Page Status: Pending

Sant’ Iermu wieqaf sabiħ fil-bidu tal-Belt Malta jilqa’,  jħares u jsebbaħ il-madwar:  ġmielu issa qed joħroġ aħjar.

Kittieb barrani Nicholas Monserrat, li fost ir-rumanżi magħrufa tiegħu nsibu ‘The Kappillan of Malta’ jiġbor ġrajjiet Malta u Għawdex u r-rabta tagħhom mal-qassis.  Hawn min il-qassissin ma jġarraħhomx fi żmien meta kien hawn Kotra, kien hemm min jsejjaħ lil Malta, Gżira Kunvent. Aktarx kien Dwardu Ellul.

Illum jingħad li hawn in-nieqes, kollox ma’ kollox f’Sant’ Iermu l-Belt Malta kien hemm reċta tal-Kappillan ta’ Malta.  Jidher ċar u b’saħħtu l-irbit li hemm bejn il-qassis u l-Malti.

Fit-taħbit tal-gwerra, fil-kenn ta’ taħt l-art, il-qassis kien il-ħolqa fil-kenn u r-rifda tal-Maltin fil-ħbit mill-ajru.  Ix-xenarju flimkien ma’ l-atturi ħarġu bil-qilla u bil-ħlewwa ċ-ċaqliq kollu taħt l-art, kif ukoll iċ-ċaqliq politiku u tal-Knisja. Il-ġid u t-tajjeb jintesa’ u jitlaq u jeħħel biss ma’ mħuħ ta’ persuni profondi.

Nicholas Monserrat hu li ra’ dan u Mario Azzopardi qallu biex il-Maltin b-ilsienhom jgħożżu u r-rabta li għandhu ir-ragħaj mal-bniedem. Togħxa tahra l-imħabba tal-qassis minkejja ix-xkiel min daru u mill-Knisja u jibqa’ jaqdi dmiru. U ttarrfu biex ma’ jkomplix jagħmel il-ġid.

Min ra u fehem jaf x’qed ngħid, min ma’ rahx jekk jarah japprezzawh aħjar.

Grazzi Mario Azzopardi, atturi Maltin miċ-ċkejknin sal-kbar li tajtu sehemkom u ruħħkom biex twasslu l-imħabba dejjiema ta’ Alla mal-kotra bis-saħħa tal-qassis.

Rexta qaddisa li tagħmlilna ġieħ !

Il-Ħajja qisha l-istess: tqum, tinħasel, tiekol, toħroġ, taħdem, terġa’ lura, tiekol u torqod; qoffa ġejja u oħra sejra.

Bidla taf togħġob: bidla għal aħjar ngħidulha festa. Festa fejn ikun hemm libsa ġdida, purtieri, tiżjin, ikel, stedin u wkoll sparar.

Bosta huma dawk li jiġġennu bil-bombi u tarahom jinġabru u jogħxew bil-kulur u t-tifsil u dwal, u oħrajn l-bombi jġennuhom u ma jħalluhomx jorqdu, ibeżżgħuhom u jagħmlulhom il-ħsara, theżżiż u ċaqliq.

Min hu dilettant mhux dejjem jista jagħmel il-kalkoli, jifraħ, jogħxa u jinsa. Min-naħa l-oħra min jitwerwer, jiftakar u jkun jixtieq li l-ħin jgħaddi malajr.

Studju li jista’ jsir fuq il-widna jista’ juri kemm hu l-ħoss li t-tanbur tal-widna ma’ jagħmilux ħsara u min hemm tibda l-ħidma jew ix-xogħol tan-nar.

B’qari, tertuqa u għarfien jista’ jkollhu ’l Bum Bum li ma jdejjaqx, ma jagħmilx ħsara li jagħti gost u jiġbed iżjed nies. Aħseb kemm kemm jekk jinġabru l-ħinijiet tal-ħruq tan-nar kif ukoll irjien u ikun hemm kalendarju tal-jiem u l-ħin tan-nar u fejn, u wkoll is-saħħa tiegħu.

B’hekk dak li jista’ jdejjaq, jirfina u jagħti pjaċir. Mhux saħħa għal BUM BUM imma IRFINAR biex nar u ħoss jitgawdew aħjar.  

minn Charles B. Spiteri

Għaxriet ta’ snin qabel ma kien hawn iċ-ċellulari, u dinja ’l bogħod mill-Facebook, Harold ‘Johnny’ Johnson u Eddie Scott Jones, ħasbu li se jinfirdu għal dejjem meta sellmu lil xulxin wara li nħelsu minn ħabs Nazist.

Wara li sparawlhom f’missjonijiet separati u kellhom jinżlu bil-paraxut tagħhom fuq l-art tal-għadu, iltaqgħu fiċ-ċelel tal-barbed-wire għall-priġunieri tal-gwerra, fi Stalag Luft VI, fl-1944.

It-tnejn b’ħajra qawwija għall-arti, saru inseparabbli — dejjem flimkien u jpinġu fil-ħabs iffriżat fil-Litwanja. Iżda meta wasal il-waqt għall-ħelsien tagħhom, Johnny, ta’ 23 sena, kellu jmur f’Leeds, pajjiżu, waqt li Eddie, ta’ 21 sena, kellu jirritorna f’Liverpool.

Huma kienu ppremjati b’labra tal-ingravata kull wieħed, f’forma ta’ paraxut.

Ħadd minnhom ma emmen li wara l-firda kellhom jerġgħu jiltaqgħu inċidentalment wara 70 sena ta’ ħbiberija.

Kien meta Eddie, illum ta’ 91 sena, kien qed jaħdem għall-kumpanija Pagan Smith, li xi ħadd irrimarkalu għal-labra tal-ingravata u qallu li kien hemm xi ħadd ieħor jaħdem hemm, li kellu labra bħalha.

Mejjet bil-kurżità biex jara min seta’ kien dan il-paraxutist, li bħalu ngħata l-labra ta’ mertu,  mexa wara l-kollega, biex tlaqqgħu miegħu. Għax il-labra kienet tingħata lil kull min ikun imġiegħel jaqbeż mill-ajruplan tiegħu.

Metasab lil ħabibu Johnny, baqa’ mibluh u qajla seta’ jemmen, iżda malajr għannqu lil xulxin u ma damux ma pinġew il-ġrajja tagħhom tas-snin 40.

Eddie Jones pinġa mill-memorja l-avventuri tiegħu fuq il-linji tal-għadu, jispara fuq il-postijiet tagħhom u jfittex postijiet fejn seta’ jillandja.

Johnny Johnson, li kien itir mal-Iskwadra 102, kellu jaqbeż darbtejn bil-paraxut mill-ajruplan tat-tip Halifax tiegħu. Mat-tieni darba nqabad mill-Ġermaniżi. Huma sparaw u laqtulu l-ajruplan fit-3 ta’ Diċembru, tal-1942, f’għoli ta’ 15,000 pied. Hu wkoll pinġa dak li jiftakar fiż-żmien tal-gwerra.

Minn Charles B. Spiteri

George u Marija huma t-tnejn mill-Furjana u għalkemm ma kinux jafu lil xulxin mill-bidu, il-familja Lewis kienet taf sew lill-familja Bugeja u viċi versa. Ta’ sbatax-il sena u nofs, George daħal jaħdem bħala emergency teacher mal-Gvern, u darba kien mistieden għal dance organizzat mill-għalliema. Ħafna drabi ż-żfin kien ikun organizzat fl-iskola Primarja tal-Furjana.

Joe, ħu Marija inzerta kien għalliem ukoll, u meta mar mal-għarusa tiegħu Candida, ħa miegħu lil oħtu Marija. Ħarsa minn hemm u oħra minn hawn, George ra lil Marija u talabha tiżfen miegħu. Hi aċċettat. Ħadu grazzja ma’ xulxin u komplew jiżfnu.

Ħin bla waqt, Candida ħassitha mhix f’sikitha u Joe talab lil George jagħmillu pjaċir biex aktar tard iwassal lil oħtu d-dar. Għalhekk George kellu l-ħin jistaqsiha kinitx taħdem, u meta waslu ħdejn id-dar tagħha, ried ikun jaf jerġgħux jiltaqgħu. Dak il-ħin la qaltlu iva u lanqas le. Iżda peress li semmietlu l-post fejn kienet taħdem, beda jmur ħdejn ix-xogħol tagħha.
Marija tirrakkonta li darba kien hemm ġugarell forma ta’ rocket u George qalilha- ‘‘Tiġi miegħi fil-qamar’’

Rakkomandazzjoni

Dari n-nies kienu aktar moħħhom f’xuxlin u mara mill-inħawi staqsiet lil omm Marija jekk bintha kinitx daħlet għarusa għand ta’ Lewis, għax kienet ratha ma’ George. Iżda kien daħal ħu Marija fin-nofs u qalilha li dak kien il-ħabib tiegħu. Bi tbissima, George jgħid li Joe kien għamillu rakkomandazzjoni!

Għalkemm ommha u missierha kienu nies ta’ dixxiplina kbira, ma ħaduhiex kontra binthom, l-aktar għax kienu jafu x’nies huma l-familja Lewis. Terġa’ Maria Stella, iz-zija ta’ George, kienet tgħallem id-duttrina lill-bniet tal-lokal, fosthom lil Marija.
George hu t-tieni wild minn sitta, waqt li Marija hi s-sitt waħda mid-disat itfal tal-familja Bugeja. George hu ikbar minn Marija bi tliet xhur biss. Mill-ewwel kienu aċċettati mill-familji rispettivi, għax kienu jafu sew li huma żewġ familji magħqudin. Bħala familji kienu jiltaqgħu f’xi okkażjoni u mhux li jmorru għand xulxin. Darba, iz-zija ta’ George iltaqgħet ma’ Marija u lin-neputi tagħha qaltlu- ‘‘tfajla bħalha, ibża’ għaliha u titlaqhiex.’’
Damu għarajjes ħames snin u l-aktar li kienu jiltaqgħu għal ftit ħin, xi jumejn u l-aktar tlieta fil-ġimgħa, peress li ta’ 19-il sena, George daħal il-Kulleġġ San Mikiel, jistudja għal għalliem regolari. Dak iż-żmien, l-istudenti kienu jorqdu l-Kulleġġ u joħorġu biss għal ftit sigħat nhar ta’ Erbgħa. L-irqad fid-dar tal-ġenituri kien ikun biss is-Sibt u l-Ħadd.

Ma toħroġx weħidha

Id-dixxiplina u r-rettezza ta’ dari kienet ħaġa tal-għaġeb, tant li Marija u George jirrakkuntaw bi tbissima fatt li llum lanqas jitwemmen. Mela, kien ġie għal vaganza hu Marija minn barra, flimkien ma’ martu, u lejla waħda stieden lil Marija biex tmur magħhom tara filmat, peress li George kien ma’ familtu San Pawl il-Baħar. Meta missierha raha mbiddla, staqsieha fejn kienet sejra u xħin qaltlu li kienet ħierġa ma’ ħuha u l-mara tiegħu, qalilha ma tmur xejn. Mhux biss, talli llitika ftit ma’ ħuha għax qallu li Marija kienet għarusa u ma kellhiex toħroġ weħidha. Naturalment, ħuha ħa għalih.

George jirrakkonta wkoll il-ħajja matul is-sentejn li għamel il-Kulleġġ. Kien ikollu Lm18 kull tliet xhur, meta kien diġa’ dieħel fl-20 sena tiegħu…u għarus! Iżda qatt ma talab flus lil missieru. Dejjem qadef għal rasu għax kien jistħi u biex mill-Belt imur San Pawl jitħarreġ fil-water polo kien jara kif iqanċaq. U dan meta n-nol tal-karrozzi tal-linja kien ta’ tliet soldi.

Hawnhekk semma li anki l-istess sagrifiċċji ta’ dari kienu jiddixxiplinaw lit-tfal. Hu tal-fehma li llum morna lura f’kollox, inkluż fl-edukazzjoni. Illum kulħadd ifittex id-drittijiet u allura lanqas id-dixxiplina ma baqa’ postha.
Iżda ż-żmien baqa’ għaddej u George u Marija waslu għall-għerusija. Bħala għarajjes kienu jmorru ta’ spiss il-knisja tal-Kapuċċini u jqerru għand Patri Beneditt. Għalhekk kien xieraq li għat-tberik taċ-ċrieket, talbu lilu. L-okkażjoni kienet ċelebrata b’festin fid-dar ta’ Marija.

Għajnuna lil Kana

Dak iż-żmien kien għadu kif beda l-Moviment ta’ Kana u l-fundatur, Dun Charles Vella talab lil George u lil Marija biex jgħinuh. Huma kellhom sehem attiv fit-tmexxija tiegħu u George kien magħżul kemm bħala Chairman tal-Pre Kana, kif ukoll kien fl-Eżekuttiv.
Marija tgħid li ġieli kien hemm ġranet fejn kienu jdumu xi ftit l-Istitut Kattoliku, u missierha u ommha kienu jgorru, iżda meta ssemmilhom lil Dun Charles, kollox kien jikkalma.
Terġa’ dak iż-żmien kienu bdew iċ-ċelebrazzjonijiet ta’ San Pawl tal-1960. Dun Charles kien wieħed mill-organizzaturi ewlenin u George kien miegħu f’kollox. Jiftakar li kienu ċelebrazzjonijiet tremendi- Fuq il-Gżejjer, fuq il-Fosos tal-Furjana…Kardinali fostna…

Żwieġ uniku

Kienu għadhom fil-Moviment ta’ Kana meta wasal il-jum taż-żwieġ tagħhom. Kien il-Ħadd 28 ta’ Mejju, 1961. Peress li dak ix-xahar kien se jiġi fi tmiemu l-kors tal-għarajjes, Dun Charles ħajjarhom jiżżewġu fil-Kappella tal-Istitut Kattoliku, fejn illum hemm il-booking office. Dan biex l-għarajjes li attendew il-kors, itemmuh bil-quddiesa tagħhom. George u Marija qablu u kienu l-uniċi tnejn min-nies li żżewġu hemm.

Intramaw is-siġġijiet fl-entratura tal-Istitut u t-tieġ tagħhom kienet okkażjoni partikulari, fejn il-mistednin ta’ George u Marija u l-koppji għarajjes li attendew il-kors ta’ Kana, tħalltu flimkien għall-quddiesa.

Wara t-tieġ, il-miżżewġin friski ħadu drink mal-għarajjes ħbiebhom fil-bottegin tal-Istitut Kattoliku u wara marru għal festin familjari.
Il-qamar il-għasel tagħhom kien se jkun fid-dar il-ġdida tagħhom u dan biex jibżgħu għall-flus li kellhom. Iżda Dun Charles, li dak iż-żmien, il-familja tiegħu kellha l-Meadowbank Hotel, f’Tas-Sliema, tahom sorpriża billi bagħathom għal erbat ijiem bla ħlas hemmhekk.

Mill-Furjana għall-Fgura

Għar-rigward tad-dar fejn kellhom jibdew jgħixu, il-koppja Lewis tgħid li ma kinitx ħaġa faċli ssib akkomodazzjoni. Iżda darba, missieru qallu li kien hemm wieħed li kelu xi postijiet il-Fgura. George jistqarr li lanqas kien jaf fejn kienet il-Fgura, iżda qabel ma’ missieru li jmorru jarawhom.
Kienu postijiet bil-pilot scheme. Tħallas somma bil-quddiem u l-kumplament fi żmien 25 sena. Kemm George kif ukoll martu Marija ma kellhomx alternattiva, għax wara kollox, il-post għoġobhom. Għalhekk qatgħuha li jixtruh, l-aktar ukoll għax kienu ilhom ħames snin jistennew.
Marija waqfet mix-xogħol maż-żwieġ, iżda l-għaqal tagħha fejn jidħol tisjir, xiri u ħjata, għenithom iħallsu l-post qabel iż-żmien. George ukoll kien imidd idejh f’ħafna mix-xogħol tad-dar u allura s-sold kienu jibżgħu għalih.
Marija tgħid li ħafna kienu jiskantaw bihom li marru jgħixu l-Fgura, għax kien għadu lokal mhux żviluppat, tant li damu żmien twil bla dawl fit-triq u bla ilma fid-dar. Għall-ilma kienu jridu jterrqu tliet kantunieri u jġorruh fil-bramel, kemm għall-ikel u l-ħasil kollu meħtieġ. It-toroq kienu għadhom imħarbtin u bil-baqar warajhom. Iżda kien ambjent li lil George u Marija għoġobhom, għax ma kienx wieħed tas-soltu.
Eżatt fl-ewwel anniversarju taż-żwieġ tagħhom (l-aħħar Ħadd ta’ Mejju), twelditilhom l-ewwel minn tlett itfal bniet- Marika, Roberta u Catriona. It-tifla ż-żgħira twieldet 14-il sena wara Roberta.

Magħmudija f’Betlem

Minn żmien qabel ma twieldet Catriona, George kien jitla’ spiss Israel – l-ewwel għal studju u wara bħala tour leader. Għalhekk wettaq xewqa kbira billi lil Catriona għammduha f’Betlem, meta kellha sitt xhur. Illum, George u Marija huma nanniet ta’ erba’ neputijiet, tnejn Malta u tnejn fl-Amerika.

Meta jħarsu lura lejn it-tibdil tal-valuri Nsara Marija tgħid li flimkien ma’ ħutha kienet tattendi l-quddiesa ta’ kuljum – mhux bilfors, iżda bi drawwa. Missierha u ommha jmorru għal tal-5.00 a.m u huma kienu jattendu tas-6.30a.m jew tas-6.45a.m. qabel ma jmorru l-iskola. Anki r-rużarju kien jingħad kuljum bejn il-familja kollha.

Min-naħa tiegħu ħajjet George ma kinitx l-istess. Bħala tifel, mill-Furjana marru joqogħdu San Pawl il-Baħar, qrib il-parroċċa, għax kienu evakwati fil-gwerra minħabba li waqgħetilhom id-dar. U f’San Pawl ma kienx hemm wisq x’tagħmel. It-tfal, l-aktar subien kienu jilagħbu fil-kunvent u jiġri mal-Patrijiet Franġiskani. Filgħaxijiet ma kienx isir quddies, iżda jingħad ir-Rużarju u t-tfal jgħiduh magħhom. Hekk għaddiet tfulitu, u dawk id-drawwiet baqgħu fih.

Għar-rigward taż-żwieġ ta’ llum, il-koppja Lewis tisħaq li għandu jkun hemm preparazzjoni aktar qawwija, għax iż-żwieġ mhux logħba. Lanqas trid tibqa’ l-mentalita’ li ‘‘niżżewġu u meta ma naqblux, nitilqu lil xulxin’’. George jemmen li jekk iż-żwieġ jinbena fuq din il-premessa, jitkisser kollox għax ma jkunx hemm il-ġebla tax-xewka.
Anzi, George ikompli jgħid li ż-żwieġ għandu jittieħed bħala sagrifiċċju. Meta jkollok it-tfal żgħar mod, meta jikbru mod ieħor u meta jiżżewġu, mod ieħor. U jekk koppja ma tkunx soda u tgħix fit-talb, mal-ewwel kurrent kontra tagħha… titlaq.
Libertajiet

Marija hi tal-fehma li llum kollox miexi bil-maqlub. Tgħid li dari, bħala għarajjes, ftit kien ikollhom ħin flimkien, iżda ladarba tnejn jiżżewġu, kienu jingħaqdu bi skop sinċier u għal dejjem. Illum, suppost li tnejn li deħlin għaż-żwieġ, ikunu draw aktar u jafu sew il-karattru ta’ xulxin, għax mhux talli jqattgħu aktar ħin flimkien, talli għandhom il-libertajiet kollha li dari ma kienx hawn. Iżda dawn il-libertajiet qed iwasslu għal-libertina;; u għas-separazzjonijiet!

George u Marija jemmnu li hemm drabi fejn it-tort jista’ jkun tal-ġenituri, li għax ħassew it-toqol u s-sagrifiċċju fi tfulithom, għamlu ħilithom biex lil uliedhom iżommuhom fuq ir-rix. U flok li jagħtuhom valuri, servizz u stampa ċara tal-ħajja, jagħtuhom affarijiet li ma jagħmlulhom tajjeb għall-ġejjieni. Iżda jgħidu wkoll li drawwiet ġodda u l-mezzi ta’ komunikazzjoni daħħlu mentalita’ ġdida dwar iż-żwieġ.
Terġa’ llum, numru kbir ta’ żgħażagħ li waslu biex jiżżewġu, jemmnu li lanqas għandhom għalfejn jattendu għall-korsijiet ta’ Kana. Jippretendu li jafu kollox u li huma superjuri. Iżda meta jindunaw bl-iżball, ġeneralment ikun tard wisq.  

minn Charles B. Spiteri

Mara Ċiniża, li r-raġel ta’ bintha dejjaqha sal-ponta ta’ mneħirha wara li ma baqax iħallas lura d-dejn li kellu, ħadet miżuri iebsa ferm kontrih.

Wang Qin, kriet krejn biex tella’ l-karozza tar-raġel ta’ bintha fit-terrazzin tagħha, ħalli tiżgura ruħha li jħallasha mill-ġdid il-flus li silfitu. U s-somma li silfitu ma kinitx ta’ sold jew tnejn iżda madwar nofs miljun yuan. Hu ried dawn il-flus bl-iskuża li jinvesti fin-negozju tiegħu.

Ma damitx wisq ma ndunat li beda jaħrabha u jinjora t-talbiet tagħha għall-ħlasijiet.

Għalhekk bdiet iżżommlu l-karozza tiegħu bħala ostaġġ, għalkemm sabet li xorta baqa’ jużaha bil-moħbi billi jirnexxilu jiftaħha u jsuqha.
Appena tilfet il-paċenzja, Wang kriet krejn u tellgħet il-karozza tat-tip Audi fit-terazzin tagħha, b’mod li issa żgur ma jistax isuqha.
 

minn Charles B. Spiteri

Kalkulatur ‘tal-but’, rari u eċċezzjonali, li jmur lura għas-seklu 17, mistenni li jinbiegħ f’irkant għal xejn inqas minn €117,315.

Il-magna tal-aritmetika hi waħda mill-ewwel apparati tal-kalkulazzjoni li għadha teżisti u hi meqjusa bħala waħda li ġġorrha faċilment.

Din il-pocket calculator irkantata minn Christie,  hi waħda minn erbgħa li baqa’ fid-dinja. Kienet saret minn Renè Grille de Roven, arluġġar u bniedem mekkaniku Pariġin, għar-Re Luiġi XIV.

Minn dak li jirriżulta, il-magna, li hi tal-injam fiha qies ta’ 15-il ċentimetru wisa’ bi 32 ċentimetru tul, u nħadmet fl-1673.

Nistgħu faċilment ngħidu li s-seklu 17 sa l-ewwel invenzjonijiet ta’ għodod ta’ kapaċità biex jgħinu fil-kalkulazzjonijiet aritmetiċi, ukienu bażati fuq il-logaritmika ta’ Napier. Intużaw ferm mix-xjenzjati ta’ dak iż-żmien, biex jimmultiplikaw u jiddividu.

Dan l-apparat tal-kalkulazzjoni, li se jkun irkantat, jinsab f’kaxxa tal-injam tal-ġewż u fih 24 arloġġ, imqegħdin fi tliet ringieli ta’ tmienja ’l waħda, mal-għatu tiegħu.

Mit-tliet eżemplari l-oħra ta’ dan il-kalkulatur, tnejn jinsabu fil-Musée des Arts et Métiers f’Pariġi u l-ieħor fil-kollezzjonijiet tal-IBM fi New York.

Fi żmien il-qedem, mhux daqstant ilu, kont tilmaħ fil-portijiet Maltin u Għawdxin dgħajjes tal-qlugħ. Tarahom mimlija riħ għaddejja iniżżlu jew itellgħu, inaqqsu jew iżidu, sakemm jaslu bejn wieħed u ieħor qawwijin u sħaħ.

Illum ma tarax daqstant, għax ukoll fuq il-baħar, it-trasport nbidel. Naħseb ukoll li nbidlet l-imġiba u għalhekk naħsbu li buttuna, pillola, telefonata se ssaffi t-taqlib u jinġieb is-sliem.

Il-ħajja bħal qlugħ tad-dgħajsa, trid ir-riħ, trid iddawwar, tnaqqas, iżżid il-bqija tbatija. X’inhu l-qlugħ tal-bniedem; dak li jmexxih il-quddiem, dak li qalbu jimligħa, dak li jiġbdu mill-għeruq ta’ qalbu?

Jista’ jkun is-skiet, ħbiberija, ktieb, żjara, diskussjoni, radju, tbissima jew tislima.

Jekk taħseb ftit, issib il-qlugħ ta’ qalbek u fi żmien l-inkwiet taf tfittex u tużah. Jekk l-għarbil ma tagħmlux issa qajla jirnexxielek tasal fejn tixtieq. Bla ħsieb tbati; bla riħ tinfixxel: il-fatt li qed taqra dan, turi li qed tfittex, allura tinsab fi triq tajba. Bla qlugħ titfarrak u tinstabbat, titkisser u tintemm.

Bil-qlugħ: Għajnuniet filwaqt tasal fejn irid il-moħħ u tkun ta’ hena għalik u ta’ madwarek.  

Minn Charles B. Spiteri

Għal George Borg u Dolores Grima, qatt ma eżista namur. Bdew mill-ewwel bl-għerusija. George kien mill-Furjana u Dolores minn Bormla. Iżda fil-gwerra, il-familja tagħha marret toqgħod Birżebbuġa.

George, li kien wieħed minn ħdax-il wild, li sitta biss baqgħu ħajjin kien jaħdem man-Navy, f’Ħal Far. Dolores kienu ħames aħwa, li minnhom baqa’ tnejn biss ħajjin.

Fil-kċina fejn kien jaħdem George, kien imur Malti pajżan, ċertu  Emanuel  li sar ħabib tiegħu, għax George kien jgħaddilu xi platt ikel. Dan il-pjaċir tant kien apprezzat, li meta Emanuel ġie biex jiżżewweġ, stiednu għat-tieġ.

Inzerta li dakinhar tat-tieġ, is-Sibt, George kien xogħol u filgħaxija kellu ċans jinżel sa Birżebbuġa, fejn kien it-tieġ. Hemm lanqas biss ra lil Dolores.

L-għada l-Ħadd, kienet il-festa tal-Madonna tal-Grazzja. Dolores kellha ziju joqgħod Ħaż-Żabbar u kienu mistednin għandu. George, li dakinhar spiċċa mix-xogħol, kien qed jirritorna d-dar bil-karrozza tal-linja. Fiha, telgħet il-familja ta’ Emanuel. George, lil missierha biss kien jaf, għax kien jaħdem fl-istess post tiegħu, bħala chargeman tal-labourers.  Metalemaħ lil George staqsieh kif inhu, tkellmu ftit sa ma niżlu Ħaż-Żabbar.

Stedina għand ħabibu

Dak iż-żmien, wara t-tiġijiet, ħadd ma kien imur għal qamar il-għasel. Allura wara xi erbat ijiem, Emanuel ra lil George u staqsieh kellux tfajla. George, li di;a’ kellu 22 sena, wieġbu li ma kellu lil ħadd. Għalhekk stiednu jmur sa għandu, fi Triq San Mikiel, ħalli jlaqqgħu ma’ tfajla, għax qallu li kellu waħda għalih. Mar u sab lil Dolores.

Dolores tgħid li sa dak il-ħin, hi ma kienet taf b’xejn, għajr li ħuha kien stedinha wkoll biex tmur għandu.

Meta George wasal, ingħata merħba u ħadu grokk ilkoll flimkien. L-għada, Emanuel staqsa lil George x’deherlu minndik it-tfajla. Hu wieġeb li kien ħa grazzja magħha u Emanuel qallu li dik kienet oħtu. Stiednu jħalli kollox f’idejh.

George u Dolores jemmnu li ħuha kien informa b’kollox lill-ġenituri tiegħu u ommha qaltilha li ma riditx namurbarra. Taħseb li riedet hekk, l-ewwelnett għax ommha kienet ta’ dixxiplina kbira u għax hi kienet l-unika tifla tal-familja.

Ġimgħa wara, il-familja ta’ Dolores stiednu lil George id-dar, l-istess dar li fiha joqogħdu huma llum u minndakinhar kienu aċċettati bħala għarajjes. Spiss, George kien imur id-dar għand il-familja ta’ Dolores biex jiltaqa’ mal-għarusa tiegħu.

Passiġġati bit-tfal

Ġieli kienu joħorġu għal xi passiġġata sa Wied il-Buni. Iżda jgħidu li biex jagħmlu hekk, kien ikollhom iġorru magħhom tliet persuni oħra. Dawn kienu l-oħt iċ-ċkejkna ta’ Dolores u żewġt itfal tal-kuġina tagħha. Hekk kienet in-norma għal dak iż-żmien.

George qatt ma oġġezzjona għal dan il-fatt. Jgħid li dak iż-żmien is-sess ma kienx fil-menti taż-żgħażagħ, u dan minħabba d-dixxiplina u l-istess biża’ mill-ħażen li kien jeżisti. Allura, mhux talli kien jieħu gost li dawk it-tfal joħorġu magħhom, talli kien jixtrilhom ħelu u ċikkulati biex jarahom kuntenti. Ġieli wkoll kien joħodhom miegħu meta jmorru jaraw xi filmat il-Lido, li kien iċ-ċinema ta’ Birżebbuġa. Ikompli li ladarba kien fin-Navy, il-paga li kellu, għal dak iż-żmien, ma kinitx ħażina.

Ma damux wisq ma ħadu ċ-ċurkett tal-għerusija. George jiftakar li kien xtara ċurkett lill-maħbuba tiegħu, li ħaditu għand il-konfessur tagħha, Dun Rikard Attard u berikhulha. Minn naħa tiegħu, lil George beriklu ċ-ċurkett tal-għerusija, kuġinuh Dun Godwin Saliba, il-Furjana stess. Għal din l-okkażjoni ma għamlu l-ebda festin.

Wara xi żmien, ommha staqsietu meta kellu l-ħsieb li jiżżewweġ lil bintha. Hu jirrakkonta li lemħilhom kalendarju mdendel mal-ħajt, resaq lejh u flimkien ma’ Dolores qatgħuha li jiżżewġu fl-14 ta’ Jannar.

L-għarusa aċċettata

Ferħan, George mar itarraf l-aħbar taż-żwieġ lil ommu, peress li missieru kien diġa’ mejjet. Din, minnnaħatagħha marret għand il-ġenituri tax-xbejba, biex jagħmlu konoxxenza, u malli hi u ħut George raw lil Dolores, mill-ewwel ukoll ħadu grazzja magħha u laqgħuha f’familthom b’idejhom miftuħin.

Għalhekk kien wasal iż-żmien għalihom li jfittxu fejn jikru. Dolores xtaqet li ssib post Birżebbuġa, biex tkun qrib ommha u George ma oġġezzjonax. Iżda billi dik il-ħabta, f’Birżebbuġa kienu joqogħdu ħafna nies tas-Servizzi, ma kienx faċli għalihom li jsibu fejn joqogħdu.

Metarat hekk, omm Dolores ħasbet li jkun jagħmel sens jekk hi tieħu l-offerta ta’ ħuha, li tmur toqgħod għandu u lil bintha u żewġha, tagħtihom id-dar tagħha. B’hekk, Dolores u George sabu dar lesta. Kulma kellhom jagħmlu hu li jixtru l-għamara. U minndak iż-żmien ’l hawn ma ċċaqalqu qatt.

Iżżewġu s-Sibt, 14 ta’ Jannar tal-1950, filgħaxija, fil-parroċċa San Pietru, Birżebbuġa, li l-art tagħha kienet għadha tal-konkos. Iċ-ċerimonja taż-żwieġ, għax dari ma kinitx tkun bil-quddiesa, saritilhom mill-Kappillan Dun An; Fenech. Mill-knisja, il-miżżewġin friski marru għand l-Oxford Photo Studio, Raħal Ġdid fejn inġibdilhom ir-ritratt tagħhom weħidhom u ieħor max-xhieda. Wara, reġgħu marru Birżebbuġa, fejn kellhom festin fis-Siro’s Bar ħdejn il-venda.

Żmien il-‘boogie boogie’

L-ikel u l-ħelu tat-tieġ għamilhulhom Tony, ħu Dolores, li kien dulċier u li sab l-għajnuna ta’ George innifsu. Jiftakru li kien tieġ gustuż, li għalih kellhom ukoll mużika adattata wkoll peress li z-ziju tal-għarus kien idoqq il-vjolin u għalhekk sab pjanist u ieħor tal-jazz ħbieb tiegħu u malajr iffurmaw grupp. Waqt it-tieġ infetaħ iż-żfin, u Dolores tiftakar li kienet għadha kif bdiet il-Boogie boogie u allura ħafna mill-mistednin qamu jiżfnu.

Hekk kif intemm it-tieġ, l-għarajjes marru d-dar tagħhom. Qamar il-għasel ma kellhomx. Jiftakru li l-għada filgħodu daħlu l-Belt, semgħu quddiesa fil-knisja San Franġisk, daru ftit mat-toroq tal-kapitali u wara rritornaw id-dar fejn omm Dolores ħejjitilhom l-ikel.

Ftit inqas minn sena wara ż-żwieġ il-koppja Borg kellhom l-ewwel tarbija tifla, Rita, illum miżżewġa lil Johnnie Grech u għandhom żewġt itfal Stephanie u Liann. Stephanie hi miżżewġa lil Alex Esposito u għandhom tifla, Erika.

Wara Rita twieled Emanuel li hu miżżewweġ lil Mary Rose u għandhom żewġt itfal, Francesca u Mark. Imbagħad twieldet Marianne, illum miżżewġa lil Salvu Galea u għandhom żewġt itfal, Lindsay u Stacey.

Ir-raba’ tarbija ta’ George u Dolores hi Josephine, illum miżżewġa lil Raymond Darmanin u għandhom żewġ subien, Nathan u Neil. Fl-aħħar kellhom lil Charlie, miżżewweġ lil Doreen u għandhom tlett itfal. Eleonor, Gabriella u Martina.

B’hekk, wara 64 sena żwieġ magħqud, George u Dolores jistgħu jiftaħru li s’issa huma nanniet ta’ ħdax u bużnanniet ta’ waħda.

Assenti fit-twelid

George ifakkar ukoll li peress li kien jaħdem man-Navy, ġieli kien isiefer u għalhekk kien ikollu jħalli ’l-familja warajh. Tant li meta martu welldet tnejn mit-tfal tagħhom, lil Josephine u lil Charlie, hu kien fuq il-baħar. Iżda jirringrazzja lil Alla li l-kuġina ta’ Dolores, li kienet toqgħod bieb ma’ bieb u ommha stess, kienu jagħtuha l-għajnuna kollha meħtieġa kemm idum fuq il-baħar.

B’ċerta kburija u sens reliġjuż u doveruż, Dolores tenfasizza li waqt li żewġha kien ikun imsiefer, hi dejjem waqfet mal-ħtiġiet spiritwali ta’ uliedha. Kienet tħejjihom filgħodu kmieni għall-quddiesa u wara l-kolazzjon twassalhom l-iskola. Filgħaxija toħodhom id-duttrina u jgħidu r-rużarju ta’ kuljum.

Waqt li t-tfal bdew jikbru, il-koppja Borg tgħid li qatt ma sawtet lil uliedha. Kienet tħares bl-ikreh lejhom, u jobdu. Għadhom sa llum tiġihom suddizzjoni minnommhom u missierhom.

L-ubbidjenza saż-żmien li ttellgħu uliedhom kienet għadha fl-aqwa tagħhom, tant li Dolores tirrakkonta li ħu George, li kien jgħix l-Ingilterra, kien qal lil ħuh u lil martu, biex iħallu lil Rita tmur għandhom, peress li dak iż-żmien, Johnnie Grech kien jaħdem hemmhekk mad-ditta Mars. Iżda huma ma ppremettewx dan. Kulma qaltilha ommha kien li sakemm għadha xebba, kienet fir-responsabbilta’ tagħha. Rita ma merietx il-kelma ta’ ommha, għax kienet ubbidjenti. Min-naħa tiegħu Johnnie ġie kemm-il darba Maltau l-għerusija u ż-żwieġ għamluhom hawnhekk.

Id-differenza li George u Dolores jaraw fit-trobbija ta’ llum hi l-liberta’ żejda li qed tingħatalhom. George jgħid li llum, qabel ma ġuvni u xebba jintrabtu bi żwieġ, ikunu diġa’ ilhom joħorġu flimkien ħdax u tnax-il sena. F’dan il-perijodu hekk twil flimkien, ikunu diġa’ qishom miżżewġin u l-ħażin jingħoġob ferm aktar mit-tajjeb.

It-twarrib ta’ Alla

Filwaqt li Dolores taqbel ma’ żewġha tkompli li min iwarrab lil Alla minnħajtu ma jsibx irkaptu. U llum daħlet ċerta kunfidenza bejn irġiel u nisa miżżewġin, li qed twassal għall-ġlied fil-familji.

Madankollu la George u lanqas Dolores ma jagħtu tort lill-ġenituri. Jirraġunaw li ebda missier jew omm ma jridu l-ħsara lil uliedhom, iżda l-għażla tal-ħbieb li jkollhom mhix tkun studjata sew mill-ġenituri. U kif qalu, l-eżempju jkaxkar.

Bħala parir lill-għarajjes ta’ llum, George u Dolores jgħidulhom biex fuq kollox jafdaw u jitolbu lil Alla kuljum u biex ħajjithom joħduha tarġa tarġa, mhux jidħlu f’dar li tkun mgħammra b’kollox. Li tibni ftit ftit, fih sodisfazzjon u sagrifiċċju. Li jkollhom il-kumidta’ kollha qabel ma jidħlu fid-dar, ikun ifisser li qed ikabbru d-dejn li jkollhom mal-Banek. U mal-iċken tilwima, jiġu f’pożizzjoni li ma jkunux jistgħu jħallsu l-pagamenti.

Terġa’ llum, bil-mara miżżewġa taħdem, qed nesperjenzaw ukoll każi ta’ familji xejn magħqudin, fejn xħin jasal ir-raġel mix-xogħol, toħroġ il-mara għax-xogħol tagħha u viċi versa, u s-suppost barka ta’ taħt is-saqaf ta’ darhom, mhix tkun imfissra kif suppost.

Meta George u Dolores għalqu 55sena miżżewġin kellhom quddiesa fil-kappella ta’ San Ġorġ u qaddsilhom Dun Alfred Micallef. Wara l-quddiesa marra l-Lukanda San Ġorġ fejn kellhom ikla familjari.

Fl-aħħar tas-sena li għaddiet seħħ mument straordinarju għal żewġ ommijiet li bi żball tal-infermiera tal-maternità fl-isptar, ngħataw it-tarbija tifla li ma kinitx tagħhom.

B’kumbinazzjoni, iż-żewġ ommijiet jisimhom Lyudmila u t-tnejn kellhom jagħmlu ċesarja fl-istess waqt fi sptar Russu. Wara li ħadu lit-tfal fid-djar rispettivi u sqewhom il-ħalib ta’ sidirhom għal mija u jumejn, l-ommijiet reġgħu ltaqgħu fil-klinika tal-maternità u bidlu liż-żewġt ibniet.

Finalment, Lyudmila Dubaeva (xellug) u Lyudmila Trofimova (lemin) għandhom lil veri uliedhom.

Biex itaffu ftit mill-agunija li għaddew minnha mindu saru jafu bl-iżball, iż-żewġ nisa nżammu għal ftit jiem fl-istess kamra tal-isptar, jgħinu lil xulxin bil-veru wild tagħhom u biex isiru jafu aħjar xħin kienu jraqqduhom u liema kantalieni kienu jħobbu jisimgħu.

Lyudmila Dubaeva ta’ 32 sena stqarret li ż-żwieġ tagħha kien se jitfarrak meta l-eżami tad-DNA wera li t-tarbija ma kinitx ta’ żewġha. Għalhekk hu ħaseb li kienet infidila miegħu u hedded li jiddivorzjaha.

Appena welldu b’ċesarja, fis-6 ta’ Awwissu li għadda, kemm hi kif ukoll Lyudmila Trofimova ta’ 28 sena ssuspettaw li ngħataw it-tifla ta’ xulxin – Aishat u Anna rispettivament – iżda l-awtoritajiet tal-isptar f’Naberezhnye Chelny qalulhom li żball bħal dak kien impossibbli.

Anki meta n-nisa ħallsu għall-eżamijiet tad-DNA, li kkonferma l-iżball – l-isptar baqa’ jinsisti li ma kienx hemm bdil ta’ trabi. Kellu jkun rapport lill-Pulizija minnLyudmila Trofimova li ġiegħel lit-tobba jaċċettaw li l-ommijiet kellhom raġun.

Finalment, l-isptar aċċetta wkoll l-iżball; keċċa lill-ħaddiema li kienu responsabbli għall-każ u offra l-għajnuna kollha lill-ommijiet.

Mimlija emozzjoni, Trofimova, bilqiegħda ħdejn Lyudmila l-oħra qalet li lil Dubaeva tqisha bħalha aktar minnoħtha, aktar minnxi ħadd familjari. U lil bintha saret tħobbha daqslikieku kienet tagħha.

Min-naħa tagħha Lyudmila Dubaeva qalet li kienu operati fl-istess waqt, fl-istess teatru. Uliedhom twieldu ftit minuti bogħod minnxulxin. Meta kienet tmur għall-eżami tat-tqala, kienu qalulha li t-tarbija tagħha se tkun tiżen 3,600 gramma, iżda dik li tawha kellha piż ta’ 2,800 gramma.

Wara li telqu d-dar bit-tfal, l-ommijiet baqgħu f’kuntatt u meta Dubaeva rat li t-tifla li kellha Trofimova kienet iktar kabbarija, iżjed aċċertat ruħha li kien sar żball fl-isptar.

Dan ma kienx l-ewwel każ fi sptar Russu u l-awtoritajiet dejjem saħqu li n-numru ta’ taħlit tat-trabi ma jkun magħruf qatt.

minn Charles B. Spiteri

Il-fotografu Ingliż Jimmy Nelson qatagħha li jivvjaġġa d-dinja fi tliet snin, u żar 35 tribù fil-ħames kontinenti, li jinsabu fix-xifer tal-estinzjoni.

Ma jistax jgħid li kienu ostili miegħu. Anzi; il-ħin kollu joffrulu l-vodka, iżda billi ma jixrobx alkoħol, irrifjuta. Madankollu wara li ma rnexxilux jipperswadihom jippużawlu għar-ritratti, ħaseb li jkun aħjar jekk iwarrab il-camera tal-ritratti u jagħmilha tal-mistieden tagħhom.

It-Tribù tal-Mursi

Ir-riżultat kien li f’temp qasir siker sakra ma jarax art u ntilef minn sensih. Meta qam, sab ruħu t’tinda, imdawwar minn madwar 30 persuna. Xtaq iqum biex jurina, għax kellu l-bużżieqa tal-awrina se tixpakka, iżda ma felaħx. Imgeżwer f’madwar tmien saffi ta’ ħwejjeġ, f’temperatura ta’ inqas minn 40 grad barra, il-fotografu Ingliż ma kellux għażla għajr li jagħmel taħtu. U reġa’ raqad.                                                                                                            

Aktar tard irrealizza li t-tinda waqgħet minħabba kwantità ta’ ċriev – annimali li ma kienx jaf li jersqu f’numru mdaqqas meta jxommu l-melħ fl-urina. Dawn l-annimali dawruħ u bdew jippruvaw jilagħqulu ħwejġu.
Irrakkonta li għall-bidu n-nies tat-tribù Tsaatan kienu riservati, iżda meta sar ‘il-babbu’ tagħhom u bdew jidħqu bih, malajr aċċettawh u għoddewh b’wieħed minnhom.
 

 

 

 

 

It-Tribù tal-Mursi