Page Status: Pending

minn Charles B. Spiteri

Il-fotografu Ingliż Jimmy Nelson qatagħha li jivvjaġġa d-dinja fi tliet snin, u żar 35 tribù fil-ħames kontinenti, li jinsabu fix-xifer tal-estinzjoni.

Ma jistax jgħid li kienu ostili miegħu. Anzi; il-ħin kollu joffrulu l-vodka, iżda billi ma jixrobx alkoħol, irrifjuta. Madankollu wara li ma rnexxilux jipperswadihom jippużawlu għar-ritratti, ħaseb li jkun aħjar jekk iwarrab il-camera tal-ritratti u jagħmilha tal-mistieden tagħhom.

It-Tribù tal-Mursi

Ir-riżultat kien li f’temp qasir siker sakra ma jarax art u ntilef minn sensih. Meta qam, sab ruħu t’tinda, imdawwar minn madwar 30 persuna. Xtaq iqum biex jurina, għax kellu l-bużżieqa tal-awrina se tixpakka, iżda ma felaħx. Imgeżwer f’madwar tmien saffi ta’ ħwejjeġ, f’temperatura ta’ inqas minn 40 grad barra, il-fotografu Ingliż ma kellux għażla għajr li jagħmel taħtu. U reġa’ raqad.                                                                                                            

Aktar tard irrealizza li t-tinda waqgħet minħabba kwantità ta’ ċriev – annimali li ma kienx jaf li jersqu f’numru mdaqqas meta jxommu l-melħ fl-urina. Dawn l-annimali dawruħ u bdew jippruvaw jilagħqulu ħwejġu.
Irrakkonta li għall-bidu n-nies tat-tribù Tsaatan kienu riservati, iżda meta sar ‘il-babbu’ tagħhom u bdew jidħqu bih, malajr aċċettawh u għoddewh b’wieħed minnhom.
 

 

 

 

 

It-Tribù tal-Mursi

Ġimgħa qabel il-Halloween, iċ-ċajtier Amerikan Tom Mabe għamel ċajta li werwret lil bosta mill-vittmi tiegħu, fosthom joggers, individwi li joħorġu għal ħarġa bil-kelb tagħhom u wkoll lil tfal.

Hu għamel użu minn skeletru, li rrefera għalih bħala l-‘Ħassad li Jtir’, li ħaddmu bir-remote control u ġibed il-filmat.

Għalhekk, lil dan il-katavru beda jtajru lejn u fuq in-nies li kienu għaddejjin għall-affari tagħhom. L-istess persuni, kif jindunaw bih, jaħarbu jiġru, uħud imwerwrin!

Tom għamel isem għalih innifsu billi ħoloq filmat mingħajr atturi magħrufa, u kellu riżultat eċċellenti. F’24 siegħa mindu tefa’ l-filmat fuq il-You Tube, kellu aktar minn 150,000 telespettatur.

Tom Mabe, ta’ 44 sena minn Louisville, Kentucky, qal li ħa gost iwettaq din iċ-ċajta, għalkemm ħaditlu ftit ħin mhux ħażin.

Arloġġ tal-idejn tad-ditta Rolex, milbus minn priġunier tal-gwerra li għen fit-tħaffir tal-mini għall-famuża ħarba magħrufa bħala ‘Great Escape’ se jkun irkantat u mistenni jġib €35,143.

Minkejja li kien miżmum fil-kamp Ġermaniż Stalag Luft, il-Logutenent Gerald Imeson xorta waħda seta’ jordna u jirċievi l-arloġġ ġdid fl-1942.

Il-produttur tal-arloġġi Żvizzeri kien offra lill-priġunieri Ingliżi kollha tal-gwerra, arloġġ ġdid fjamant minn tiegħu, għax dawk li kellhom fuqhom qabel ma nqabdu priġunieri, kienu tteħdulhom mill-Ġermaniżi. Id-ditta Żvizzera għamlet dan bil-patt li wara l-gwerra, jħallsu għalihom.

Il-Logutenent Imeson libes l-arloġġ Rolex waqt li għen fit-tħaffir tal-mini li kellhom jgħinu lill-priġunieri jaħarbu fl-1944. Hu kellu l-parti ta’ ‘pengwin’ – wieħed mill-irġiel li b’mod sigriet kien jitfa’ l-ħamrija maqlugħa fil-bwiet imtaqqba ta’ ħwejġu u jferrixha kull fejn imur.

Kellu jkun il-172 persuna fil-kju tal-priġunieri li kellhom jaħarbu, iżda ma laħaqx wasal sal-mini, għax l-għassiesa Ġermaniżi kixfu l-pjan.

Meta reġa’ lura fil-Gran Britannja, u sewwasew fl-1947, kellu jħallas il-kont tal-arloġġ — €199, (madwar €5,857 tal-lum). Ma ħallasx ma tmiem il-gwerra, peress li dak iż-żmien, il-Gvern Ingliż ma ħalliex flejjes joħorġu barra l-pajjiż. Ried jistenna l-permess tal-Bank Ingliż biex seta’ jibgħat il-flus lejn l-Iżvizzera.

Tul ħajtu u sa ma miet fl-2003, fl-età ta’ 85 sena, Imeson apprezza ferm l-arloġġ tiegħu. Hu dejjem xtaq li wara mewtu, l-arloġġ jinbiegħ biex familtu tkun tista’ tibbenefika minnu.

Issa, se jkun irkantat minn ‘Bourne End Auction Rooms’ ta’ Buckinghamshire. L-istima tal-prezz għalih hi ta’ €29,286, iżda aktarx li l-prezz jogħla.

Fl-1963 sar il-filmat ‘The Great Escape’. Kien ibbażat mill-ġrajjiet veri li seħħew għalkemm xi karattri kienu fittizji. Fil-film ħa sehem prinċipali l-attur Steve McQueen bħala l-Kaptan Virgil Hilts, James Garner bħala Flight Lieutenant Robert Hendly u Richard Attenborough bħala l-Kap tal-Iskwadra Roger Bartlett.

Madankollu, mhux minnu li kien hemm xi priġunieri tal-gwerra Amerikani fit-tentattiv, u la kien hemm ħarbiet b’mutur u lanqas b’ajruplan.

Charles B. Spiteri

Spanjola li trabbi l-klieb baqgħet ixxukkjata meta tnejn mill-klieb li twildulha kellhom lewn aħdar ċar.

Aida Vallelado, ta’ 27 sena, qalet li ma setgħetx temmen dak li rat. Iż-żewġt iklieb ma kinux b’saħħithom wisq ħdejn il-boton l-ieħor. Kelba minnhom mietet ftit wara li twieldet, iżda l-ieħor għadu ħaj, għalkemm mhux wisq fuq tiegħu. Vallelado ħasbet li dawn iż-żewġt iklieb tħammġu b’xi mod u għalhekk ippruvat tnaddafhom, iżda l-kulur ma riedx jerħi. Għalhekk irrealizzat li kien il-lewn ta’ sufhom.

Hi u missierha, li jrabbu l-klieb tal-kaċċa f’Laguna de Duero, bdew jirreferu għal dawn il-klieb bħala Hulk, għalkemm qatt ma setgħu jirrabjawhom. Issa li l-kelba mietet baqa’ l-kelb, li wara twelidu beda jitlef il-kulur li twieled bih. Il-veterinarju Daniel Valverde qed jistudja l-kawża tal-mewt tal-kelba u l-kulur mhux tas-soltu li twieldu bih. Hu qal li qatt ma kien hemm twelid bħal dan fi Spanja. Qed jagħmel it-testijiet viroloġiċi u batterjoloġiċi biex jipprova jsib tweġiba.

Madankollu qed jingħad li ż-żewġt iklieb Spanjoli mhumiex l-ewwel klieb li ġew rappurtati b’kulur ħadrani. Fl-2012 kien rappurtat li twieled kelb tar-razza Labrador fi Clayon-le-Moors, f’Lancashire.

Minn Charles B. Spiteri

In-natura tax-xogħol ta’ Anton Galea kienet il-fattur li laqqgħetu ma’ martu Mary. Anton hu minn Għawdex u rrakkuntali li beda jaħdem f’Malta bħala għalliem fid-Dipartiment tal-Edukazzjoni, fil-15 ta’ Settembru tal-1954. Xi ħmistax qabel kien irċieva notifika li kienu se jibagħtuh fl-iskola primarja tal-Kalkara, fi Triq is-Sienja.

Ommu kienet sabitlu biex joqgħod f’appartament, il-belt Valletta. Jiftakar li l-iskola kien mar jaraha flimkien ma’ ommu, waqt li xi ħbieb kienu ssuġġerewlha lill-familja Agius, li kienet disposta li tilqgħu għandha għall-ikla ta’ nofsinhar, matul il-ġranet tal-iskola.

L-Għawdxin kien u joqogħdu ġimgħa sħiħa Malta, bla tgergir u bla ħajm. Skont Anton, ‘‘ma konniex imfissdin!’’ Il-Marfa kienu jistennew il-vapur, li kien bla għata għar-ras. F’każ ta’ maltemp mhux ħażin, il-vapur kien jaħdem minn San Pawl il-Baħar. Hemm ma kellux ma’ xiex jitrakka u allura kienu joħorġuhom għal fuqu bil-luzzu. Kien hemm drabi li kien ikollu jaħdimha mill-Belt. U dak iż-żmien, meta kien ikun maltemp jibla’ l-art, vjaġġ għal Għawdex kien jieħu tliet sigħat! Kien hemm xi waqtiet li l-vapur ma kienx jaħdem u għalhekk Anton kien ikollu jibqa’ Malta mal-Għawdxin l-oħra u għal tmiem il-ġimgħa jinsew lil Għawdex.

Anton jiftakar ukoll li kien t-Tnejn 6 ta’ Diċembru 1954, li wara li spiċċa mill-iskola, mar biex jilħaq il-karrozza tal-linja tal-4.05p.m. mill-Kalkara għall-Belt. Kif bdiet tiċċaqlaq, il-kunduttur ġibed l-attenzjoni tax-xufier biex jistenna lil tnejn li kienu ġejjin jiġru.
Fl-antik, ċerti karozzi tal-linja kont issibilhom seats faċċata ta’ xulxin. Kif telgħu dawn it-tnejn, mara u xbejba, intasbu quddiemu, u bla ma riedu ġew iħarsu lejn xulxin. Jgħid li kienet love at first sight.

Ma setax igawdi wisq il-kumpanija tagħhom, billi niżlu fl-istage ta’ Bormla, fi Pjazza Gavino Gulia. Immaġina li kienu sejrin għall-festa tal-Kunċizzjoni, billi kien jonqosha jumejn. Minn dak il-ħin stess dik ix-xbejba, kienet daħlet f’qalbu.

Kif wasal il-Belt, mar l-appartament f’Sappers Street. Ħalla ftit tal-ħin isir u telaq lejn Bormla, bil-ħsieb li jerġa’ jiltaqa’ max-xbejba. Tajjeb jingħad li Bormla kienet qed tiċċelebra l-festa bil-kbir, billi dakinhar kellu jsir l-għeluq tas-Sena Marjana.

Ma kellux diffikultà li jagħrafha, l-aktar għax kellha xagħarha b’nokkli twal sa fuq spallejha, iżda l-ġiri mal-marċ, fit-triqat, sfalu fix-xejn.

Ġimgħa wara, kif kien jippassiġġa max-Xatt tal-Kalkara, waqt il-ħin tal-break, jisma’ antiporta tinfetaħ hekk kif għadda minn quddiem id-dar numru 42. Ħares lura u lemaħ lill-istess xbejba li kien tefa’ għajnejh fuqha, fil-bieb. Għadda minn quddiemha u daħqu lil xulxin. Dak il-ħin f’qalbu qal: ‘‘Din għad tkun tiegħi.’’

Bil-ħuttab

Madankollu Anton ma kellux il-kuraġġ ikellimha. Għalhekk ftiehem mal-ħabib tiegħu Joe Grech, Għawdxi wkoll, biex jinżel Malta u jqabbadhielu. Joe accetta mill-ewwel.

Għażlu ġurnata u filgħaxija qagħdu jippassiġġaw minn quddiem darha biċ-ċans li jarawha. Ftit wara rawha nieżla mill-Mina tal-Kalkara u baqgħet sejra d-dar. Ħalliet l-antiporta miftuħa u bdiet tkanta l-Va Pensiero mal-pjanu.

Joe, bla ma qagħad jaħsibha, baqa’ dieħel fuqha u qalilha: ‘‘Hemm Anton barra, irid ikellmek.’’ U minn dakinhar, qabdu flimkien.

Fl-ewwel darba li ħarġu sar jaf li kien jisimha Mary Tabone. Kellha sittax-il sena, b’żewġ ħutha bniet akbar minnha, Rosette u Hilda. Kienet twieldet il-Birgu, iżda wara l-gwerra marru joqogħdu l-Kalkara. Kienet tattendi l-iskola St. Joseph ta’ Raħal Ġdid. Xi ġranet wara, billi kien wasal il-Milied, taha rigal żgħir: Flixkun fwieħa bi statwa ta’ Eros fuqu. Hi tatu arloġġ forma ta’ globu.

Ma damux wisq kwiet u ferħana, għax b’xi mod, ommu saret taf bix-xbejba. Hi xejn ma kienet ħadet gost bl-affari, billi ma kellha l-ebda ħjiel fuqha. Dlonk niżlet Malta u fetħet qalbha mal-familja Agius. Din qaltilha: ‘‘Hi… dawk ta’ Tabone jiġġu minna! Dik familja sewwa!’’

Ommu ħadet ir-ruħ, iżda xorta marret tistaqsi lill-Kappillan tal-Kalkara, Dun Karm Xuereb. Dan, fost ħafna affarijiet qalilha: ‘‘Mur moħħok mistrieħ, għax huma familja tajba u eżemplari.’’

Omm Mary ma ħadithiex tant bi kbira, iżda xorta fittxet parir mingħand il-konfessur tagħha, ċertu Patri Krispin, Kapuċċin, li kien iservi fil-knisja Santa Liberata, fil-Kalkara stess. Dan kien Għawdxi u kien jaf sew lill-familja ta’ Anton. ‘‘Ċettina,’’ qalilha. ‘‘Tassew li għadha żgħira. Ittellifulhiex… Kollox sew, oqgħod moħħok kwiet.’’ Minn hemmhekk ’il quddiem bdiet relazzjoni mill-aqwa bejn il-familji Galea u Tabone.

Telefonati fl-Għassa

Meta kien ikun Għawdex, kien iċempel fl-Għassa tal-Pulizija tal-Kalkara, li kienet tefgħa ta’ ġebla bogħod mid-dar ta’ Mary, u l-pulizija kienu jmorru jgħidulha tmur tkellmu. Min-naħa tagħha hi kienet iċċempillu għand il-ġirien.

Wara xi żmien, Mary stiednet lil Anton id-dar tagħha biex tlaqqgħu mal-familja tagħha. Missierha kien miet meta hi kellha seba’ snin u għal Anton din kienet iktar ħaġa formali, għax kien diġà ilu jkellimhom. Ommu, mill-banda l-oħra, stednitha d-dar tagħhom ukoll. Wara, Mary kienet ta’ spiss taqsam il-fliegu biex tgħaddi ġranet sħaħ għandhom, speċjalment fil-festi.

Min-naħa tagħha Mary tiftakar li l-ewwel darba li rifset l-art Għawdxija kien fi Frar tal-1955, meta marret ma’ oħta, is-sopran Hilda, għall-kunċert li kien sar fil-British Institute, illum iċ-Ċentru Laburista fir-Rabat, Għawdex. Fl-erba’ snin li Anton għamel Malta, hu u Mary kienu jiltaqgħu kuljum. Mary kellha l-ewwel xogħol tagħha bħala secretary shorthand typist ma’ Bernard’s il-Belt, u wara ma’ Surgeon Commander Coode, fl-isptar Bighi.

Il-passiġġati

Il-ħarġa tagħhom kienet tkun xi passiġġata max-xatt tal-Kalkara, xi mixja lejn l-Irnella jew il-Kapuċċini, jew jaraw xi film fil-Gem Cinema tar-raħal stess.

Mary tirrakkonta li f’April tal-1956 kienet marret Għawdex ma’ oħtha għall-prova mal-Banda Leone, billi kellha tkanta fl-Innu ta’ Santa Marija tas-surmast Cescimanno. Anton jiftakar li l-prova saret fis-sala tat-talkies Royal Theatre tal-istess soċjeta’ fi Triq l-Arċipriet Cassar, fir-Rabat, Għawdex. Billi hu kien tal-partit oppost, kien qisu ħuta barra mill-ilma. Kif rah hekk, is-Sur Ġużi Tabone daru fuqu u qallu: ‘‘Tħabbilx rasek tafx. Qis li tħossok at home!’’

Wara sentejn u nofs li kienu ilhom jafu lil xulxin bdew jaħsbu biex jiżżewġu. Anton kien wera x-xewqa li joqogħdu Għawdex, u hi aċċettat. Dak iż-żmien kien rari ferm li mara Maltija miżżewġa tmur tgħix Għawdex! Kienu sabu appartament fil-Fontana u krieh. Ommha, li ma kinitx taf bil-pass tagħhom, billi ma wrewhiex, bdiet ittektkilhom ħalli jikru f’Malta. Flimkien, marru jaraw xi djar, appartamenti u mezzanini fil-Birgu u fil-Kalkara. Anton dejjem ġabilha xi skuża, li jew l-ambjent ma jogħġbux, jew li t-triq dejqa wisq, jew id-dar mudlama u b’ħafna taraġ…

Diqa ta’ omm u San Ġorġ

Fl-aħħar qalilha li se joqogħdu Għawdex u li diġà krew. Ma kinitx kelma. Għaliha kienet qisha waslet l-aħħar tad-dinja u ma mititx dakinhar, għax Alla tal-ħniena. Kienet daret fuq bintha u b’diqa kbira bdiet ittennilha ‘‘Għandek qalb, wara li tlift lill-papà ta’ età żgħira, tinfired minni’’ Dak il-ħin Mary donnha ħasset bħal daqqa ta’ stallett f’qalbha.

Ħabat li dak iż-żmien Anton kien ikellem spiss lil San Ġorġ Preca. Kien ħa ħafna pariri mingħandu u dejjem mexxieh fit-triq it-tajba. Għalhekk qatagħha li jmur ikellmu l-Ħamrun. Dun Ġorġ kien qallu: ‘‘Tibżax, Mary tiġi toqgħod Għawdex. Il-mara għandha tmur fejn imur żewġha.’’ Dak li xtaq Anton, li kellu fiduċja għamja f’Dun Ġorġ.

Jitolbu minn hawn, iżommulha ftit minn hemm u jkellmuha bil-ħlewwa, fl-aħħar l-għarajjes ikkonvinċewha. Dak kien l-ikbar inkwiet li kellhom qabel iż-żwieġ.

Anton u Mary żżewġu l-Ħadd 7 ta’ Ġunju 1959. Għalkemm il-ġenituri ma setgħux jgħinuhom finanzjarjament, għenuhom bl-esperjenza tagħhom u tawhom il-barka qabel ma telqu mid-dar.

It-tieġ sar fil-parroċċa tal-Kalkara, li kienet ilha ħames snin ikkonsagrata. Qaddsilhom il-kappillan Dun Karm Xuereb. Missier Anton, ommu, ħutu, il-qraba u ħbieb Għawdxin qasmu lejn Malta kmieni filgħodu. Kienet l-aqwa ġurnata ta’ ħajjithom.

Ritratti tat-tieġ

Il-fotografu kien il-ħabib kbir tagħhom Joe Grech, u barra r-ritratti li ħadilhom fil-knisja wara ċ-ċerimonja, marru ħadu r-ritratt mal-familji tagħhom fl-istudju tiegħu f’Ħal Qormi. It-tieġ kien mimli kuntentizza u daħq, bla ebda tensjoni jew ansjeta’. Ir-riċeviment sar fil-każin tal-Banda San Ġorġ ta’ Bormla.

Wara tlett ijiem ta’ qamar il-għasel San Pawl il-Baħar, bdew il-ħajja ġdida tagħhom f’Għawdex. Filgħaxijiet, Anton kien imur iqatta’ xi ħin bħala bandist fil-każin tal-Banda La Stella. Kien jieħu lil martu miegħu biex ma toqgħodx weħidha d-dar.

Dakinhar mhux bħal-lum – li tidħol mara f’każin tal-Banda kienet stunatura kbira u ma kinitx tixraq lil mara miżżewġa. Fi tmiem il-ġimgħa baqgħu jiġu Malta, biex jaraw lill-familja ta’ Mary. Waqt it-tqala u wara, il-vjaġġi tagħhom lejn Malta naqsu konsiderevolment.

Sena wara kellhom lill-ewwel tarbija, John, u tliet snin u nofs wara żdied ieħor, Noel. Kienu kuntenti, u għalkemm Anton ma kellux xi paga kbira, kienu fl-aqwa żmien ta’ ħajjithom.

Il-koppja Galea tgħid li t-trobbija tal-ulied kienet ferm differenti minn tal-lum. It-tfal kienu mill-iskola għad-duttrina, imbagħad homework, ftit logħob jew televizjoni u rqad. Ftit li xejn kienu joħorġu matul il-ġimgħa.

Is-safar qatt ma daquh ħlief meta saru ġuvintur. Iżda fis-sajf ma kienx jonqos li jgħaddu ġimgħat sħaħ mal-familja ta’ Sunny, ħu Anton, fid-dar tal-Qbajjar. Mary żiedet li r-ritratti ta’ meta tfarfru uliedha, għadha ġġorrhom fil-locket li għandha ma’ għonqha.

Mary — solista

Mary baqgħet tħobb il-kant, u wara daħlitilha wkoll in-namra għall-palk. Għamlet ħafna operetti bħala solista fit-Teatru Astra u mal-kumpanija VDC fit-Teatru Manoel. Iżda l-aqwa sodisfazzjon tagħha kien meta binha John, ta’ 18-il sena, idderieġa l-Merry Widow fl-Astra u fil-Manoel, fl-1978, b’ommu Mary bħala s-solista.

Wara perijodu ta’ seba’ snin fl-iskola primarja tax-Xagħra, u erba’ snin fl-iskola Ta’ Sannat, Anton beda jgħallem l-Arti fl-iskola sekondarja tal-bniet, fir-Rabat, Għawdex. Mary wkoll għamlet xi snin tgħallem ix-shorthand fl-istess skola u fil-Liċeo. Anton temm l-aħħar 16-il sena mis-servizz ta’ għalliem bħala guidance teacher, u ħareġ bil-pensjoni qabel iż-żmien, fl-1994. F’dawn l-aħħar għoxrin sena nnamraw wisq mis-safar u darba jew tnejn fis-sena dejjem bewġu minn pajjiżna.

Il-passatemp ta’ Anton bħala pensjonant kien u għadu l-bini tal-presepju. Minn dejjem kien dilettant tiegħu, u tant baqa’ jħobbu li għad għandu l-pasturi li kien juża 65 sena ilu. Minn dakinhar sal-lum kompla jiġbor il-pasturi u llum għandu iktar minn elf tat-tafal, terrakotta, ġibs, kartapesta, injam, xema’, ċomb, ġebel u ħġieġ. Dawn huma ta’ mgħallmin Għawdxin, Maltin u oħrajn Ewropej.

Għal dawn l-aħħar 20 sena serva bħala Segretarju tal-Għaqda Ħbieb tal-Presepju Għawdex-Malta. Anton jgħid bla tlaqliq li miż-żwieġ sal-lum, hu u martu komplew bit-tradizzjoni tagħna l-Maltin li jibnu l-presepju fil-ġranet sbieħ tal-Milied. U uliedhom iddakkru minnhom.

Bużnanniet

Illum, uliedhom huma miżżewġin. John għandu l-mara Yvonne, b’żewġ ulied, Ħilda u George. Xi sena ilu, Mary, li llum għandha 70 sena u Anton b’erbgħa iktar, saru bużnanniet bit-twelid ta’ Kristen, iben Hilda u żewġha Brian. Noel, hu miżżewweġ lil Marcelline u għandhom tlett itfal: James, Stephanie u Claire.

Illum, wara 50 sena miżżewġin, Anton u Mary jirringrazzjaw lil Alla li żammhom tul dawn is-snin kollha qawwijin u sħaħ f’għaqda matrimonjali soda. Ma jgħidux li ħajjithom kienet dejjem ward u żahar. Problemi, diffikultajiet, inżul u tlajja’ kienu jinbtu ’l hemm u ’l hawn, iżda bi ftit jew ħafna sagrifiċċju, rikbu l-mewġ u qatt ma ħadhom il-kurrent.

Madankollu kemm Anton kif ukoll martu Mary jistqarru li l-familja Maltija qed tinbidel. Isostnu li ħafna jridu jgħixu l-fiary tales. Ir-rabta fil-miżżewġin qed ixxabba’ lil numru mhux żgħir! Jibża’ li l-midja qed tpitter il-lifestyles differenti mir-realta’. Huma konvinti li l-fattur ewlieni li qed iwassal għal dawn il-firdiet tal-lum hu li Alla twarrab minn ġo nofs il-familja miżżewġa… U mhux lakemm tgħaddi mingħajr l-għajnuna ta’ Alla.

Minn Charles B. Spiteri

Ħamsa u ħamsin sena ilu n-namur ma kienx imħares b’lenti tajba min-nies tal-imgħoddi, tant li biex Helen kienet tiltaqa’ bil-ħarba għal ftit minuti ma’ Charles, kienet tirsisti biex tkun hi li tmur tixtri l-ħobż.

Charles Cassar hu l-kbir fost seba’ aħwa. Minn dejjem joqogħdu Birżebbuġa, waqt li Helen hi s-sitt tarbija mill-għaxra li kellha l-familja Berry. Għalkemm dejjem tiftakarha tgħix u toqgħod Birżebbuġa, tgħid li twieldet f’Birkirkara. Il-ġenituri tagħha kienu telgħu għall-festa tas-Salib, li tiġi ċċelebrata fit-3 ta’ Mejju, u twieldet hemmhekk. Tant hu hekk li tawha l-isem ta’ Helen.

Bid-dar, Charles u hi kienu joqogħdu qrib xulxin u l-ewwel darba li tefgħu għajnejhom fuq xulxin kien mill-knisja, peress li ta’ kuljum kienu jattendu għall-quddies. It-taħdit qasir tagħhom (jew taparsi namur) kien isir fit-triq qasira ferm li kien hemm bejn il-knisja u d-dar, u dan wara l-quddies, peress li dak iż-żmien l-irġiel kienu joqogħdu fuq naħa tal-knisja waqt li n-nisa n-naħa l-oħra. Dan kien meta Charles diġa’ kellu 18-il sena u Helen 17.

Il-ġenituri ma damux biex saru jafu bil-ġibda li kellhom uliedhom lejn xulxin u dan qaluhulhom huma stess.

“Taf tagħżilhom!”

Min-naħa tiegħu, Charles tarraf b’kollox lil ommu, u meta qalilha min kienet ix-xbejba, jiftakar li qaltlu “taf tagħżilhom!”

Imbagħad qalilha tagħti l-aħbar lil missieru u talabha tkellem lill-ħabiba tagħha, li kienet iz-zija ta’ Helen, ħalli tgħaddilu kelma tajba ma’ omm in-namrata tiegħu.

Omm Helen ma ħadithiex wisq bi kbira, peress li mid-dar kienu diġà ħarġu xi ulied oħra. Meta saru jafu bl-imħabba ta’ uliedhom, il-ġenituri tat-tnejn aċċettawha u tista’ tgħid li bdiet l-għerusija.

Fl-istess żmien, Charles kien diġa’ jaħdem it-Tarzna, iżda Helen kienet temmet l-iskola u baqgħet id-dar, għax missierha Ġużeppi kien raġel ta’ dixxiplina kbira u qatt ma ried li uliedu bniet, joħorġu jaħdmu. Kien jemmen li fid-dar tagħhom stess kien hemm biżżejjed xogħol xi jsir. U meta ommhom kienet tara li ma għandhiex xogħol xi tqabbadhom jagħmlu, sa kienet tagħtihom biċċa drapp u joqogħdu jselltuha. Dan biex dejjem ikollhom x’jagħmlu u ma jaqgħux la fl-għażż u lanqas fit-tentazzjoni – kif kienu jgħallmu tal-MUSEUM, fejn kienu jattendu kemm Charles kif ukoll Helen.

Helen issostni li llum temmen li missieha kien protettiv ħafna, u dan forsi għax f’Birżebbuġa kien hemm ħafna nies tas-Servizzi u seta’ beża’ minn dan l-aspett. Għar-rigward ta’ ommha taħseb li kienet influwenzata wkoll minn missierha, għax meta darba, Helen qaltilha li ma’ Charles xtaqet tattendi l-laqgħat ta’ Kana, weġbitha li hi qatt ma kienet marret korsijiet u xorta rabbiet u tellgħet familja kif kellu jkun.

Akkumpanjati

Charles u Helen jirrakkuntaw li tul l-għerusija tagħhom, li ħadet xi sentejn, rari kienu joħorġu mid-dar. Ġieli fis-Sajf kienu jmorru għal xi passiġġata max-xatt, iżda kien ikollhom jieħdu lil ħuthom magħhom. Meta mbagħad xi darba kienu jitħajru jmorru jaraw film, kien jakkumpanjahom missier Helen u jsegwi l-film magħhom. Ommha kienet tibqa’ d-dar tindokra lil uliedha l-oħra.

Filgħaxijiet, qabel jibda jidlam, missier Helen kien jgħid lil Charles biex jaħseb u jinġabar. Dan kien sinjal bil-pulit biex Charles jitlaq ħalli l-familja ta’ Helen tkun tista’ tibda tgħid ir-Rużarju.

Matul l-għerusija, u l-aktar nhar ta’ Sibt, Charles kellu d-drawwa li lill-għarusa tiegħu jixtrilha l-ħelu, apparti milli kienet l-għaxqa tiegħu ukoll li kull tant żmien jixtrilha kemm ħwejjeġ kif ukoll xi ħajta deheb. Jirrakkonta li darba, tal-ħanut kienet staqsietu hux tassew li kien daħal għarus, u meta qalilha li hekk kien, hi tatu xi ħelu żejjed, bla ħlas.

Għall-għerusija proprja, Charles u Helen xtraw iċ-ċrieket lil xulxin u ħaduhom il-knisja biex iberkuhom. Wara kellhom festin ċkejken bejn il-familjari.

Diffikultà fil-kiri

Charles jgħid li damu erba’ snin b’kollox, bejn namrati u għarajjes u dan għax ma setgħux isibu fejn imorru joqogħdu. Dak iż-żmien kien diffiċli ferm li koppja ssib tikri u jiftakru li marru jfittxu minn Raħal Ġdid sal-Isla u baqgħu neżlin anki Bormla. Fl-aħħar, meta kważi qatgħu qalbhom, sabu u aċċettaw li jikru kamra man-nies, fit-tielet sular, f’Bormla. Il-ferħ f’qalb l-għarajjes għall-fatt li sabu fejn joqogħdu, malajr tbiel wara li żżewġu u marru joqogħdu f’din il-kamra, għax f’dak l-ambjent Helen ma setgħetx tidra. Iżda malajr ħarġu minn hemm u sabu fejn jikru, Birżebbuġa stess. Kemm Helen kif ukoll żewġha huma tal-fehma li biex sabu kellhom l-għajnuna divina.

Għat-tieġ, Helen ingħatat id-dota kif kienet id-drawwa li tingħata lix-xebbiet kollha, l-aktar dawk li jkunu baqgħu d-dar. Charles jgħid li bħala rigal tat-tieġ, missieru kien tah xi flus biex jibdew bihom.

Il-Ħadd filgħodu tad-19 ta’ Ottubru, 1958, fil-Parroċċa San Pietru, Birżebbuġa, Charles u Helen taw il-kunsens taż-żwieġ tagħhom. Charles kellu 24 sena u Helen, 23. Żewwiġhom il-Kappillan Dun Ġużepp Minuti. Mill-knisja marru għand Agius tar-ritratti, li ġibdilhom ritratt tagħhom it-tnejn u ieħor max-xhieda u l-bridesmaids. Wara marru għar-riċeviment fl-Aussie Hall, Bir id-Deheb, fejn laqgħathom il-mużika ta’ banda minn Ħal Għaxaq.

Iżda Helen tirrakkonta li dakinhar tat-tieġ tagħha, numru ta’ zijiet, kuġini u familjari ma attendewx, u dan peress li fl-istess ġimgħa, apparti milli kien miet il-Papa, mititilha wkoll waħda miz-zijiet. Minħabba l-mewt tal-Papa, il-knisja, li kienet armata bl-iswed, kellha taqla’ d-drappijiet u t-tubru u tarma għaż-żwieġ tagħhom.

Tilfu l-quddiesa

Wara t-tieġ kienu marru għal qamar il-għasel, San Pawl il-Baħar, fil-Lukanda West End. L-għada filgħodu qamu bħas-soltu biex imorru għall-quddiesa fil-parroċċa tal-lokal, iżda meta niżlu isfel sabu li kienu msakkrin fil-lukanda. Aktarx li filgħaxija, is-sid tal-lukanda għalaq u telaq lejn id-dar. Lilhom ħalliehom fiż-żgur! Bi tbissima, Charles u Helen jgħidu li huma tal-fehma li dakinhar, huma biss kienu alloġġjati fil-lukanda. B’hekk tilfu l-quddiesa.

Għar-rigward tad-dixxiplina u l-valuri fit-tfal ta’ llum il-koppja Cassar temmen li naqsu. Iżda ma jistgħux jagħtu r-raġuni għal dan, għax huma jemmnu li l-ġenituri jgħadduhom kollha lil uliedhom u dawn, min-naħa tagħhom, jgħadduhom ukoll f’uliedhom. Jaħsbu iżda li t-tibdil beda jseħħ minħabba l-peer pressure. Kulħadd jipprova jikkopja u jimxi bħal ħaddieħor.

Jemmnu wkoll li llum, bil-ħtieġa li ħafna ommijiet joħorġu jaħdmu, qed jonqos għal kollox id-djalogu meħtieġ bejn il-ġenituri u t-tfal u viċi versa.

Tibdil fid-drawwiet

Charles u Helen jammettu wkoll li d-dinja tagħhom tbiddlet. Id-drawwiet u l-użani ta’ żmienhom ma jistgħux jibqgħu moda fiż-żminijiet ta’ issa. Madankollu ma tantx jifhmu kif il-maġġoranza taż-żgħażagħ tfittex li tiddeverti matul is-sigħat li suppost huma disinjati għall-irqad. Jiġifieri jaqblu li kulħadd għandu jkollu l-ħin għad-divertiment tiegħu – ħaġa li huma ma kellhomx fi żmienhom – iżda ċerta dixxiplina fil-ħin tar-ritorn u fil-kastita’ tax-xebbiet għandha tkun ukoll. Meta lil dak li jkun tħallilu r-riedni f’idejh, jispiċċa jagħmel li jrid, u ħafna mill-problemi moderni li qed naraw madwarna, bħal droga, separazzjonijiet, tqala qabel iż-żmien u tluq mid-dar tal-ġenituri, qegħdin iseħħu, kemm minħabba n-nuqqas tad-dixxiplina, kif ukoll minħabba n-nuqqas tal-preżenza ta’ Alla fil-bniedem.

Mistoqsijin jgħidu x’jaħsbu li kienet ir-riċetta għal aktar minn 50 sena żwieġ hieni u magħqud, il-koppja Cassar qalet li dan kollu jiddependi fuq kemm jgħinu lil xulxin f’kull aspett u meta jkun riesaq xi sħab ta’ maltemp, jiftakru fl-hena ta’ dak il-jum li rabathom flimkien. Jistqarru wkoll li sa llum huma baqgħu jattendu fl-għaqdiet tal-knisja. Helen tkompli li ilha 30 sena fl-Assistenza Soċjali tal-Azzjoni Kattolika u minn dawn l-għaqdiet, baqgħu jitgħallmu.

F’għeluq il-50 sena żwieġ, it-tfal organizzawlhom sorpriża. Ħaduhom fil-kappella Santa Marija f’Ħal Għargħur, fejn sabu lill-familjari u ħbieb jistennewhom. Hemm tqaddsitilhom quddiesa ta’ radd il-ħajr minn ħuha, Dun Ġużepp Berry u wara ttieħdu lkoll fil-Lukanda Radisson fejn kellhom ikla. Iżda dak jidher li ma kienx biżżejjed, għax Charles u Helen qatgħu l-biljetti għal uliedhom u ulied uliedhom u f’Awissu ħaduhom magħhom Lourdes bħala ringrazzjament lill-Madonna għall-50 sena żwieġ tagħhom. Kienu 14-il ruħ.

Minn Charles B. Spiteri

Kienu żewġ dilettanti żgħażagħ tal-kant, membri tal-kumpanija teatrali Stardust, meta darba, wara l-kant tal-kor Va Pensiero mill-opra Nabucco ta’ Giuseppe Verdi, Ritchie, ta’ 22 sena u Connie ta’ sittax-il sena u nofs, ftiehmu li jibdew joħorġu flimkien; ħruġ li bdielhom it-triq għaż-żwieġ tagħhom. L-ewwel laqgħa tagħhom tmur lura għas-sajf tal-1953, fuq il-palk li twaqqaf proviżjonalment fl-Empire Stadium, il-Gżira; fuq il-lemin, fejn qabel kienet tibda l-Floriana side. Illum, li diġà għalqu 56 sena miżżewġin, għadhom jinku lil xulxin li kien il-Va Pensiero li ‘għamilhielhom’.

Connie, bint Mary u Paul hi l-iżgħar fil-familja ta’ 15-il-tifel u tifla li kien hemm fil-familja Schembri (fosthom oħtha Ġemma Portelli). Kienu joqogħdu fi Triq Imrabat, f’dar kbira, ħamra. Hi tirrakkonta li aċċettat mill-ewwel it-talba li għamlilha Ritchie biex jibdew ‘jinnamraw’ u dan għax kien diġà kellha grazzja miegħu sa minn meta ratu għar-rehearsals għand xi ħbieb tagħhom.

Ritchie kienu sitt aħwa fil-familja, iżda tifla mietet ta’ sentejn. Hu kien ir-raba’ wieħed. Ommu kien jisimha Dorothea u missieru Attilio. Kienu joqogħdu fi Triq il-Prinċep ta’ Wales, illum Triq Manwel Dimech, tas-Sliema.

Meta qablu li jibdew joħorġu flimkien, Connie mill-ewwel marret tgħid lil ommha, li kienet taf li bintha kellha grazzja miegħu minn qabel ma bdiet toħroġ miegħu. Ommha kellha rispett kbir lejh u għalhekk ma damx ma kien aċċettat id-dar.

Bla chaperone

Peress li ma kellhiex ħutha iżgħar minnha, Connie u Ritchie ma kinux joħorġu bix-chaperone. Madankollu, ommha kienet tesiġi li sat-8.30 p.m. ikunu d-dar. Għalhekk, kienu jaslu hemm ftit qabel u joqogħdu fil-kumpanija ta’ xuxlin taħt il-gallarija tad-dar. Iżda ommha kienet tixref fil-gallarija u ta’ spiss toqgħod tqaħqaħ.

Ritchie kien jgħid lil Connie li ommha għandha x-xerqa, iżda dak kien ikun is-sinjal li hi qed tara kulma jagħmlu. Allura, kif twarrab xi ftit, ‘jisirqu’ l-bewsa ta’ mħabbithom qabel ma Ritchie jerġa’ jirritorna lejn daru.

B’ton ċajtier, Ritchie jgħid li kienu jistgħu jlaqqmu lilhom infushom bħala ‘n-namrati tal-grada’, għax ladarba kienu jaslu hemm, kienu jitħallew xi ftit aktar mit-8.30 p.m., iparlaw u jiddiskutu r-reċtar u l-pjani tagħhom futuri.

Mary, omm Connie kienet mara ta’ dixxiplina ferm aktar minn żewġha, tant li Connie tirrakkonta li anki meta kienu żgħar, u tmur tqajjimhom għall-quddiesa ta’ kuljum, kienet titla’ bl-imgħarfa tal-injam f’idejha, biex tbeżżagħhom u jqumu bla lmenti. Kienu żminijiet oħra.

Min-naħa tiegħu, peress li Ritchie kien joqgħod qrib ix-xatt ta’ tas-Sliema, kien jattendi l-quddiesa ta’ kuljum fil-knisja tan-Nazzarenu, li fi żmien tfulitu, lanqas kienet għadha saret parroċċa. U l-valur reliġjuż tant intiseġ f’ħajtu, li għadu sal-lum ma jitlifx il-quddiesa ta’ kuljum.

Prietka tal-Milied

Fi żmien il-gwerra, meta l-familja ta’ Ritchie kienet refuġjata għal tliet snin fiż-Żurrieq, hu kien membru tal-MUSEUM. Jiftakar li dak iż-żmien, kien abbati u kienu qabbduh jagħmel il-prietka tal-Milied u ż-Żrieraq ħadu ftit għalihom billi ma kienx tifel mir-raħal. Għalhekk hu għamilha lejlet il-Milied u tifel ieħor Żurrieqi għamilha fil-Milied. Kien kitibha u għallimhielhom Mons. Professur Pietru Pawl Saydon.

Connie żżid tgħid li waqt li hi ilha xi snin tgħin fil-Fond Missjunarju (li binha kien il-fundatur tiegħu), żewġha Ritchie ilu fil-Leġjun ta’ Marija, aktar minn 55 sena. Tiftakar li għall-ewwel li bdew jinnamraw, kien qalilha li nhar ta’ Erbgħa ma setgħux joħorġu, għax kien ikollu l-laqgħa ta’ kull ġimgħa.

Il-ħruġ ta’ Ritchie u Connie kien ikun lejn l-inħawi tad-dar ta’ Connie. Kienu jinżlu n-‘niżla tal-kirxa’ u jiġu Balluta. Passiġġata u lura. Fis-sajf, Connie ġieli ppruvat taħbi l-malja, biex imorru jgħumu, iżda ommha ma kinitx tippermettilha tgħum miegħu jekk mhux fil-preżenza tagħha. Tiftakar li fis-sajf, il-kumpanija Stardust kienet torganizza private biex imorru jgħumu, u ommha, kienet tmur magħhom bilfors..

Meta jirritornaw id-dar, kienet tgħidilha biex darb’oħra ma tgħumx daqshekk viċin tan-namrat.

Għerusija ‘mħassra’

L-għerusija ta’ Ritchie u Connie kienet ippjanata li ssir fil-31 ta’ Marzu, 1957. Kellhom kollox lest, inklużi l-mistednin u r-riċeviment, iżda kellu jitħassar kollox. Ftit jiem qabel, omm Connie kienet malament u fil-fatt mietet dakinhar stess li kellha ssir l-għerusija.

L-għada, l-1 ta’ April, wara l-funeral, Patri Harry Born, li kien se jgħarrashom, baqa’ sejjer id-dar għandhom, sab lil Connie u qalilha: “Hux jien, il-bieraħ kont se nberkilkom iċ-ċrieket tal-għerusija. Mur isa ġibhom, ħa ngħarraskom issa.” U l-għerusija saret b’Connie liebsa l-fardal fil-kċina.

Imbagħad bdiet it-tfittxija għad-dar. Dak iż-żmien Ritchie kien jaħdem ma’ skrivan li kien se jemigra għall-Awstralja. Allura staqsieh setax jikri d-dar hu minfloku biex jiżżewweġ u dak qallu li se jistaqsi lis-sid. Is-sid aċċetta u b’hekk, Ritchie u Connie ma damux wisq ifittxu fejn se jmorru joqogħdu.

Ir-rabta ċoff issir għoqda

Ladarba kellhom id-dar mikrija, hejjew għall-jum li, b’daħqa, Ritchie jirreferi għalih bħala dak li minn rabta ċoff saret għoqda. Żewwiġhom Mons Ġużeppi Mifsud, il-kuġin ta’ missier Connie u mbagħad kellhom ir-riċeviment, tas-Sliema fil-Lukanda Imperial. Jiftakru li tilqagħhom fis-sala kellhom l-orkestra ta’ Oscar Lucas, magħmula minn tmien mużiċisti.

Wara t-tieġ, li kien filgħodu, twasslu l-Lukanda Phoenicia sas-7p.m. mnejn imbagħad marru għal qamar il-għasel ta’ 22 jum, fejn żaru Ruma, Napli, Capri u postijiet oħra fl-Italja.

Ftit qabel għeluq l-ewwel sena, lil Connie u Ritchie twelditilhom it-tifla l-kbira Patricia, illum miżżewġa lil Silvio Borg u għandhom żewġt itfal; Andrew u Deborah. Warajha kellhom lil Ian, miżżewweġ lil Rita, li għandhom żewġt itfal, Matthew u Mark. U wara ħames snin, Connie kellha lit-tifel iż-żgħir Paul, li għadu ġuvni.

Mistoqsijin jgħidu x’differenza jaraw bejn it-trobbija ta’ dari u dik tal-lum, Ritchie u Connie jaqblu li din hi waħda enormi. Isostnu li llum it-tfal iridu jonfqu kulma jkollhom. La jridu jġemmgħu, la jkollhom flus il-Bank u xejn. Anzi, jekk jafu li se jdaħħlu xi flus, jippjanaw minn qabel kif se jonfquhom. Din hi problema kbira, bħalma hi problema meta jiġu biex jiżżewġu u ma jsibux fejn jikru. Iridu tabilfors jixtru dar u jagħmlu għomorhom iħallsu djun kbar. Dan l-istress fuqhom, ħafna drabi jwassal għall-kollass tal-għaqda bejn il-miżżewġin.

Id-dover tal-omm

Ritchie jżid ukoll li meta mara miżżewġa jkollha tarbija, postha jkun magħha sa ma tikber sew. Igħid li hi ħaġa tajba li llum hawn il-maternity unpaid leave, iżda sena jew sentejn m’humiex biżżejjed. L-ewwel dover ta’ omm għandu jkun lejn uliedha u mhux lejn ix-xogħol barra mid-dar. Ritchie u Connie lanqas jaqblu li t-trabi jittieħdu għand in-nanniet biex irabbuhom huma. In-nanniet rabbew lil uliedhom – il-ġenituri tal-lum — u dawn għandhom irabbu lil tagħhom.

Jirraġunaw ukoll li r-reliġjon għandha tkun mgħallma aktar fit-tfal, biex jonqsu l-problemi li għandna, fosthom ta’ dawk imsejħa unmarried mothers, li sa minn 12-il sena, diġà qed isiru ommijiet. Mhux talli naqsu l-valuri nsara, talli, min qed jiżbalja qed isib għajnuna ma taqta’ xejn b’diversi modi..

Meta għalqu 25 sena żwieġ, Ritchie u Connie kellhom quddiesa ta’ ringrazzjament fl-istess knisja li żżewġu fiha, u wara organizzaw riċeviment għall-membri tal-familja u ħbieb f’St.Benild’s. Imbagħad, meta għalqu 50 sena miżżewġin, il-quddiesa ta’ ringrazzjament saret fil-knisja tal-Karmnu, fil-Balluta, iċċelebrata minn Patri Leonard Mahoney, li kien qaddsilhom ukoll fil-25 sena taż-żwieġ tagħhom. Binhom Ian, flimkien ma’ martu u uliedhom, daqqew u kantaw l-innijiet tul il-quddiesa. Wara kellhom ikla fil-Lukanda Le Meridien, il-Balluta.

Il-messaġġ li jagħtu lill-miżżewġin friski hu li għandhom jibżgħu għall-flus; isibu kemm jistgħu ħin biex ikunu fil-kumpanija ta’ xulxin u jwarrbu l-ħbiberiji u l-familjarità żejda, li jistgħu jwasslu għat-tifrik taż-żwieġ. 

Minn Charles B. Spiteri

Is-sens ta’ dixxiplina kien qawwi…illum, l-ambjent li t-tfal telgħin fih, qed itellagħhom mod ieħor

Fis-26 ta’ Jannar li għadda Dominic u martu Antonia Micallef mir-Rabat, għalqu 56 sena miżżewġin. Mill-ħames ulied li kellhom, illum għandhom tlieta, għax Joe miet żgħir fl-età ta’ jumejn u t-tqala l-oħra kienet miscarriage. Huma nanniet ta’ ħamest itfal miż-żwieġ ta’ binthom il-kbira Carmen. It-tifel, Mario, sar Patri tas-Soċjetà Missjunarju ta’ San Pawl, fejn hu Vigarju tal-MSSP f’Ruma u t-tifla ż-żgħira hi Sor Emma, soru Agostinjana f’Londra.

Dominic u Antonia t-tnejn twiedu r-Rabat għalkemm għexu fi djar bogħod minn xulxin. Jiftakru li kienu ltaqgħu flimkien fl-1953, meta kienu joħorġu għall-passiġġati ta’ wara l-ikel fl-inħawi tas-Seminarju Tal-Virtu, meta kien għadu qed jinbena t-Training College. 

Dominic kellu 18-il sena u Antonia kienet ħames xhur akbar minnu. Kunjom xbubitha kien Borg.

In-namur fi żmienhom ma kien jixbah xejn lil tal-lum. Kienu jiltaqgħu darba fil-ġimgħa, ġeneralment bil-moħbi, iżda wara ċertu żmien qalu lill-ġenituri tagħhom. Omm Antonia, li kienet armla, ma oġġezzjonatx għall-pass ta’ bintha li tkellem lil Dominic bi ħsieb ta’ żwieġ, waqt li wara kollox, lanqas omm u missier Dominic ma ħassrulu. B’din il-barka u l-aċċettazzjoni tal-ġenituri, Dominic u Antonia saru għarajjes u baqgħu mexjin ’il quddiem.

Il-ħruġ tagħhom flimkien lanqas kien bħal tal-lum, joħorġu u jidħlu xħin ifettlilhom. U biex Antonia toħroġ ma’ Dominic kienet tkun trid tieħu lil oħtha magħha.

Il-ħarġiet b’oħt il-mara

Il-ħarġiet tagħhom kienu jkunu xi passiġġata nhar ta’ Ħadd, fil-kampanja. Barra ma kinux idumu wisq. Fis-7.00 p.m. jirritornaw id-dar. Kienu jitħallew ftit aktar meta kien ikollhom xi okkażjoni.

Il-ħidma ta’ Dominic, li kien wieħed minn għaxart itfal, li erbgħa minnhom mietu, minn dejjem kienet dik ta’ stampatur, waqt li Antonia, kienet taħdem bħala nissieġa ma’ ta’ Strickland, fi żmien Mrs de Trafford. Antonia bdiet taħdem minn eta’ żgħira biex tgħin lil ommha li kellha sebat itfal u romlot aktar qabel. Missierha miet bil-gwerra, meta hi kellha sitt snin u nofs. Hi kienet ir-raba’ wild tal-familja Borg.

Damu għarajjes sentejn, u għalkemm f’dawk is-snin, kienet problema kbira biex issib fejn tmur toqgħod. F’Malta kien għad hawn skarsezza kbira ta’ djar. Tant, li għall-ewwel sentejn tal-ħajja miżżewġa tagħhom, kellhom imorru joqogħdu l-Isla, għax hemm biss sabu fejn jikru.

It-tieġ tal-koppja Micallef ma kienx wieħed kbir. Kien tieġ bejn familjari u xi ħbieb. Iżżewġu fil-parroċċa San Pawl u l-festin għamluh fil-każin ta’ fuq il-Count Roger Band Club, għax ma kienx hawn swali.

Dominic jiftakar sew li dak iż-żmien ma kienx isir quddies fil-għaxija, għax dan daħal minn wara l-Konċilju. Għalhekk huma żżewġu filgħaxija, fil-Parroċċa San Pawl fejn għamlu r-rit taż-żwieġ u l-għada kellhom il-quddiesa fil-knisja ta’ San Duminku, fil-Grotta tal-Madonna tal-Għar. Kemm hu kif ukoll martu rrakkuntaw li r-riċeviment tat-tieġ kien sar filgħaxija stess, wara li għamlu r-rit taż-żwieġ.

Id-dehra tal-fotografu jiġri fis-sala biex jiġbed ir-ritratti kienet għadha xi ħaġa tal-futur. Biex ikollok ritratti tal-festin, ried ikollok lil xi ħadd tal-familja li jkollu camera tar-ritratti. U għar-ritratt jew tnejn tat-tieġ, il-koppja kien ikollha tmur fi studio. Huma għażlu lill-Express Studio ta’ Raħal Ġdid.

Allura biex jinġibdilhom ir-ritratt kienu jaqbdu karrozza mikrija u jmorru fl-istudio waqt li l-mistednin ikunu fis-sala għaddejjin bir-riċeviment. Ir-ritratti kienu black and white u l-kulur kien isir bl-idejn.

In-nuqqas tal-missier

Dakinhar tat-tieġ Antonia ħasset ħafna n-nuqqas ta’ missierha. Sa fuq l-artal wassalha ħuha l-kbir. Iżda mbagħad kollox mar sewwa.

Bi tbissima fuq fommha, Antonia rrakkuntatli li dak il-lejl tat-tieġ, hi u żewġha ma raqdux flimkien. Ir-raġuni għal dan kienet minħabba li kienu għadhom ma ċċelebrawx il-quddiesa flimkien. Għalhekk, biex jibdew il-ħajja miżżewġa, marru fid-dar il-ġdida tagħhom fl-Isla l-għada.

Illum, meta jsemmu dan l-aneddotu, in-neputijiet jidħqu bihom, iżda dak iż-żmien, id-drawwa hekk kienet. Il-ħajja bogħod mil-lokal fejn tkun twelidt, kienet diffiċli, kemm għal Dominic u wkoll għal martu Antonia, u biex jaraw lil tal-familja, kienu jitilgħu r-Rabat darba fil-ġimgħa.

Hekk kif iżżewġet, Antonia waqfet mix-xogħol. Setgħet kompliet kieku riedet, iżda żewġha kien tal-fehma li l-ewwel li kellha tiġi fil-ħajja ġdida tagħhom, kienet il-familja.

Wara sena u tliet xhur miż-żwieġ kellhom l-ewwel tarbija tagħhom. Illum il-ġurnata, Carmen, il-kbira, hi miżżewġa u għandha ħamest itfal. Il-kbira daħlitilha soru, tnejn oħra; wieħed bil-girlfriend u l-oħra bil-boyfriend u l-aħħar tnejn għadhom żgħar.

Bħala koppja miżżewġa, Dominic u Antonia dejjem rabbew lil uliedhom fil-biża’ ta’ Alla. Quddiesa u rużarju ma naqsu qatt. Nhar ta’ Ħadd, kienet drawwa tal-familja, li għall-quddiesa jmorru flimkien. Kienu jmorru l-Katidral, l-Imdina.

Iżda meta t-tfal tagħhom tfarfru, min kien ikollu s-servizz tal-qari jew tad-daqq u għalhekk kulħadd beda jattendi għal rasu.

Differenza fit-trobbija

Għal Antonia, id-differenza fit-trobbija bejn il-bieraħ u llum hi kbira mmens. Kultant issostni li ‘allaħares qed trabbi llum.’ Dan għax dari l-ulied kienu jobdu, għalkemm kienu mqarbin ukoll. Is-sens ta’ dixxiplina kien jinħass. Mhux għax illum il-ġenituri ma jagħmlux li jistgħu b’riżq it-trobbija tajba għal uliedhom , iżda l-koppja Micallef temmen li l-ambjent li t-tfal tal-lum telgħin fih, iġegħilhom jirreaġixxu mod ieħor. Per eżempju dari ma kienx ikun hemm dewmien barra mid-dar, iżda t-tfal tal-lum joħorġu fil-ħin, li dari, il-ġenituri tagħhom kien jidħlu lura mill-ħruġ tagħhom. Għalihom din hi ħaġa normali u ma jagħmluhx b’ħażen. Lanqas hemm età stabbilita għal meta t-tfal joħorġu mid-dar u jdumu barra sa tard bil-lejl.

Dominic jirrakkonta li sa ftit qabel ma ltaqa’ ma’ Antonia, il-logħob tagħhom kien ikun mat-tfal tal-ġirien, fit-triq tagħhom stess. Illum, il-logħob inqata’ u l-ħruġ sploda għall-etajiet kollha.

Antonia hi tal-fehma li r-rabta qawwija li għadha teżisti bejnha u bejn żewġha hi riżultat tat-talb, waqt li dik mat-tfal kienet tinqasam ukoll fil-logħob. Tistqarr li meta żewġha kien jirritorna mix-xogħol, fejn kien impjegat ma’ Chritien, kien ikompli jaħdem xi xogħol id-dar, iżda dejjem jagħmel mill-inqas siegħa logħob mat-tfal qabel jorqdu.

Dan ma jfissirx li ma kellhomx intoppi bħala koppja, għax l-inkwiet jinbet minn kullimkien, iżda jekk ikollok formazzjoni tajba, jirnexxilek tirbħu.

Hawn semmiet il-mewt li ġarrbu fi tnejn mill-ulied li kellhom, fejn għadha tħoss għafsa ta’ qalb għall-fatt li lanqas ritratt m’għandha tat-tarbija ż-żgħira li kellha. Dak iż-żmien ma kienx bħal-lum, fejn appena l-omm twelled, jitħalla jidħol fotografu jew il-missier stess, u jiġbdu ritratt lit-tarbija. B’dispjaċir iħossu li ma għandhomx, imqar ritratt tiegħu, iżda jħossuh magħhom waqt li jitolbuh.

Talb fil-familji

Il-koppja Micallef temmen li d-drawwa tat-talb fil-familji tidher li qed tonqos, forsi għax il-ħajja saret aktar mgħaġġla u materjali. Tħoss ukoll li t-tfal – u dan tarah min-neputijiet tagħha stess, saru jridu jgħaġġlu l-ħajja. Meta jmorru għand in-nannu u n-nanna, dawn jistaqsuhom ikunux qalu r-rużarju u meta t-tweġiba tkun fin-negattiv, jgħiduh magħhom. Iżda jgorru xi ftit ghax jgħidu li n-nanniet idumu.

Għar-rigward tal-ġlied bejn il-koppji tal-lum, Dominic jemmen li dan hu kaġun tan-nuqqas ta’ paċenzja li teżisti, fejn parti ma tittollerax lill-oħra. Ħadd mill-partijiet ma jrid jagħmel sagrifiċċji u dak li jridu jriduh malajr.

Antonia taqbel ferm ma’ żewġha u żżid li meta t-tfal kienu għadhom ċkejknin, biex setgħu jagħmlu kapriċċ, Dominic kien imur idoqq mal-Banda. ġieli dam sas-sagħtejn ta’ filgħodu u hi kienet tibqa’ d-dar bit-tfal u tistennieh imqajma sa ma jirritorna. Dan għaliha kien sagrifiċċju kbir, iżda kulħadd irid ikun imħejji jagħmlu, jekk wara u fil-futur ikun irid ftit tgawdija. Saħqet li għall-imħabba, irid ikun hemm it-tbatija. Imħabba bla tbatija, mhix imħabba.

Finalment, il-koppja Micallef temmen li llum il-libertà tat-tfal żdiedet immens u din qed tissarrfilhom ħażin ’il quddiem f’ħajjithom, meta jaraw li r-rabta taż-żwieġ ‘toħnoqhom’ xi ftit.

Bħala messaġġ lill-koppji żgħażagħ, Antonia tistedinhom jitolbu flimkien, jagħrfu lil Alla, jieħdu paċenzja b’xulxin u jindukraw sew lil uliedhom. Hi tal-fehma li l-ġenituri m’għandhom qatt jheddu lil uliedhom li jkeċċuhom mid-dar. Anzi, meta jkunu se joħorġu mqar għall-iskola, jħajruhom jgħidu Ave Marija lill-Madonna biex tieqaf magħhom għal dak il-jum.

Vista lil Ġesù

Min-naħa tiegħu Dominic iħeġġeġ lit-tfal japprezzaw u jistudjaw il-fehma tal-ġenituri, qabel ma jopponuha, għax dak li jgħidulhom il-ġenituri, minkejja l-mentalità differenti, hu żgur għall-ġid tagħhom. Jekk it-tfal jidraw jagħmlu hekk, isibu li meta jiżżewġu, jkunu kapaċi jifhmu aħjar lil marthom jew lil żwieġhom. Jemmen ukoll li tkun ħaġa tajba jekk meta l-koppja toħroġ flimkien, u tgħaddi minn quddiem knisja jew kappella, tidħol tagħmel vista ta’ ħames minuti lil Ġesù Sagramentat. Jaf li ħafna, inklużi qarrejja, jistgħu jiddieħqu bih, iżda kif qal hu – jekk xi ħadd mill-koppja tiltaqa’ ma’ xi habib fit-triq, xorta tieqaf u tkellmu għal mill-inqas ħames minuti. Allura Alla ma ħaqqux ftit ħsieb? !
Meta Dominic u Antonia għalqu 50 sena miżżewġin, iċċelebraw b’mod familjari quddiesa ta’ radd il-ħajr lil Alla, li għaliha ġew minn barra t-tifel il-Patri, li qaddsilhom u binthom is-Soru. Wara marru għal ikla fil-Point de View, ir-Rabat.

Il-Palazz Malacañang, jew kif hu magħruf il-Palazz Malacañan, hu r-residenza uffiċjali tal-President tal-Filippini. Il-palazz jinsab fin-naħa ta’ fuq tax-xatt tax-Xmara Pasig f’Manila. Il-kelma ‘Malacañang’ hi referenza għall-amministrazzjoni tal-President jew il-fergħa Eżekuttiva. Illum, il-kumpless jikkonsisti fil-Palazz innifsu; is-sala Bonifacio (li qabel kienet tintuża bħala d-dar tal-mistednin) użata minn Ferdinand E. Marcos u wara mis-suċċessur Corazon C. Aquino bħala l-uffiċċju tagħha u minn Joseph Ejercito Estrada bħala residenza; is-Sala Kalayaan (qabel il-bini eżekuttiv mibni fi żmien l-amministrazzjoni Amerikana); is-Sala Mabini (il-bini tal-Amministrazzjoni) u l-Bini Eżekuttiv Ġdid (mibni mill-President Aquino) kif ukoll binjiet oħra żgħar.

Dar tal-mistrieħ

Faċċata tax-xmara hemm il-Malacañang Park, li jikkonsisti f’golf course, park, kmamar għall-gwardja presidenzjali kif ukoll dar tal-mistrieħ għall-president (Bahay Pangarap) u sala tar-rikreazzjoni mibnija fl-aqwa żmien tal-Commonwealth.

Il-kmamar statali u storiċi qajla jkunu miftuħin għall-pubbliku, għalkemm fiż-żmien ta’ qabel Marcos, speċjalment matul il-ħakma ta’ Ramon Magsaysay, il-Palazz kien jinżamm magħluq u mgħasses b’mod qawwi l-aktar fi żmien ta’ taqlib politiku. Dan peress li kulmin jipprotesta kien jinġabar tul Triq Mendiola u juri fehmtu kontra l-Gvern.

L-etimoloġija uffiċjali għall-isem ta’ dan il-palazz tmur lura għall-1930 u jingħad li ġej mill-frażi Tagalog may lakan diyan, li tfisser “hemmhekk hemm bniedem nobbli”. Kollu hu minnu, għax qabel ma l-Palazz beda jservi bħala r-residenza tal-Kap Eżekuttiv tan-nazzjon, kien id-dar ta’ merkant Spanjol sinjur ferm.

Min-naħa l-oħra l-Ispanjoli jgħidu li l-isem hu ġej minn ‘Mamalakaya’; għas-sajjieda li fl-antik kienu jifirxu l-qabda tagħhom, fil-kisra tax-xmara fejn illum hemm il-Palazz.

Fl-Intramuros

Hu x’inhu l-oriġini, ħadd ma jmeri li l-kelma Malacañang hi Spanjola.

Qabel l-indipendenza ta’ Spanja l-Ġdida, mnejn il-Filippini kienu ggvernati, il-Ġeneral Spanjol u wara l-Ġeneral tal-Filippini, kienu joqogħdu bid-dar fil-belt magħluqa Intramuros f’Manila. Iżda damu hemm biss sa ma terremot waqqa l-Palazz tal-Gvernatur (Palacio del Gobernador) fl-1869. Minn dak iż-żmien, il-Palazz Malacañang, dar tas-sajf, oriġinarjament mibnija fl-1802 mill-aristokratiku Spanjol Don Luis Rocha, li mbagħad xtraha uffiċjal u wara nxtrat mill-istat, saret ir-residenza temporanja tal-Gvernaturi Ġenerali. L-ewwel Gvernatur Spanjol li okkupa l-Palazz Maolacanang kien il-Gvernatur Ġenerali Rafael de Echague y Bermingham, li qabel kien gvernatur ta’ Puerto Rico.

Meta l-Filippini waqgħu taħt il-ħakma Amerikana wara l-gwerra Spanjola-Amerikana, il-Palazz Malacañang sar ir-residenza tal-Gvernatur Ġeneralil Amerikan. Kien William Howard Taft, li fl-1900 sar l-ewwel Gvernatur Ċivili Amerikan li mar joqgħod fil-Palazz. Fi żmienu l-Palazz tkabbar u wara żdied bini eżekuttiv mill-Gvernaturi Ġenerali Francis Burton Harrison u Dwight Davis.

Okkupazzjoni Filippina

Meta fil-15 ta’ Novembru, 1935 twaqqaf il-Commonwealth tal-Filippini, il-bini għadda f’idejn il-President tal-pajjiż. L-ewwel President tal-Filippini li okkupah kien Manuel L. Quezon. Minn dakinhar ’l hawn il-Palazz baqa’ jinżamm bħala r-residenza uffiċjali tal-President.

Hekk kif Ramon Magsaysay laħaq President ħareġ ordni eżekuttiva biex bidel l-isem minn Malacañang Palace għal Malacañang: Ir-Residenza tal-President tal-Filippini. Dan l-isem qabad malajr u nżamm sa ma ġie abbandunat informalment mill-amministrazzjoni Marcos.

Matul l-amministrazzjoni tal-President Corazon Aquino, u għal raġunijiet storiċi, il-politika tal-gvern riedet tagħmel distinzjoni bejn il-Palazz Malacanan, ir-residenza uffiċjali tal-President, u Malacañang, l-uffiċċju tal-President.

Il-Palazz sar magħruf bħala d-dar tal-President Ferdinand u Imelda Marcos, li kienu l-aktar nies li għexu fih – mill-1965 sal-1986. Bħala first lady, is-Sinjura Marcos rat il-bini mill-ġdid tal-palazz skont il-gosti estravaganti tagħha. Bl-espansjoni li saret, ittieħed ukoll il-bini tal-Birrerija San Miguel. Wara l-protesti u l-irvell mill-istudenti, li waslu sal-gradi tal-palazz, fil-bidu tas-sebgħinijiet, ġiet dikjarata l-liġi marzjali u l-kumpless ingħalaq għall-pubbliku. Iżda meta l-President Marcos tneħħa mis-setgħa, il-kumpless imtela bin-nies tal-lokal u l-ġurnalisti internazzjonali setgħu juri l-ħajja lussuża li kienet qed tgħix fiha l-familja Marcos, kif ukoll il-kollezzjoni ta’ min jistmerrha, ta’ eluf ta’ żraben li kellha s-Sinjura Marcos.

Il-Palazz Presidenzjali f’Ateni, il-Greċja, hu r-residenza uffiċjali tal-President tar-Repubblika Ellenika. Qabel kien iservi bħala l-Palazz Irjali u dan dam hekk sa ma permezz ta’ referendum fl-1974, tneħħiet il-monarkija.

Id-deċiżjoni li jinbena l-bini li llum iservi bħala d-dar Presidenzjali ttieħdet fl-1868. Dik is-sena twieled Kostantinu, bin Ġorġ I, u eredi tat-tron. L-istat Grieg qatagħha li jippreżentalu dar privata għal meta jilħaq l-età tiegħu.

Wieħed u għoxrin sena wara, meta Kostantinu żżewweġ lil Sophia, Prinċipessa tal-Hohenzollern, l-istat qabel li jinbena l-palazz għall-Prinċep eredi, u sar magħruf bħala Enst Ziller. Il-bini beda fl-1891 u tlesta sitt snin wara fl-1897.

Nar qerried

Lejlet il-Milied tal-1909, in-nar qered parti kbira mill-Palazz Irjali (illum użat mill-Parlament) bir-riżultat li temporanjament, beda jintuża bħala r-residenza tal-familja rjali. Wara l-assassinar ta’ Ġorġ I fl-1913, u l-inkurunazzjoni ta’ Kostantinu, il-Palazz tal-Prinċep eredi, finalment sar ir-residenza rjali.

L-użu tal-bini bħala Palazz waqaf fl-1924, meta l-monarkija twarrbet għal kollox u l-pajjiż ġie dikjarat Repubblika. Imbagħad intuża bħala dar Presidenzjali sal-1935 sa mal-monarkija reġgħet ġiet restawrata u r-Re rritorna f’pajjiżu. Mill-1974, ġiet restawrata wkoll id-demokrazija wara seba’ snin ta’ dittatura militari u l-bini ntuża bħala dar Presidenzjali u residenza għall-President tal-ġurnata.

Sal-aħħar snin tas-seklu dsatax, l-art li fuqha nbniet id-dar Presidenzjali kienet meqjusa bħala ’l-barra mil-limiti tal-belt. Fuq in-naħa tal-Lvant tagħha kien hemm il-Palazz Irjali. Wara dak, kien hemm biss għelieqi u rziezet żgħar. F’dak il-perijodu, l-uniċI bini li kien jidher fuq il-mapep, kienu d-dar tad-Dukessa ta’ Plaisance (magħrufa bħala Ilissia u llum fiha l-Mużew Biżantin) u l-Monasteru Petraki, li t-tnejn inbnew fl-inħawi tal-kampanja, ’il bogħod miċ-ċentru tal-belt.

Għarfien limitat

L-għarfien limitat għall-inħawi f’dak iż-żmien, jista’ jidher mill-fatt li fl-1854, fuq l-istess art kien hemm orfanatrofju tal-bniet (li m’għadux jeżisti). Barra minhekk, l-art matul Vjal Kifissias (illum magħrufa bħala Vjal Vasilissis Sofias) ukoll baqgħet mhux mibnija u l-istat kien mistenni jibni fuqha, bini ministerjali.

Fil-bidu tal-1870 l-Istat ippermetta l-bejgħ tal-art lil individwi privati, li wassal għall-bini ta’ djar għall-familji għonja ta’ Ateni. Lejn l-1890, l-arkitett Ernst Ziller ingħata l-kummissjoni li jibni l-Palazz għall-Prinċep eredi. Ziller kien l-arkitett uffiċjali tal-Qorti taħt ir-Re Ġorġ I u ddisinja madwar 700 binja mal-Grecja kollha, kemm dawk uffiċjali kif ukoll għall-użu privat.

Ġnien ornamentali

Mat-tlestija tal-Palazz fl-1897 u l-bini ta’ Triq Herodou Attikou, il-Palazz tal-Prinċep ġie mdawwar bi ġnien ornamentali kbir. L-għażla tal-pjanti aktarx li tħalliet f’idejn xi speċjalist Grieg, peress li ħafna mis-siġar huma Griegi.

Sa mill-bidu, il-ġnien kien maqsum f’żewġ partijiet kbar, minħabba li t-triq mhix dritta. Il-Palazz jinsab fl-ogħla parti u quddiemu hemm il-ġnien li sar fuq stil Franċiż.

Peress li dan kien se jkun palazz għall-Prinċep eredi, ma sarux swali tal-ballu kbar, peress li twemmen li dawn kellhom ikunu biss fil-Palazz Irjali l-antik. Għalhekk, meta l-palazz sar ir-residenza ewlenija rjali, kienet meħtieġa sala tal-ballu kbira.
Fl-1909, Ziller reġa’ tqabbad jiddisinja estensjoni li kienet tintuża bħala sala tal-ballu u li llum hi magħrufa bħala s-Sala tal-Kredenzjali.

L-ikbar kamra

Estensjoni oħra kienet meħtieġa meta l-Prinċipessa Sophia tal-Greċja, bint ir-Re Pawlu u r-Reġina Frederika, tgħarrset lill-Prinċep Don Juan Carlos I ta’ Spanja (illum Re u Reġina ta’ Spanja). Kien fl-1962, li r-Re ikkummissjona lill-arkitett Alexander Baltatzis biex jiddisinja żieda li kellha tkun l-ikbar kamra li hemm fil-palazz illum, u li hi magħrufa bħala r-Reception Hall.

Illum, bil-belt ta’ Ateni testendi u bosta mili kwadri, id-dar Presidenzjali tinsab eżattament fiċ-ċentru tal-kapitali, maġenb il-Ġnien Nazzjonali u l-Parlament.

Triq Herodou Attikou, fejn jinsab dan il-bini Presidenzjali, mhux biss hi waħda mill-aktar triqat sbieħ tal-belt, iżda hi msawra bil-ħajja politika u soċjali tal-Greċja, peress li fl-istess post hemm il-bini Maximou, fejn il-Prim Ministru Grieg għandu l-uffiċċju tiegħu. Id-dar Presidenzjali bil-ġnien li fiha, għandha firxa ta’ madwar 27,000 metru kwadru.

Sa min-nofs is-snin sebgħin, il-President jorganizza riċeviment kull 24 ta’ Lulju biex ifakkar ir-restawr tad-demokrazija. Għal dan ir-riċeviment ikunu mistednin l-irjus politiċi, miliari, il-mexxejja akkademiċ tal-pajjiż u wkoll rappreżentanti tal-midja u organizzazzjonijiet oħra.