għal dawk li mietu fil-gwerra. Bi tbissima qalli li kieku dawk in-nies baqgħu ħajjin huma minflok, setgħu mietu l-ġenituri tiegħi u jien ma kontx nitwieled. Żied jgħidli li meta xi ħadd jiġbor il-flus għal xi skop, għandu jagħtihom kollha, inkella l-iskop ma jintlaħaqx.

Illum, it-Tnejn, qed ngħid lil sħabi dak li għaddejt minnu. Xi wħud qablu miegħi. Oħrajn iddieħqu bija u qed jgħidu li l-flus li ħarġu se jżommuhom. Forsi dawn mhumiex rikonoxxenti bħali għat-twelid tagħhom. Jew ma jmorrux iqerru. B’żewġ xelini jew tmintax irbiegħi m’iniex se nbigħ jew inġib ħajja. U wara kollox, jien fejn inkun se nibqa’.