Page Status: Pending

Inti u jien u oħrajn nidraw; ġrajjiet jieħdu sura, xebħ u maż-żmien jintesew jew il-moħħ jibda jerħi jew jidħlu tibdiliet f’qalbna u kollox joqgħod, nies imutu, oħrajn jitwieldu, uħud jiżżewġu, l-ħafna jinfirdu u dawn huma l-aħbarijiet miktubin jew mtennin. Iżda ġrajja li tmiss lilna u ġġelġilna hu l-waħx; vojt; battal li jaħkimna u jiżmaga l-ġogi ta’ moħħna.

Hawn min jibża’ mill-wirdien, oħrajn mill-ġrieden, oħrajn mil-lejl, oħrajn mil-ċimiterji, uħud mill-eżamijiet, mill-mewt, mill-isptar, mix-xjuħija, mill-qerq jew li jibdlek: ma jibqax iħobb lilek jew li tispiċċa bla flus jew f’ilsien in-nies. Il-waħx jaqbdek mingħajr ma taf kif u m’għandekx ħakma fuqu.

L-ewwel ma trid tagħmel hu li tibda tidħol bil-mod il mod fit-taħbila ta’ qalbek u tara bil-għajnuna ta’ mħarreġ x’tostor il-moħba ta’ qalbek: ħolm it-tfulija, tiġrib ta’ tbatija, uġigħ mistur.

Jekk ikollok ħbiberija aħħarija bniedem, bniedma li tista’ tferra’ miegħu jew magħha, tintebaħ li int u ssensel ħsibijietek jibdew itiru d-dellijiet u li iħirsu tibda ssaffa il-qalb u dak il-waħx li kien jitilfek minn sensieq issa dab, ma’ baqax. Għax waħx hu meta ma tafx fejn se taqbad tagħti rasek, meta ċ-ċappetti ta’ ħajtek, flus, imħabba, ħsieb, saħħa, kumdità jibdew iċedu. Imma jekk tbiddel ħajtek minn ġewwa kuljum ebda waħx ma jaħkmek.  

L-Ilsien bla għadam u jaqsam il-blat.  Kull min qed jaqra għandu xi jgħid fuq ilsien in-nies u kemm jagħmel ħsara.

Aħna qisna landa battala li trid timtela’ u aktarx timtela’ bl-għajdut tan-nies fuqna u ninħarrqu u ninkwew.  Irridu nagħtu r-risposta u nuruli aħna mhux ta’ min jidħaq bina.

L-ewwel ħaġa aħna min aħna , u min jgħid li aħna nies biż-żebgħa, kisja ġir jekk dan inħalluh jidħol ġewwa jispiċċaw li jmexxuna, jekk iżda nilqawlha ma jmissu xejn.

Mhux darba jew tnejn nidħlu f’ħanut tat-tè u jkun hemm nies li aħna nintebħu li qed jgħidu fuqna mingħajr ma jafuna u nkompli magħhom ngħaffġu l-borma u f’qalbna nidħku b’dak li jħarrfu u jaqilhu.

U tgħid kemm ma ngħarblux u nlabalbu u nfaqqgħu qisna għandna l-aqwa taħriġ u nsenslu ħrafa daqs li kieku nafuha.

F’pajjiż fil-Mediterran żagħżugħ spiċċa l-Qorti u l-ħabs għax deher li kien hemm prova li seraq għalkemm stqarr fuq li stqarr li bla ħtija; min jaf x’qalu n-nies.

Ftit wara nstab ieħor li stqarr li hu kien il-ħati u tela l-Qorti u weħħel bis-sentenza.  L-ieħor wara talba tal-pulizija ħareġ għax deher li kien bla ħtija.

X’qalu n-nies fuq ta’ l-ewwel?  X’qalu n-nies fuq it-tieni?  X’qalu n-nies  fuq kollox?  Int nies ukoll u bħal ħaddieħor xi daqsxejn tkellimt u ħriġt il-verdett tiegħek.  Mhux aħjar fuq in-nies ma żżidx xejn bl-ilsien hu,  u wara kollox l-ieħor ma naqasx iżda xorta tnigges minn ilsien in-nies.

Kemm aħjar taħseb fl-oħrajn, tieħu minn ħinek biex taqdi u tgħin !  Imma meta togħtor int, lil min se ssib?  Isir ħafna diskors fil-knejjes, fir-rivisti reliġjużi, ċivili u ta’ gruppi għal rashom:  xħin tiġi s-siegħa tal-prova tibqa’ ssaffar.

Iva:  tgħid x’tgħid, tagħmel x’tagħmel, inti waħdek!  Mhux l-istess li tħossok waħdek.  Tkun waħdek tfisser li m’għandekx nies ħdejk u miegħek imma f’qalbek taf li hemm min jgħożżok u jridlek il-ġid.

Iżda sew li żżomm f’moħħok u ċar li dak li tista’ tagħmel int, agħmlu u dak li ma tistax tagħmel agħmlu, għax se jiġi waqt li ma tkunx tista’; u tbati u tokrob u tibqa’ fejn tkun.

Jekk tiftaħ oqsma bħall-qari u kotba rqaq, jew qsari ċkejknin, jew inkella namriet bħal pittura, bizzilla, ħjata, mixjiet, żjarat fi mkejjen kulturali ssib li moħħok imqassam u frisk, jaħdem u jrid.  Mhux f’kollox issuq int, hemm dawk li jmexxi ħaddieħor; storbju, żbalji, ngombru, gideb u dawn jekk ma’ tkunx imħarreġ ikissruk u jherruk. Ħadd ma jaħsillek wiċċek biex tkun aħjar minnu; dan jista’ jsir apposta u jista’ jsir għax il-bniedem ma’ jkunx jaf.

Jaqbillek tibda minn issa mingħajr ma tiffissa; lest it-testment jew beħsiebek tagħmlu meta moħħok ikun tar?  Ħabbatt bibien biżżejjed biex meta tiġi fil-ħtieġa ssib?  Mort f’xi dar tax-xjuħ tara kif inhuma u x’jonqoshom?  Xi darba se tispiċċa hemm, trid jew ma tridx.

Ibda għix; orqod bil-qalb, kull bl-aptit, imxi bis-saħħa, aqra kotba li ma jdoqqulekx, ipprova toroq ġodda.  Awstraljan magħruf li deher f’qabda stazzjonijiet tar-radju u  televiżjoni, li kien nieqes sew mis-saħħa stqarr fuq ir-radju Ingliż:  ‘Kont inkun iżjed ħanin u kont nimxi dejjem sew ukoll meta ma rawnix in-nies.  Nagħmel li għandi nwettaq issa; imbagħad għada min rah?

Ġieli jinstaddu l-katusi tar-rimi u trid u ma tridx ikollok tiftaħ għax l-irwejjaħ ma tiflaħhomx.  Jista’ jkun li jkollok tiċċaqlaq għax bniedem diskorsu jdejqek, ukoll tieħu xogħol ġdid għax tkun tlaqt l-ieħor, imma li tiftaħ moħħok mhux lakemm isseħħ.

Int, mlaħħaq u m’intiex, taqra jew ma taqrax, tal-Knisja jew bil-maqlub, taf li kollox tiegħek tajjeb u int biss isib it-tarf tax-xkiel ukoll jekk taħseb li tiżloq u hekk temmen għax jekk xi ħadd ifettillu juri triq, dawl, mogħdija, ħsieb, mhux bħal tiegħek, tibilgħu u tieklu.  Twerwer ukoll minn min jaħseb li hu ċkejken: ukoll jekk ikun tal-Knisja għax ma’ jkunx:  Il-ġrajja ta’ qabilna u  ta’ madwarna dan sqitulna bil-provi.

Biex tiftaħ moħħok l-ewwel ma trid tagħmel hu li trid, ukoll jekk dan ma teħtieġux; hekk taħseb.  It-tieni trid tieħu l-ħin mhux kemm tixtieq int, imma kemm jeħtieġ; smajtu l-qawl: ‘Qattusa għaġġilija frieħ għomja tagħmel’.

Fittex nies li ma jingħalqux u li tarahom barra , ersaq lejhom, tħallat magħhom, tara kemm titgħallem li tinkwieta għalxejn.  Sib mexxej tal-ħsieb u ftehim miegħu jew magħha u ara x’ilissinlek u isma’ u xtarr.

Għama jmexxi l-għama:  it-tnejn jaqaw fil-ħofra.  Moħħ miftuħ ifisser moħħ ħaj u li ħaddieħor ukoll iħossu tassew frisk u ħieles miegħek.  Moħħ miftuħ ifisser li kull persuna timxi skond waqtgħa u għalxejn tgħaġġilha għax timxi għal rasha.  Jekk qrajt dan hu xebbgħek m’għandekx għax tinħassad, moħħok mhux frisk.  Ħasra jekk ma’ ntbaħtx.

Jekk qatt qattajt lejl fi sptar, ġod-dar u titqalleb min-naħa għall-oħra tistenna li jgħaddi l-lejl għax qawwi l-uġigħ kif tara din il-kelma tiksaħ, tibjad u tegħreq !

Imiss lil kulħadd, żgħar, kbar, m’hemmx ilqugħ, jidħol biex joqgħod.

Hemm l-uġigħ tal-ġisem ġewwa jew barra, jidher jew ma’ jidhirx.  Hemm tbatija tal-moħħ tixtieq in-nies jifhmuk, iserrħuk, ikunu miegħek u dan ma’ ssibux.  U tfittex u tibqa’ tfittex.

Hemm l-uġigħ tal-qalb.  Tistenna li jħobbuk, ifissduk, li jduru miegħek u dan ma ssibux u tistenna u tinfena bil-mod jew malajr.

Hemm l-uġigħ tar-ruħ fejn ta’ madwarek u tal-bogħod m’hemmx wisgħa għal Alla f’qalbhom.

Tista’ f’ġenn taż-żgħożija titħabat biex tneħħi l-uġigħ tal-oħrajn u ma jirnexxilekx u taqta’ qalbek u taqsamha u tieqaf hemm.

Tista’ twebbes qalbek u taħseb għal rasek u l-uġigħ tal-oħrajn iżżommu barra minnek.  Jiġi waqt meta ġġarrab il-madmad tal-uġigħ.

Tista’ iżda toħroġ minnek innifsek, tgħix bil-għaqal u qies u l-uġigħ f’ġismek, f’moħħok, f’qalbek u f’ruħek jibda jiċkien. Jekk ħaddieħor jara fik imħabba, hena u għożża flimkien ma’ ħbiberija, dak li kien uġigħ niffiedi, iebes, jibda jerħi u jnaqqas:  tkunx int il-kaġun tal-uġigħ tiegħek u ta’ ħaddieħor.

Imħabbat bix-xogħol, imdejjaq b’ta madwarek u ma għandekx ħin għal saħħtek.  Jiġi waqt fejn kollox jinġabar ma’ kollox u tispiċċa l-isptar bl-uġigħ, taf tmut u tibqa’ kiesaħ.

Jekk mejjet m’intix taqra, ħajtek għixtha u bdiet oħra; la għadek ħaj u  taqra kellem lit-tabib biex tara fiex tinsab.  Sibu ħin kwiet u tkellem miegħu jew magħha u isma’ u jekk tiftakar niżżel biex ma jaqbiżlek xejn.

Il-ġisem imbagħad tal-lum mhux dejjem juri li xi ftit mhux sew jew li jeħtieġ dawra u tkun moħħok banda oħra, tibqa’ għaddej u tieqaf f’daqqa.

Il-mitt xejn qatlu ħmar u għalkem inti tidħol fil-qasam ta’ ħlejjaq tal-moħħ xorta waħda tista’ titlaq.

Il-mard tal-lumhu fin u billi hawn il-meżżi tista’ titraskura mbagħad …

Darba f’sena ara tabib.  Jagħmillek vista sħiħa ara x’jipprova jsemmilek biex inti tieħu ħsieb.  Xorta jista’ jiġrilek kollox avolja tkun għamilt li jmissek imma ghalinqas jekk ikollok tmur ma titlaqx muġugħ.

Bosta kienu dawk li marru bla ħsieb u għadd ieħor se jmur ukoll.  Ipprova tkunx wieħed minnhom:  żomm iżjed minn tabib wieħed biex meta jkun is-safar ikollok l-ieħor.

Aqra fuq is-saħħa, ara programmi televiżi, serji u kun minn ta’ quddiem f’dik li hi saħħa; tal-moħħ ukoll u tal-qalb (imħabba).  Int trid tkun it-tabib tiegħek innifsek, fittex it-tabib u tara kif ħajtek żagħżugħa jew mhix ma jkolliex tkaxkir jew telqa.

Il-ħajja hemm biex tgħixha u t-tabib qiegħed hemm biex jaqdik, fittxu, weġgħhu u qimu.  Saħħa fil waqt.

Diġà għaddew sentejn minn meta l-grupp ROOTED tal-Qawra wera l-interess tiegħu sabiex jagħmel xi ħaġa ħalli l-memorja tal-ġenerazzjoni anzjana tal-Qawra ma tintilifx.  Fil-fatt, f’Settembru 2011, ROOTED, ippubblika l-ktieb flinkien mad-DVD, From A Rural Haven to a Tourist Paradise, u ppreżentah lill-pubbliku  waqt il-festa tal-paroċċa ta’ San Franġisk t’Assisi.  Din il-pubblikazzjoni kienet suċċess kbir u ntlaqgħet tajjeb ħafna mill-pubbliku.  Dakinhar, anke permezz tal-aġenzija Ewropea responsabbli mill-implimentazzjoni ta’ programmi u proġetti – EUPA, rnexxielna nonqxu t-tifkiriet antiki tal-anzjani, li llum uħud minnhom m’għadhomx magħna.  B’hekk żammejniehom milli jintilfu darba għal dejjem.

Fuq talba tal poplu, ROOTED qed jippreżenta din il-pubblikazzjoni bil-Malti, li tixbah lil dik tal-2011, iżda mhix l-istess.  Fil-fatt, Il-Qawra Titkellem mhuwiex biss traduzzjoni imma minn ħafna aspetti jista’ jitqies bħala edizzjoni kompletament ġdida, għaliex lil hinn mil-lingwa, hemm ħafna żieda.  Wieħed jista’ jsib kapitli sħaħ li huma ġodda, u oħrajn miktuba mill-ġdid b’żieda u msebbħa. Insomma, imsawwar u minsuġ b’iżjed tagħrif interessanti.  Hemm fatti li nstabu f’dawn is-sentejn mir-riċerka li ROOTED kompla jagħmel.  Riċerka li mhux biss insiltet mill-kotba, imma fuq kollox mil-laqgħat man-nies li jiftakru xi ħaġa u xtaqu jonqxuha għal dejjem fuq il-karta.  Nies li għalkemm ma twildux il-Qawra, iħossuhom parti mill-istorja tagħha, għaliex kienu hemm meta l-Qawra, minn medda art tixbah mużajk, għalqa ħdejn għalqa mifruda biss mill-ħitan tas-sejjieħ, passaġġi mserrpa u siġar tl-ħarrub bla għadd, qabdet il-proċess dejjiemi tal-iżvilupp li donnu ma jistax jieqaf.  Jew inkella nies, li ħarsu mill-bogħod lejn dan it-tibdil kollu u xtaqu li t-tifkira li għandhom tal-Qawra ma tintilifx.

Iż-żmien bit-tibdil kollu li jġib miegħu jgħallem, u jgħallem ħafna, dan għax ir-riflessjoni ta’ dak li jkun timmatura u wieħed jifhem li jista’ jagħmel aħjar.  Dan il-ktieb, għalhekk huwa t-tentattiv ta’ ROOTED biex jagħti lill-pubbliku interessat fil-Qawra ġabra iktar kompluta u aħjar dwar dan il-post fil-Grigal ta’ Malta li għadu qed jevolvi u jinbidel.  Tibdil li qisu jrid jgħid li l-Qawra għada miexja lejn iżjed żvilupp.  Tibdil li kull sena jara mijiet ta’ nies u familji, żgħar u kbar, li jagħżlu l-Qawra biex ixenxlu għeruqhom fiha.  Jew inkella koppji li llum irtiraw mid-dinja tax-xogħol u ġew il-Qawra jfittxu post viċin il-baħar, fejn jistgħu jgawdu l-pensjoni tagħhom.

ROOTED ma jippretendix li Il-Qawra Titkellem ma ħalla xejn barra minn dak li wieħed jista’ jgħid jew jikteb dwar il-Qawra.  Iżda li hu żgur, hu li fittixna iżjed, u stinkajna kemm flaħna biex din il-ġabra tkun aktar sħiħa.  Għalhekk, għal darb’oħra, ROOTED jerġa’ jafda ktieb ieħor f’idejn il-pubbliku għat-tagħrif personali tiegħu, biex jistħarreġ u jixtarr storja ta’ post f’Malta, li għalkemm huwa mfittex ħafna, l-istorja tiegħu ftit li xejn hija magħrufa.  Wieħed jittama, li din l-edizzjoni hija iżjed viċin in-nies għaliex hija miktuba bil-Malti u għalhekk għandha tilħaq aktar qarrejja u tqajjem iżjed interess dwar il-Qawra fil-qalb ta’ dawk in-nies li llum isejħulha darhom.  Jekk dan il-ktieb iqanqal mistoqsijiet fil-qarrej, ikun laħaq l-għan tiegħu, għaliex kif jgħid il-Malti, “il-mistoqsija hija oħt il-għerf”.  Wieħed jifraħ meta jiftakar li kemm From a Rural Haven to a Tourist Paradise u Il-Qawra Titkellem huma frott ta’ mistoqsija li qanqlet lil ROOTED biex jistħarreġ u jiġbor is-sejbiet tiegħu f’dawn il-pubblikazzjonijiet.

Sylvia Sammut

Hawn min kelma jobżoqha u  wara jgħid x’għamilt b’ilsieni:  qed ngħix f’dinja fejn mhux kulħadd iħobbok anzi jobogħdok.  Dan ngħidu għax narah b’għajnejja.  Għalhekk qabel titkellem staqsi; tibda ħidma jew negozju trid tieqaf, tħares, taħseb u tistaqsi bejnek u bejn ruħek: dawn iriduli l-ġid, jixtiquni nirnexxi, lesti jgħinuni jew ninsab waħdi?  Kif twieġeb għal dawn il-mistoqsijiet tista’ tibda x-xogħol.

Ħafna bdew bla ma ħasbu, jew daħlu fi sħab bla ħsieb, jew fetħu għommiethom ma min xtaqilhom id-deni u ntebħu tard.

Int ġralek xi ħaġa tixxiebah?  Xħin tħares lejn l-imgħoddi tinqaras għax xi ħadd qliek?  Kemm tieqaf illum u terġa’ tieqaf għax …

Meta tieqaf tiffranka l-ħin, il-ħela tal-ħin, l-uġigħ; id-dubju, għadab u dwejjaq.  Twettaq inqas u aħjar jigħidulha ħajja bil-għaqal jew bil-qies.

Ħares madwarek u ara kemm nies ingidmu, tgerrbu, weġġgħu, indarbu għax ġrew flok imxew għax iddeffsu flok daħlu għax middew riġlejhom barra l-friex.

Taħseb kemm taħseb, tieqaf kemm tieqaf, dejjem se titgerbeb xi waħda imma għallinqas kont meqjus u bil-galbu, tħares il quddiem u terġa’ tibda.

Tieqaf ma jfissirx li teħel u ma tagħmel xejn jew ma tissugrax.  Tieqaf ifisser li taf  bla xogħfa li fil-baħar hemm il-klieb il-baħar u dawn lesti għalik; tħallihomx jikluk bla bżonn; ieqaf.

F’kull belt jew raħal jew irħajjel Malti u Għawdxi ssib statwa meqjusa jew ta’ raġel jew ta’ mara. Aktarx din l-istatwa, jgħożżuha u jdawruha b’deheb u ġawhar u din l-istatwa darba f’sena, jekk ma tkunx xita, toħroġ iddur fit-toroq tal-belt jew raħal jew rħajjel.

Ikun hemm tiżjin fit-toroq, daqq ta’ baned, sparar ta’ bombi u logħob tan-nar. Mhux kulħadd jaqbel: hemm min jgħid ħela ta’ żmien, hemm min jistqarr aljenazzjoni, hemm min jgħid injuranza, oħrajn tradizzjoni, oħrajn devozzjoni u oħrajn dannazzjoni.

Hu x’inhu l-fatt issir; u jew tieħu sehem jew iddabbar rasek jew tgorr jew tipprova tifhem. Il-barrani jissaħħar b’dawn il-ġrajjiet – Jeremy Boissevain għandu l-ktieb ‘Saints and Fireworks’ li ħareġ fis-sena 1965.

Qatt ħsibt fl-artist li ħadem l-istatwa ? Qatt interessajt ruħek fin-nies ta’ qablek li ħallsu għalik bil-qalb ? Ġieli għaddielek minn moħħok kemm familji jiltaqgħu għall-festi u jġeddu l-ħbiberiji ?

U Maltin u Għawdxin li jgħixu barra minn arthom u li jiġu għall-festi jifirħu, jiltaqgħu mal-familja ħajja u jerġgħu lura f’pajjiżhom. Kemm fiha tifsira dik l-istatwa għan-nies, kemm tqanqal nies u ħwejjeġ u ekonomija, ilbies, ikel, tibjid, tisjir, dwal.

Barrani jaf jgħożż; festa minnhom hi t-8 ta’ Diċembru, Belt Bormla taraha miġbura b’saħħitha, magħquda. Mhux biex temmen imma biex tara x’isir; interessa ruħek għalinqas tkun taf daqs il-barrani fuq ġrajjiet art twelidek !  

Int tikber minn ċkejken sa kbir tara u taħseb x’ġie qablek, x’ġie miegħek u x’ġie warajk.  Ġo moħħok jidħol il-ħsieb li dak li ġie qablek rota, sejjieħ, televiżjoni iswed u abjad, razzett, rota ta’ karettun, trepied, żinġla bieqja, buqar u dak li ġie warajk ċellulari, tagħmir tat-tagħrif, karozzi ċkejknin li jidħlu kullimkien.

Ix-xjuħ jidhru żejda, il-morda titħassarhom, min jisker, min jiżbalja u jpatti.  Tħossok mimli bil-ħajja ma jrażżnek ħadd u tibqa’ għaddej u ’l dawn f’qalbek twarrabhom.

Maż-żmien tintebaħ aktarx, għax doqt li ġie qablek, knisja, razzett, ħamrija, ġonna m’humiex daqshekk bla tifsira u bla ħajra u tibda tara s-sabiħ lil-opra, tar-rakkont tan-nanna, tax-xiħ, tal-marid, moħħok jinbidel u tibda ddaħħal fl-għamara ta’ moħħok li kollox hawn postu.

Ara teruqa ta’ qabel bl-atturi żgħażagħ u tixtarr il-ħajja tagħhom, it-tejatru ta’ qabel, it-toroq taż-żonqor, monumenti ħdejk u miegħek u għajnejk jinfetħu li l-ġrajja ilha li bdiet u qabel iżżerżaqt fid-dinja.

Fid-dinja m’hemm xejn qadim u ġdid hemm ħannieqa u int wieħed jew waħda miż-żibeġ.  Kieku ma kienux ta’ qablek m’intix int u tħoss li l-ħwienet li jbiegħu l-antik iġibu ċertu nostalġija għax donnu dak iż-żmien ta’ qablek kellu ċertu ordni li llum int għax għandek iż-żmien tixxennaq għalih.

X’int qadim jew f’ġdid, f’saħħtek jew fuq il-molol, tistrieħ fuq il-qadim għax sod.