Page Status: Pending

Fi żmien il-qedem, mhux daqstant ilu, kont tilmaħ fil-portijiet Maltin u Għawdxin dgħajjes tal-qlugħ. Tarahom mimlija riħ għaddejja iniżżlu jew itellgħu, inaqqsu jew iżidu, sakemm jaslu bejn wieħed u ieħor qawwijin u sħaħ.

Illum ma tarax daqstant, għax ukoll fuq il-baħar, it-trasport nbidel. Naħseb ukoll li nbidlet l-imġiba u għalhekk naħsbu li buttuna, pillola, telefonata se ssaffi t-taqlib u jinġieb is-sliem.

Il-ħajja bħal qlugħ tad-dgħajsa, trid ir-riħ, trid iddawwar, tnaqqas, iżżid il-bqija tbatija. X’inhu l-qlugħ tal-bniedem; dak li jmexxih il-quddiem, dak li qalbu jimligħa, dak li jiġbdu mill-għeruq ta’ qalbu?

Jista’ jkun is-skiet, ħbiberija, ktieb, żjara, diskussjoni, radju, tbissima jew tislima.

Jekk taħseb ftit, issib il-qlugħ ta’ qalbek u fi żmien l-inkwiet taf tfittex u tużah. Jekk l-għarbil ma tagħmlux issa qajla jirnexxielek tasal fejn tixtieq. Bla ħsieb tbati; bla riħ tinfixxel: il-fatt li qed taqra dan, turi li qed tfittex, allura tinsab fi triq tajba. Bla qlugħ titfarrak u tinstabbat, titkisser u tintemm.

Bil-qlugħ: Għajnuniet filwaqt tasal fejn irid il-moħħ u tkun ta’ hena għalik u ta’ madwarek.  

Minn Charles B. Spiteri

Għal George Borg u Dolores Grima, qatt ma eżista namur. Bdew mill-ewwel bl-għerusija. George kien mill-Furjana u Dolores minn Bormla. Iżda fil-gwerra, il-familja tagħha marret toqgħod Birżebbuġa.

George, li kien wieħed minn ħdax-il wild, li sitta biss baqgħu ħajjin kien jaħdem man-Navy, f’Ħal Far. Dolores kienu ħames aħwa, li minnhom baqa’ tnejn biss ħajjin.

Fil-kċina fejn kien jaħdem George, kien imur Malti pajżan, ċertu  Emanuel  li sar ħabib tiegħu, għax George kien jgħaddilu xi platt ikel. Dan il-pjaċir tant kien apprezzat, li meta Emanuel ġie biex jiżżewweġ, stiednu għat-tieġ.

Inzerta li dakinhar tat-tieġ, is-Sibt, George kien xogħol u filgħaxija kellu ċans jinżel sa Birżebbuġa, fejn kien it-tieġ. Hemm lanqas biss ra lil Dolores.

L-għada l-Ħadd, kienet il-festa tal-Madonna tal-Grazzja. Dolores kellha ziju joqgħod Ħaż-Żabbar u kienu mistednin għandu. George, li dakinhar spiċċa mix-xogħol, kien qed jirritorna d-dar bil-karrozza tal-linja. Fiha, telgħet il-familja ta’ Emanuel. George, lil missierha biss kien jaf, għax kien jaħdem fl-istess post tiegħu, bħala chargeman tal-labourers.  Metalemaħ lil George staqsieh kif inhu, tkellmu ftit sa ma niżlu Ħaż-Żabbar.

Stedina għand ħabibu

Dak iż-żmien, wara t-tiġijiet, ħadd ma kien imur għal qamar il-għasel. Allura wara xi erbat ijiem, Emanuel ra lil George u staqsieh kellux tfajla. George, li di;a’ kellu 22 sena, wieġbu li ma kellu lil ħadd. Għalhekk stiednu jmur sa għandu, fi Triq San Mikiel, ħalli jlaqqgħu ma’ tfajla, għax qallu li kellu waħda għalih. Mar u sab lil Dolores.

Dolores tgħid li sa dak il-ħin, hi ma kienet taf b’xejn, għajr li ħuha kien stedinha wkoll biex tmur għandu.

Meta George wasal, ingħata merħba u ħadu grokk ilkoll flimkien. L-għada, Emanuel staqsa lil George x’deherlu minndik it-tfajla. Hu wieġeb li kien ħa grazzja magħha u Emanuel qallu li dik kienet oħtu. Stiednu jħalli kollox f’idejh.

George u Dolores jemmnu li ħuha kien informa b’kollox lill-ġenituri tiegħu u ommha qaltilha li ma riditx namurbarra. Taħseb li riedet hekk, l-ewwelnett għax ommha kienet ta’ dixxiplina kbira u għax hi kienet l-unika tifla tal-familja.

Ġimgħa wara, il-familja ta’ Dolores stiednu lil George id-dar, l-istess dar li fiha joqogħdu huma llum u minndakinhar kienu aċċettati bħala għarajjes. Spiss, George kien imur id-dar għand il-familja ta’ Dolores biex jiltaqa’ mal-għarusa tiegħu.

Passiġġati bit-tfal

Ġieli kienu joħorġu għal xi passiġġata sa Wied il-Buni. Iżda jgħidu li biex jagħmlu hekk, kien ikollhom iġorru magħhom tliet persuni oħra. Dawn kienu l-oħt iċ-ċkejkna ta’ Dolores u żewġt itfal tal-kuġina tagħha. Hekk kienet in-norma għal dak iż-żmien.

George qatt ma oġġezzjona għal dan il-fatt. Jgħid li dak iż-żmien is-sess ma kienx fil-menti taż-żgħażagħ, u dan minħabba d-dixxiplina u l-istess biża’ mill-ħażen li kien jeżisti. Allura, mhux talli kien jieħu gost li dawk it-tfal joħorġu magħhom, talli kien jixtrilhom ħelu u ċikkulati biex jarahom kuntenti. Ġieli wkoll kien joħodhom miegħu meta jmorru jaraw xi filmat il-Lido, li kien iċ-ċinema ta’ Birżebbuġa. Ikompli li ladarba kien fin-Navy, il-paga li kellu, għal dak iż-żmien, ma kinitx ħażina.

Ma damux wisq ma ħadu ċ-ċurkett tal-għerusija. George jiftakar li kien xtara ċurkett lill-maħbuba tiegħu, li ħaditu għand il-konfessur tagħha, Dun Rikard Attard u berikhulha. Minn naħa tiegħu, lil George beriklu ċ-ċurkett tal-għerusija, kuġinuh Dun Godwin Saliba, il-Furjana stess. Għal din l-okkażjoni ma għamlu l-ebda festin.

Wara xi żmien, ommha staqsietu meta kellu l-ħsieb li jiżżewweġ lil bintha. Hu jirrakkonta li lemħilhom kalendarju mdendel mal-ħajt, resaq lejh u flimkien ma’ Dolores qatgħuha li jiżżewġu fl-14 ta’ Jannar.

L-għarusa aċċettata

Ferħan, George mar itarraf l-aħbar taż-żwieġ lil ommu, peress li missieru kien diġa’ mejjet. Din, minnnaħatagħha marret għand il-ġenituri tax-xbejba, biex jagħmlu konoxxenza, u malli hi u ħut George raw lil Dolores, mill-ewwel ukoll ħadu grazzja magħha u laqgħuha f’familthom b’idejhom miftuħin.

Għalhekk kien wasal iż-żmien għalihom li jfittxu fejn jikru. Dolores xtaqet li ssib post Birżebbuġa, biex tkun qrib ommha u George ma oġġezzjonax. Iżda billi dik il-ħabta, f’Birżebbuġa kienu joqogħdu ħafna nies tas-Servizzi, ma kienx faċli għalihom li jsibu fejn joqogħdu.

Metarat hekk, omm Dolores ħasbet li jkun jagħmel sens jekk hi tieħu l-offerta ta’ ħuha, li tmur toqgħod għandu u lil bintha u żewġha, tagħtihom id-dar tagħha. B’hekk, Dolores u George sabu dar lesta. Kulma kellhom jagħmlu hu li jixtru l-għamara. U minndak iż-żmien ’l hawn ma ċċaqalqu qatt.

Iżżewġu s-Sibt, 14 ta’ Jannar tal-1950, filgħaxija, fil-parroċċa San Pietru, Birżebbuġa, li l-art tagħha kienet għadha tal-konkos. Iċ-ċerimonja taż-żwieġ, għax dari ma kinitx tkun bil-quddiesa, saritilhom mill-Kappillan Dun An; Fenech. Mill-knisja, il-miżżewġin friski marru għand l-Oxford Photo Studio, Raħal Ġdid fejn inġibdilhom ir-ritratt tagħhom weħidhom u ieħor max-xhieda. Wara, reġgħu marru Birżebbuġa, fejn kellhom festin fis-Siro’s Bar ħdejn il-venda.

Żmien il-‘boogie boogie’

L-ikel u l-ħelu tat-tieġ għamilhulhom Tony, ħu Dolores, li kien dulċier u li sab l-għajnuna ta’ George innifsu. Jiftakru li kien tieġ gustuż, li għalih kellhom ukoll mużika adattata wkoll peress li z-ziju tal-għarus kien idoqq il-vjolin u għalhekk sab pjanist u ieħor tal-jazz ħbieb tiegħu u malajr iffurmaw grupp. Waqt it-tieġ infetaħ iż-żfin, u Dolores tiftakar li kienet għadha kif bdiet il-Boogie boogie u allura ħafna mill-mistednin qamu jiżfnu.

Hekk kif intemm it-tieġ, l-għarajjes marru d-dar tagħhom. Qamar il-għasel ma kellhomx. Jiftakru li l-għada filgħodu daħlu l-Belt, semgħu quddiesa fil-knisja San Franġisk, daru ftit mat-toroq tal-kapitali u wara rritornaw id-dar fejn omm Dolores ħejjitilhom l-ikel.

Ftit inqas minn sena wara ż-żwieġ il-koppja Borg kellhom l-ewwel tarbija tifla, Rita, illum miżżewġa lil Johnnie Grech u għandhom żewġt itfal Stephanie u Liann. Stephanie hi miżżewġa lil Alex Esposito u għandhom tifla, Erika.

Wara Rita twieled Emanuel li hu miżżewweġ lil Mary Rose u għandhom żewġt itfal, Francesca u Mark. Imbagħad twieldet Marianne, illum miżżewġa lil Salvu Galea u għandhom żewġt itfal, Lindsay u Stacey.

Ir-raba’ tarbija ta’ George u Dolores hi Josephine, illum miżżewġa lil Raymond Darmanin u għandhom żewġ subien, Nathan u Neil. Fl-aħħar kellhom lil Charlie, miżżewweġ lil Doreen u għandhom tlett itfal. Eleonor, Gabriella u Martina.

B’hekk, wara 64 sena żwieġ magħqud, George u Dolores jistgħu jiftaħru li s’issa huma nanniet ta’ ħdax u bużnanniet ta’ waħda.

Assenti fit-twelid

George ifakkar ukoll li peress li kien jaħdem man-Navy, ġieli kien isiefer u għalhekk kien ikollu jħalli ’l-familja warajh. Tant li meta martu welldet tnejn mit-tfal tagħhom, lil Josephine u lil Charlie, hu kien fuq il-baħar. Iżda jirringrazzja lil Alla li l-kuġina ta’ Dolores, li kienet toqgħod bieb ma’ bieb u ommha stess, kienu jagħtuha l-għajnuna kollha meħtieġa kemm idum fuq il-baħar.

B’ċerta kburija u sens reliġjuż u doveruż, Dolores tenfasizza li waqt li żewġha kien ikun imsiefer, hi dejjem waqfet mal-ħtiġiet spiritwali ta’ uliedha. Kienet tħejjihom filgħodu kmieni għall-quddiesa u wara l-kolazzjon twassalhom l-iskola. Filgħaxija toħodhom id-duttrina u jgħidu r-rużarju ta’ kuljum.

Waqt li t-tfal bdew jikbru, il-koppja Borg tgħid li qatt ma sawtet lil uliedha. Kienet tħares bl-ikreh lejhom, u jobdu. Għadhom sa llum tiġihom suddizzjoni minnommhom u missierhom.

L-ubbidjenza saż-żmien li ttellgħu uliedhom kienet għadha fl-aqwa tagħhom, tant li Dolores tirrakkonta li ħu George, li kien jgħix l-Ingilterra, kien qal lil ħuh u lil martu, biex iħallu lil Rita tmur għandhom, peress li dak iż-żmien, Johnnie Grech kien jaħdem hemmhekk mad-ditta Mars. Iżda huma ma ppremettewx dan. Kulma qaltilha ommha kien li sakemm għadha xebba, kienet fir-responsabbilta’ tagħha. Rita ma merietx il-kelma ta’ ommha, għax kienet ubbidjenti. Min-naħa tiegħu Johnnie ġie kemm-il darba Maltau l-għerusija u ż-żwieġ għamluhom hawnhekk.

Id-differenza li George u Dolores jaraw fit-trobbija ta’ llum hi l-liberta’ żejda li qed tingħatalhom. George jgħid li llum, qabel ma ġuvni u xebba jintrabtu bi żwieġ, ikunu diġa’ ilhom joħorġu flimkien ħdax u tnax-il sena. F’dan il-perijodu hekk twil flimkien, ikunu diġa’ qishom miżżewġin u l-ħażin jingħoġob ferm aktar mit-tajjeb.

It-twarrib ta’ Alla

Filwaqt li Dolores taqbel ma’ żewġha tkompli li min iwarrab lil Alla minnħajtu ma jsibx irkaptu. U llum daħlet ċerta kunfidenza bejn irġiel u nisa miżżewġin, li qed twassal għall-ġlied fil-familji.

Madankollu la George u lanqas Dolores ma jagħtu tort lill-ġenituri. Jirraġunaw li ebda missier jew omm ma jridu l-ħsara lil uliedhom, iżda l-għażla tal-ħbieb li jkollhom mhix tkun studjata sew mill-ġenituri. U kif qalu, l-eżempju jkaxkar.

Bħala parir lill-għarajjes ta’ llum, George u Dolores jgħidulhom biex fuq kollox jafdaw u jitolbu lil Alla kuljum u biex ħajjithom joħduha tarġa tarġa, mhux jidħlu f’dar li tkun mgħammra b’kollox. Li tibni ftit ftit, fih sodisfazzjon u sagrifiċċju. Li jkollhom il-kumidta’ kollha qabel ma jidħlu fid-dar, ikun ifisser li qed ikabbru d-dejn li jkollhom mal-Banek. U mal-iċken tilwima, jiġu f’pożizzjoni li ma jkunux jistgħu jħallsu l-pagamenti.

Terġa’ llum, bil-mara miżżewġa taħdem, qed nesperjenzaw ukoll każi ta’ familji xejn magħqudin, fejn xħin jasal ir-raġel mix-xogħol, toħroġ il-mara għax-xogħol tagħha u viċi versa, u s-suppost barka ta’ taħt is-saqaf ta’ darhom, mhix tkun imfissra kif suppost.

Meta George u Dolores għalqu 55sena miżżewġin kellhom quddiesa fil-kappella ta’ San Ġorġ u qaddsilhom Dun Alfred Micallef. Wara l-quddiesa marra l-Lukanda San Ġorġ fejn kellhom ikla familjari.

Tkun mejjet għalija, meta mirżuh u kiesaħ. Is-sħana sserrħek u tagħtik saħħtek.

Imma meta tkun is-sħana u m’għandekx xi jpattilek, tindanna, tinħaraq, tinkedd. Hemm is-sħana tax-xemx: tridha, imma meqjusa; u hemm is-sħana u saħna tal-għadab li tagħmillek bosta ħsara u hemm; is-sħana tal-imħabba li tneħħilek kull moffa ta’ dwejjaq u niket.

Is-sħana tpaċiha bl-ilma frisk u nagħnieħ fih. Iġibek tirraġuna aħjar. Trid ukoll ikollok siġar qrib, jew inkella xtieli.

Jekk ma taħsibx int għal dall-ambjent tinqered. Il-ġebla Maltija fiha nfisha tarmi s-sħana u ma tkunx tiflaħ tissaporti ġewwa.

Ilwien, friski jgħinu u nuqqas ta’ dawl elettriku jgħati sehmu wkoll. Jekk ma nitgħallmux ngħixu bis-sħana u fis-sħana, jinqala’ ħafna tilwim fis-sewqan, fid-dar, fix-xogħol. Li tissika fis-sħana, ma jagħmilx ġid għax issiru l-iżbalji u l-korrimenti.

Is-sħana irriduha, il-kesħa wkoll; it-tnejn neħtiġuhom, imma rridu noħolqu ambjent fid-dar fejn nistgħu nitgħenew mit-tnejn. Nar, fuklar, u lwien jgħajtu għas-sħana. Ward, xtieli, purtieri, lwien mtaffija jgħinu għal-frisk.

Aħseb u ħu ħsieb u tibda ssib li t-temp arma li tista’ tinqeda bih b’risqek.  

“How are you this morning Mr. Preston?” asked the cheery young nurse as she pushed his wheelchair towards the open terrace of St. Francis Retirement Home in Fleetwood. He smiled back but did not reply.

Jack Preston, now in his mid sixties, had been living in the Home for the last two years, since his beloved Sharon had died. He was born in the East End of Glasgow but had settled in Lancashire after marriage.

He was loved by the nurses because he gave them no trouble, kept mostly to himself and spoke very little. Occasionally, he also suffered from loss of memory.

“There is some sunshine and you will like sitting here for some time before lunch” said the nurse. “Thank you” replied Jack, obviously delighted to be left alone with himself for some time.

He had no family and very few friends in Fleetwood. Some did visit him occasionally and spoke of events of many years ago. They mentioned war and guns and death in a far away place he did not know. He hardly remembered any of what they described.
Jack’s friends, who visited him when they happened to be in the area, were Robert and Paul, two of his Scottish colleagues from the ‘Highland Regiment’ which served in the Vietnam war years ago.

Robert and Paul knew Jack very well indeed. He was, in their eyes, a hero of that useless war in the Far East, fought in the deadly marshes of the rice fields, continuous rainstorms and, on many occasions, hand to hand fighting with the Viet Cong.
During one of the fiercest battles of this war, when the Highlanders were surrounded by hundreds of their enemy, it was Jack who, without fear for his own life, had pushed his way forward. He stood there like a super human firing left, right and centre until he was able to pave a path for his friends to escape probable annihilation.

But not only that. Although Jack was wounded after carrying out his sole mission, he went back and carried wounded colleagues to safety while the Viet Cong kept up their incessant fire. With blood oozing from wounds in his head and arms, he led his comrades to safety.

Robert and Paul, as well as other veteran Highlanders, including Col. McDougall, their Commanding Officer, had been for years recommending to the authorities that Jack’s exploit in the Vietnam War deserved a medal of recognition.

Also, the community of Fleetwood, including the town’s publication “Fleetwood News” had backed the Highlanders Veteran Association and had officially petitioned the Government and the Forces Authorities to give due and early consideration in giving Jack a medal of honour for his extraordinary feat, in face of heavy odds against him.

The community, including the staff and inmates at St.Francis Retirement Home, considered Jack as their hero whose bravery was unjustifiably being ignored by the authorities.

For the last two years there were numerous exchanges of correspondence, petitions, meetings and discussions between the Authorities and Jack’s backers – the Fleetwood community, the Town Council, the Veteran Highland Association and the Fleetwood News.

But the Authorities procrastinated. They listened, they discussed, they promised, they considered the backer’s arguments; they accepted that Jack deserved recognition for his bravery. But because of Government bureaucracy, the decision was delayed repeatedly and Jack was never given the medal he so deserved.

Jack did not, of course, know what was happening. He did not know that so many people were pushing for his recognition. He did not even remember the episode. Sometimes he did not recognize his colleagues Paul and Robert. Sometimes he did not remember who he was. Jack, often lived in a world of his own.

It took well over three years to enable the Authorities to process the petition and approve that Sgt. Jack Preston of the Highland Regiment be awarded the Distinguished Service Order (D.S.O.) for bravery and heroism during the battle for Da Nang Hill in Vietnam twenty years ago.

A Committee was set up to organize the ceremony for the presentation of the award. It consisted of high Government and Military officials who were entrusted to organize the presentation. Col. Ralph McDougall, the Commanding Officer of the Highland Regiment, Sir Godfrey Spencer, a respectable resident of Fleetwood and Robert Johnston, Jack’s war time friend were consulted.

H.R.H. the Duke of York had agreed to present Jack with the medal. The Regiment’s Band – with its pipes, drums and bugles – was to perform “Scotland the Brave” and “Blue Bonnets over the Border”.

It took some more months before everything was finalized and detailed preparations were made for the ceremony. Finally the Secretary of the Committee was directed to personally inform Jack Preston that the ceremony award of the DSO was to be carried out at ten on Sunday morning.

The Secretary, armed with all the details relating to the ceremony, went to St. Francis Retirement Home and sought out the nurse who, with dedication, looked after old Jack. He hoped that she would help him communicate the details to Jack and also help Jack prepare for the coming ceremony.

“What can I do for you?” asked the young pretty nurse when the Secretary demanded to see her. “I’m the Secretary of the ‘Military Award Committee’, he informed her. “I have come to inform Jack Preston that he has been awarded the DSO and that the ceremony is to take place next Sunday morning.” The nurse gasped, held her breath and said “Jack Preston passed away last night of a sudden heart failure!” She closed the door in the Secretary’s face with deliberate utter contempt and went inside, where she sat on a chair and broke down in tears.

Rota ta’ rota iddur b’vireg irqaq qrib xulxin u b’saħħithom. Tapit ta’ taraġ iżomm bil-vireg, bla vireg fit-tapit tiżloq u titfixkel. Bil-vireg sar is-swat ta’ Kristu; tawh bihom. Il-virga tkun tal-kanonku fil-purċissjoni: turi s-setta.

Kull ħaġa fil-ħajja hi bħal virga, tinqeda biha jew għall-ġid jew għad-denni. Ilsienek, mġiebtek, sewqan, żjarat, xiri ta’ art u fejn, kitba, għajdut u xnigħat.  Jekk il-moħħ ma jkunx f’siktu u jġarrab ħsara u tkun għada ma għaditx, allura l-għemil immur żmerċ: bħal virga tixxejjer bla galbu.

Sbieħ il-vireg f’posthom; għandhom użu,  żgħar u b’saħħithom. Il-bniedem l-istess waħdu ċkejken imma flimkien ma’ oħrajn jikber u jissaħħah.

Darba gvernatur ta’ Malta wara t-tieni gwerra dinjija kien hemm munzell daqshiex ta’ ġebel mkisser. Qal lin-nies li jaħdmu miegħu ġewwa Sant Anġlu “Jekk kull darba li jgħaddu minn hemm jaqbdu ġebla u jressquha band’ oħra, dan il-ġebel kollu jitwarrab bil-mod u bla tbatija.”

Jekk tħares lejn il-ħidma f’daqqa waħda tegħja u taqta’ qalbek. Jekk tqasama bil-mod tirnexxi.

Inti Virga? – u jekk virga tagħti sehmek biex ir-rota tal-ħajja iddur.  Agħti daqqa ta’ għajn u ara intix virga mkissra, għax inkella ma treġġix. Element ċkejken u b’ saħħtu jarmi s-saħħa flimkien imma waħdu jew mkisser ibati. Heqq!

Joseph Henry Abela, Qassis

Neħodha jew ma noħodhiex, inġemma’ jew inqanċeċ, nistenna jew inħaffef. Meta t-tabib jgħidlek tieħu btala, aktarx tkun iddawwart u l-moħħ u l-ġisem mhux se jinqdew bil-waqfien tax-xogħol tas-soltu.

Meta tkun b’saħħtek tagħraf tieqaf u  wara terġa’ lura għall-ħidma b’saħħtek u frisk.

Il-mistrieħ mhux talli mhux żmien moħli, iżda hu l-mutur tal-ħajja. Min ma jagħrafx dan ir-ritmu ħa falza stikka u wara ħidma bla ħniena spiċċa b’pilloli żejda, nervi u burdati tal-waħx.

Il-ġisem bħal lastku, ma tistax tisforza żżejjed għax kollox ifaqqa’. Bil-mistrieħ, btala, jidħlu ddejat ġodda, truf, ħbiberiji u filwaqt li ħaddieħor jċedi mat-triq, inti tibqa’ sejjer. Ara min irnexxa kif ġab ruħu, ħadem, ħabrek u straħħ.

Xogħol bla waqfien iġġennina u ma jħalliniex nirraġġunaw. Ħu l-btala u għatija lil ħaddieħor. Jekk min jaħdem miegħek ma jieħux il-mistrieh ma jistgħax jagħti l-aħjar imma jċeddi.  Minħabba fih ikollok tpatti għalih int għal xogħlu.  Issa li naqqas, il-ħidma tiegħu rrid jagħmlu ħaddieħor.28. BTALA

Neħodha jew ma noħodhiex, nġemma jew nqanċeċ, nistenna jew nħaffef. Meta t-tabib jgħidlek tiegħu btala, aktarx tkun iddawwart u l-moħħ u l-ġisem mhux se jinqdew bil-waqfien tax-xogħol tas-soltu.

Meta tkun b’saħħtek tagħraf tieqaf u wara terġa’ lura għal ħidma b’saħħtek u frisk.
Il-mistrieħ mhux talli mhux żmien moħli, imma hu l-mutur tal-ħajja. Min ma jgħarafx dan ir-ritmu ħa falza stikka u wara ħidmu bla ħniena spiċċa b’pilloli żejda, nervi u burdati tal-waħx.

Il-ġisem bħal lastku, ma tistax tisforza żżejjed għax kollox ifaqqa’. Bil-mistrieħ, btala, jidħlu ddejat ġodda, truf, ħbiberiji u filwaqt li ħaddieħor jċedi mat-triq, inti tibqa’ sejjer. Ara min irnexxa kif ġab ruħu, ħadem, ħabrek u straħħ.

Xogħol bla waqfien iġġennina u ma jħalliniex nirraġġunaw. Ħu l-btala u għatija lil ħaddieħor. Jekk min jaħdem miegħek ma jieħux il-mistrieh ma jistgħax jagħti l-aħjar imma jċeddi. Minħabba fih ikollok tpatti għalih int għal xogħlu. Issa li naqqas, il-ħidma tiegħu rrid jagħmlu ħaddieħor.  

Minn Charles B. Spiteri

Żwieġ hieni jrid jinbena fuq iż-żonqor u mhux fuq ir-ramel

Huma bosta dawk ix-xtajtiet li nibbtu xrar l-imħabba fost il-koppji Maltin tal-bieraħ imbiegħed. Għal Frans Portelli u Miriam neè Grech, din il-ħaġa ma kinitx eċċezzjoni. Il-familja tal-wieħed u dik tal-oħra kellhom villeġġatura San Pawl il-Baħar u kienu joqogħdu kantuniera wara xulxin.

Bħala żgħażagħ kienu jiltaqgħu ġuvintur u xebbiet fl-għaxijiet sajfin iżda Frans u Miriam ma kinux jitkellmu bejniethom. Tant li Frans kien imur jgħum f’Thalasseljin waqt li Miriam kienet tmur tax-Xama’. Darba, ħabib ta’ Frans qallu biex imur jgħum miegħu tax-Xama’. Mar jgħum hemm tax-Xama’ u ra lil Miriam tgħum dik in-naħa.

F’ħin minnhom, il-ballun ta’ Frans mar ’il bogħod, fejn kienet qed tgħum Miriam. Sejħilha b’isimha, u talabha titfagħhulu lura. Miriam inġibdet ftit u qadet għaliha, li Frans għajtilha b’isimha, għax qalet li ma kinitx tafu. Madankollu, dak il-fatt ressaqhom kemmxejn lejn xulxin… u bdew jinnamraw.

Missirijiet ta’ dixxiplina

Lill-ġenituri tagħhom ma qalulhom b’xejn, għax kemm missier Frans, kif ukoll missier Miriam, kienu ta’ dixxiplina mhux ħażin u ma tantx kienu jaċċettaw namur minn uliedhom.

Frans kien iż-żgħir mis-sitt itfal – erba’ subien u żewġt ibniet – li kellhom Conċetta u Frank. Miriam kienet il-kbira mill-erba’ aħwa – tlett ibniet u tifel, tal-koppja Lily u Feliċ.

Iżda ma damx ma kien hemm xi ħadd li fesfes f’widnejn il-ġenituri tat-tnejn bin-namur ta’ uliedhom. Dak iż-żmien, Frans u Miriam kienu waslu fit-tmiem tal-iskola sekondarja tagħhom, għax Frans kellu 18 u Miriam, 17-il sena.
In-namur tagħhom kien jikkonsisti filli filgħaxijiet, mal-ħbieb l-oħra tat-triq, kienu jintasbu fuq ċint u joqogħdu maġenb xulxin. Meta jilmħu lil xi ħadd mill-ġenituri resqin, kienu jaqbżu ċ-ċint.

L-aktar li kien joħroġ jittawwal lil Miriam, kien missierha. Frans u martu jirrakkukntaw li anki meta bħala grupp kienu jmorru jgħumu, missierha kien jinżel fix-xatt biex jara jarahiex. Iżda huma kienu joħorġu jgħumu ’l barra.

Aċċettazzjoni

Maż-żmien kemm il-ġenituri ta’ Frans kif ukoll dawk ta’ Miriam aċċettaw li uliedhom ikellmu lil xulxin bi skop ta’ żwieġ. U missier Frans ma kienx jippermettilhom joħorġu weħidhom. Ried li meta jmorru xi mkien, ikollhom chaperone.

Fl-1 ta’ April, 1956, Frans u Miriam ħadu ċ-ċrieket tal-għerusija. Berikhomlhom, Dun Mattew Chircop, Kappillan tal-Ħamrun. Peress li kien għadu kif miet iz-ziju ta’ Miriam, kellhom riċeviment żgħir.

Fl-istess żmien, Frans kien jaħdem mal-War Damage Commission u ħbiebu tax-xogħol ma ridux jemmnuh li se jitgħarras. Emmnu li kienet xi ċajta tal-ewwel ta’ April.

Frans isemmi li bħala souvenir kienu qassmu santa, li tirrappreżenta t-Tieġ ta’ Kana. Kelinu Caruana, ħabib u kollega fil-post tax-xogħol ta’ Frans, u li kien President tal-Azzjoni Kattolika, talbu jagħtih santa żejda biex jagħtiha lil qassis żagħżugħ li kien se jibda moviment tal-għarajjes f’Malta. Kien Dun Charles Vella.

Tnedija tal-Moviment ta’ Kana

F’Jannar ta’ dik is-sena , tnieda l-Moviment ta’ Kana mill-E.T. Arċisqof Mikiel Gonzi. Miriam lemħet avviż fil-gazzetta biex l-għarajjes jattendu. Hi xtaqet tattendi u l-ewwel qalet lil Frans u wara lill-ġenituri tat-tnejn. Dawn mhux talli qablu li uliedhom jattendu, iżda ħeġġewhom imorru. Dik il-laqgħa saret fil-Lukanda Phoenicia, li kienet imballata bin-nies.

F’Ġunju tal-istess sena, Dun Charles organiżża irtir ta’ nofs ta’ nhar fis-Sacred Heart, San Ġiljan u marru bil-barka tal-ġenituri tagħhom. Hawnhekk iltaqgħu għall-ewwel darba ma’ Dun Charles.
Imbagħad f’Ottubru, il-Moviment ta’ Kana organiżża tlett ijiem konferenzi għall-għarajjes f’Palazzo Carafa l-Belt. Kienu konferenzi mballati bl-għarajjes. Wara t-tielet konferenza, Dun Charles sejjaħ sitt koppji għarajjes, fosthom lil Frans u Miriam u staqsiehom kinux mgħaġġlin. Talabhom jgħinuh biex ikompli bil-ħidma tal-moviment.

L-għerusija ta’ Frans u Miriam damet tliet snin għax ma setgħux isibu jikru post fejn imorru jabitaw. Għall-bidu, tant ħasbu li s-sejba ta’ post ma kinitx se tkun diffiċli, li sa ordnaw l-għamara. Meta kellmu fuq hekk lil Dun Charles, dan qalilhom li kien jaf b’post il-Belt f’West Street. Marru jarawh u min kien fih bħala kerrej, ried somma qawwija biex jagħtihom iċ-ċavetta. Spiċċaw ma ħaduhx, għax kellu bżonn spejjeż kbar.

Sabu post il-Ħamrun

Imbagħad Frans, daħħal lil missieru fis-sejbien ta’ post u dak qallu li quddiem il-Liċeo, il-Ħamrun kien hemm post ġdid għall-bejgħ. Frans wieġeb li huma xtaqu jikru, peress li Miriam, li issa wkoll kienet taħdem ma’ Barclays Bank, xtaqet tagħmel l-ewwel safra tagħha wara t-tieġ, għal qamar il-għasel u ma xtaqux jibdew il-ħajja miżżewġa bla flus. Hawnhekk il-missier offra li jislifhom il-flus u jaraw jixtruhx. L-ewwel marru Frans u missieru u wara marret Miriam u ommha. Meta qalu wkoll lil Dun Charles, dan qabel mal-ħsieb ta’ missier Frans u ħeġġiġhom jixtruh.

Għamlu hekk u f’temp qasir bajdu, żebgħu u daħħlu l-għamara fid-dar ġdida tagħhom. Mhux biss talli kellhom id-data tat-tieġ – il-21 ta’ Ġunju, 1959.
Iżżewġu fil-knisja ta’ San Ġakbu l-Belt. Qaddsilhom Dun Charles Vella u bħala xhieda kellhom lill-Maġġur Edward Fiteni, is-Segretarju tal-Moviment ta’ Kana u s-Sur Karmenu Felice Pace, li kien iċ-Chief Inspector ta’ fejn kien jaħdem Frans. Għar-riċeviment krew is-sala ta’ Maxims, fi Triq Zakkarija, fejn illum hemm il-Bank of Valletta. Hemmhekk, George Vella, li kien jaħdem id-Dipartiment tal-Informazzjoni ma’ Lewis, ħu Frans, offra li jiġbdilhom ir-ritratti tat-tieġ, li huma tant jgħożżu f’album apposta.
Wara t-tieġ marru għall-qamar il-għasel. Qattgħu tlett ijiem Napli u tlett ijiem Ruma biex Frans jaqta’ xewqet Miriam.

Lura Malta

Lura Malta bdew il-ħajja normali u komplew ħidmiethom fil-Moviment ta’ Kana. Fl-istess waqt, Miriam baqgħet taħdem sa ma rmaw id-dar bil-mod il-mod. Kienu jieħdu gost ifaddlu u wara jixtru – mhux bħaż-żgħażagħ tal-lum, li jidħlu fid-dejn biex ikollhom kollox mill-ewwel u sa jitilfu l-gost li kull ħaġa ġdida fid-dar, tasal tagħti.

Imbagħad Dun Charles qegħidhom fil-Pre Kana, jieħdu ħsieb lill-għarajjes u jorganizzaw il-korsijiet ta’ Kana għalihom, fosthom l-eżerċizzi. Aktar tard, fl-1962, peress li l-Maġġur Fiteni kien fl-Armata u bagħtuh il-Kenja, ma setax ikompli ħidmietu fil-Moviment. Kien hu nnifsu li ssuġġerixxa lil Dun Charles biex postu jieġdu Frans. U waqt li Frans gġamel 18-il sena Segretarju tal-Moviment, Miriam – li Dun Charles kien ħatarha teżoriera – għamlet 30 sena f’din il-ħidma.

Meta naqqsu mix-xogħol tagħhom fil-Moviment ta’ Kana, il-koppja Portelli bdiet tmur Lourdes, toffri servizz volontarju lill-pellegrini morda li jmorru hemm. Huma jiffurmaw parti minn grupp volontarju ta’ xi 50 persuna.

F’għeluq il-25 sena taż-żwieg tagħhom, Frans u Miriam organiżżaw quddiesa fis-Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa u wara kellhom festin f’The Arches.

L-istess għamlu meta għalqu 40 sena. Kellhom quddiesa fil-kappella ta’ ġewwa tal-Kulleġġ ta’ San Alwiġi u wara kellhom riċeviment fil-Papillon, Ħal Balzan.
Fil-21 ta’ Ġunju li għadda, meta għalqu 55sena miżżewġin, kellhom quddiesa fil-Kulleġġ San Alwiġi u wara riċeviment fil-Papillon, il-Ħamrun.

Binja fuq iż-żonqor

Wara dawn is-snin kollha miżżewġin, Frans jgħid li żwieġ b’saħħtu għandu jkun mibni fuq iż-żonqor u mhux fuq ir-ramel. Barra minhekk, iż-żgħażagħ tal-lum għandhom ikunu jafu iktar bil-kelma ‘sagrifiċċju’, għax mhux qed jagħmlu sew meta jippretendu li jkollhom kollox f’daqqa u fil-pront. Kull ħaħa għandu jkollha l-istennija tagħha.

Miriam issostni li l-imħabba titfisser biss bil-kliem give, give, give. Bħal żewġha taqbel li d-dar għandha tinbena bil-mod il-mod. Fi żmienhom l-ispejjeż kienu wkoll. Meta l-paga kienet bix-xelini, il-prezzijiet kienu bil-mijiet ta’ liri, waqt li meta l-paga t’issa hi bil-mijiet, il-prezzijiet saru bl-eluf. Jiġifieri kollox jogħla b’relattività. Iżda ż-żgħażagħ tal-lum ma jafux x’inhi stennija u meta jkollhom kollox f’daqqa, jitilfu l-gost tad-dar f’temp qasir.
Il-koppja Portelli taqbel ukoll li l-miżżewġin tal-lum għandu jkollhom ħin adegwat flimkien. Ix-xogħol, għalkemm bżonjuż, m’għandux itellfilhom id-djalogu tagħhom u x-xiftijiet għandhom ikunu studjati anki mill-awtoritajiet kompetenti.  

Godwin Degabriele

Until recently, Maltese Dragonflies (Odonata) had not been studied extensively, and therefore not much was known about their biology. This work, which is based on research that spans over a period of twenty years, offers an insight to the ecology and diversity of the seventeen species of dragonflies occurring on the Maltese Islands.

It contains updated species descriptions, including some new records and, by means of numerous colour photographs, original drawings and never before published distribution maps for each species, gives information that can prove useful for identifying adult and larval stages of the dragonflies of the Maltese Islands.

It also discusses the effect of human intervention and current world phenomena such as global warming on the status of the dragonfly species which are found on the Maltese Islands, as well on other species that are likely to be found on the Islands in the near future.

To get this book, click here.

Minn Charles B. Spiteri

In-natura tax-xogħol ta’ Anton Galea kienet il-fattur li laqqgħetu ma’ martu Mary. Anton hu minn Għawdex u rrakkuntali li beda jaħdem f’Malta bħala għalliem fid-Dipartiment tal-Edukazzjoni, fil-15 ta’ Settembru tal-1954. Xi ħmistax qabel kien irċieva notifika li kienu se jibagħtuh fl-iskola primarja tal-Kalkara, fi Triq is-Sienja.

Ommu kienet sabitlu biex joqgħod f’appartament, il-belt Valletta. Jiftakar li l-iskola kien mar jaraha flimkien ma’ ommu, waqt li xi ħbieb kienu ssuġġerewlha lill-familja Agius, li kienet disposta li tilqgħu għandha għall-ikla ta’ nofsinhar, matul il-ġranet tal-iskola.

L-Għawdxin kien u joqogħdu ġimgħa sħiħa Malta, bla tgergir u bla ħajm. Skont Anton, ‘‘ma konniex imfissdin!’’ Il-Marfa kienu jistennew il-vapur, li kien bla għata għar-ras. F’każ ta’ maltemp mhux ħażin, il-vapur kien jaħdem minn San Pawl il-Baħar. Hemm ma kellux ma’ xiex jitrakka u allura kienu joħorġuhom għal fuqu bil-luzzu. Kien hemm drabi li kien ikollu jaħdimha mill-Belt. U dak iż-żmien, meta kien ikun maltemp jibla’ l-art, vjaġġ għal Għawdex kien jieħu tliet sigħat! Kien hemm xi waqtiet li l-vapur ma kienx jaħdem u għalhekk Anton kien ikollu jibqa’ Malta mal-Għawdxin l-oħra u għal tmiem il-ġimgħa jinsew lil Għawdex.

Anton jiftakar ukoll li kien t-Tnejn 6 ta’ Diċembru 1954, li wara li spiċċa mill-iskola, mar biex jilħaq il-karrozza tal-linja tal-4.05p.m. mill-Kalkara għall-Belt. Kif bdiet tiċċaqlaq, il-kunduttur ġibed l-attenzjoni tax-xufier biex jistenna lil tnejn li kienu ġejjin jiġru.
Fl-antik, ċerti karozzi tal-linja kont issibilhom seats faċċata ta’ xulxin. Kif telgħu dawn it-tnejn, mara u xbejba, intasbu quddiemu, u bla ma riedu ġew iħarsu lejn xulxin. Jgħid li kienet love at first sight.

Ma setax igawdi wisq il-kumpanija tagħhom, billi niżlu fl-istage ta’ Bormla, fi Pjazza Gavino Gulia. Immaġina li kienu sejrin għall-festa tal-Kunċizzjoni, billi kien jonqosha jumejn. Minn dak il-ħin stess dik ix-xbejba, kienet daħlet f’qalbu.

Kif wasal il-Belt, mar l-appartament f’Sappers Street. Ħalla ftit tal-ħin isir u telaq lejn Bormla, bil-ħsieb li jerġa’ jiltaqa’ max-xbejba. Tajjeb jingħad li Bormla kienet qed tiċċelebra l-festa bil-kbir, billi dakinhar kellu jsir l-għeluq tas-Sena Marjana.

Ma kellux diffikultà li jagħrafha, l-aktar għax kellha xagħarha b’nokkli twal sa fuq spallejha, iżda l-ġiri mal-marċ, fit-triqat, sfalu fix-xejn.

Ġimgħa wara, kif kien jippassiġġa max-Xatt tal-Kalkara, waqt il-ħin tal-break, jisma’ antiporta tinfetaħ hekk kif għadda minn quddiem id-dar numru 42. Ħares lura u lemaħ lill-istess xbejba li kien tefa’ għajnejh fuqha, fil-bieb. Għadda minn quddiemha u daħqu lil xulxin. Dak il-ħin f’qalbu qal: ‘‘Din għad tkun tiegħi.’’

Bil-ħuttab

Madankollu Anton ma kellux il-kuraġġ ikellimha. Għalhekk ftiehem mal-ħabib tiegħu Joe Grech, Għawdxi wkoll, biex jinżel Malta u jqabbadhielu. Joe accetta mill-ewwel.

Għażlu ġurnata u filgħaxija qagħdu jippassiġġaw minn quddiem darha biċ-ċans li jarawha. Ftit wara rawha nieżla mill-Mina tal-Kalkara u baqgħet sejra d-dar. Ħalliet l-antiporta miftuħa u bdiet tkanta l-Va Pensiero mal-pjanu.

Joe, bla ma qagħad jaħsibha, baqa’ dieħel fuqha u qalilha: ‘‘Hemm Anton barra, irid ikellmek.’’ U minn dakinhar, qabdu flimkien.

Fl-ewwel darba li ħarġu sar jaf li kien jisimha Mary Tabone. Kellha sittax-il sena, b’żewġ ħutha bniet akbar minnha, Rosette u Hilda. Kienet twieldet il-Birgu, iżda wara l-gwerra marru joqogħdu l-Kalkara. Kienet tattendi l-iskola St. Joseph ta’ Raħal Ġdid. Xi ġranet wara, billi kien wasal il-Milied, taha rigal żgħir: Flixkun fwieħa bi statwa ta’ Eros fuqu. Hi tatu arloġġ forma ta’ globu.

Ma damux wisq kwiet u ferħana, għax b’xi mod, ommu saret taf bix-xbejba. Hi xejn ma kienet ħadet gost bl-affari, billi ma kellha l-ebda ħjiel fuqha. Dlonk niżlet Malta u fetħet qalbha mal-familja Agius. Din qaltilha: ‘‘Hi… dawk ta’ Tabone jiġġu minna! Dik familja sewwa!’’

Ommu ħadet ir-ruħ, iżda xorta marret tistaqsi lill-Kappillan tal-Kalkara, Dun Karm Xuereb. Dan, fost ħafna affarijiet qalilha: ‘‘Mur moħħok mistrieħ, għax huma familja tajba u eżemplari.’’

Omm Mary ma ħadithiex tant bi kbira, iżda xorta fittxet parir mingħand il-konfessur tagħha, ċertu Patri Krispin, Kapuċċin, li kien iservi fil-knisja Santa Liberata, fil-Kalkara stess. Dan kien Għawdxi u kien jaf sew lill-familja ta’ Anton. ‘‘Ċettina,’’ qalilha. ‘‘Tassew li għadha żgħira. Ittellifulhiex… Kollox sew, oqgħod moħħok kwiet.’’ Minn hemmhekk ’il quddiem bdiet relazzjoni mill-aqwa bejn il-familji Galea u Tabone.

Telefonati fl-Għassa

Meta kien ikun Għawdex, kien iċempel fl-Għassa tal-Pulizija tal-Kalkara, li kienet tefgħa ta’ ġebla bogħod mid-dar ta’ Mary, u l-pulizija kienu jmorru jgħidulha tmur tkellmu. Min-naħa tagħha hi kienet iċċempillu għand il-ġirien.

Wara xi żmien, Mary stiednet lil Anton id-dar tagħha biex tlaqqgħu mal-familja tagħha. Missierha kien miet meta hi kellha seba’ snin u għal Anton din kienet iktar ħaġa formali, għax kien diġà ilu jkellimhom. Ommu, mill-banda l-oħra, stednitha d-dar tagħhom ukoll. Wara, Mary kienet ta’ spiss taqsam il-fliegu biex tgħaddi ġranet sħaħ għandhom, speċjalment fil-festi.

Min-naħa tagħha Mary tiftakar li l-ewwel darba li rifset l-art Għawdxija kien fi Frar tal-1955, meta marret ma’ oħta, is-sopran Hilda, għall-kunċert li kien sar fil-British Institute, illum iċ-Ċentru Laburista fir-Rabat, Għawdex. Fl-erba’ snin li Anton għamel Malta, hu u Mary kienu jiltaqgħu kuljum. Mary kellha l-ewwel xogħol tagħha bħala secretary shorthand typist ma’ Bernard’s il-Belt, u wara ma’ Surgeon Commander Coode, fl-isptar Bighi.

Il-passiġġati

Il-ħarġa tagħhom kienet tkun xi passiġġata max-xatt tal-Kalkara, xi mixja lejn l-Irnella jew il-Kapuċċini, jew jaraw xi film fil-Gem Cinema tar-raħal stess.

Mary tirrakkonta li f’April tal-1956 kienet marret Għawdex ma’ oħtha għall-prova mal-Banda Leone, billi kellha tkanta fl-Innu ta’ Santa Marija tas-surmast Cescimanno. Anton jiftakar li l-prova saret fis-sala tat-talkies Royal Theatre tal-istess soċjeta’ fi Triq l-Arċipriet Cassar, fir-Rabat, Għawdex. Billi hu kien tal-partit oppost, kien qisu ħuta barra mill-ilma. Kif rah hekk, is-Sur Ġużi Tabone daru fuqu u qallu: ‘‘Tħabbilx rasek tafx. Qis li tħossok at home!’’

Wara sentejn u nofs li kienu ilhom jafu lil xulxin bdew jaħsbu biex jiżżewġu. Anton kien wera x-xewqa li joqogħdu Għawdex, u hi aċċettat. Dak iż-żmien kien rari ferm li mara Maltija miżżewġa tmur tgħix Għawdex! Kienu sabu appartament fil-Fontana u krieh. Ommha, li ma kinitx taf bil-pass tagħhom, billi ma wrewhiex, bdiet ittektkilhom ħalli jikru f’Malta. Flimkien, marru jaraw xi djar, appartamenti u mezzanini fil-Birgu u fil-Kalkara. Anton dejjem ġabilha xi skuża, li jew l-ambjent ma jogħġbux, jew li t-triq dejqa wisq, jew id-dar mudlama u b’ħafna taraġ…

Diqa ta’ omm u San Ġorġ

Fl-aħħar qalilha li se joqogħdu Għawdex u li diġà krew. Ma kinitx kelma. Għaliha kienet qisha waslet l-aħħar tad-dinja u ma mititx dakinhar, għax Alla tal-ħniena. Kienet daret fuq bintha u b’diqa kbira bdiet ittennilha ‘‘Għandek qalb, wara li tlift lill-papà ta’ età żgħira, tinfired minni’’ Dak il-ħin Mary donnha ħasset bħal daqqa ta’ stallett f’qalbha.

Ħabat li dak iż-żmien Anton kien ikellem spiss lil San Ġorġ Preca. Kien ħa ħafna pariri mingħandu u dejjem mexxieh fit-triq it-tajba. Għalhekk qatagħha li jmur ikellmu l-Ħamrun. Dun Ġorġ kien qallu: ‘‘Tibżax, Mary tiġi toqgħod Għawdex. Il-mara għandha tmur fejn imur żewġha.’’ Dak li xtaq Anton, li kellu fiduċja għamja f’Dun Ġorġ.

Jitolbu minn hawn, iżommulha ftit minn hemm u jkellmuha bil-ħlewwa, fl-aħħar l-għarajjes ikkonvinċewha. Dak kien l-ikbar inkwiet li kellhom qabel iż-żwieġ.

Anton u Mary żżewġu l-Ħadd 7 ta’ Ġunju 1959. Għalkemm il-ġenituri ma setgħux jgħinuhom finanzjarjament, għenuhom bl-esperjenza tagħhom u tawhom il-barka qabel ma telqu mid-dar.

It-tieġ sar fil-parroċċa tal-Kalkara, li kienet ilha ħames snin ikkonsagrata. Qaddsilhom il-kappillan Dun Karm Xuereb. Missier Anton, ommu, ħutu, il-qraba u ħbieb Għawdxin qasmu lejn Malta kmieni filgħodu. Kienet l-aqwa ġurnata ta’ ħajjithom.

Ritratti tat-tieġ

Il-fotografu kien il-ħabib kbir tagħhom Joe Grech, u barra r-ritratti li ħadilhom fil-knisja wara ċ-ċerimonja, marru ħadu r-ritratt mal-familji tagħhom fl-istudju tiegħu f’Ħal Qormi. It-tieġ kien mimli kuntentizza u daħq, bla ebda tensjoni jew ansjeta’. Ir-riċeviment sar fil-każin tal-Banda San Ġorġ ta’ Bormla.

Wara tlett ijiem ta’ qamar il-għasel San Pawl il-Baħar, bdew il-ħajja ġdida tagħhom f’Għawdex. Filgħaxijiet, Anton kien imur iqatta’ xi ħin bħala bandist fil-każin tal-Banda La Stella. Kien jieħu lil martu miegħu biex ma toqgħodx weħidha d-dar.

Dakinhar mhux bħal-lum – li tidħol mara f’każin tal-Banda kienet stunatura kbira u ma kinitx tixraq lil mara miżżewġa. Fi tmiem il-ġimgħa baqgħu jiġu Malta, biex jaraw lill-familja ta’ Mary. Waqt it-tqala u wara, il-vjaġġi tagħhom lejn Malta naqsu konsiderevolment.

Sena wara kellhom lill-ewwel tarbija, John, u tliet snin u nofs wara żdied ieħor, Noel. Kienu kuntenti, u għalkemm Anton ma kellux xi paga kbira, kienu fl-aqwa żmien ta’ ħajjithom.

Il-koppja Galea tgħid li t-trobbija tal-ulied kienet ferm differenti minn tal-lum. It-tfal kienu mill-iskola għad-duttrina, imbagħad homework, ftit logħob jew televizjoni u rqad. Ftit li xejn kienu joħorġu matul il-ġimgħa.

Is-safar qatt ma daquh ħlief meta saru ġuvintur. Iżda fis-sajf ma kienx jonqos li jgħaddu ġimgħat sħaħ mal-familja ta’ Sunny, ħu Anton, fid-dar tal-Qbajjar. Mary żiedet li r-ritratti ta’ meta tfarfru uliedha, għadha ġġorrhom fil-locket li għandha ma’ għonqha.

Mary — solista

Mary baqgħet tħobb il-kant, u wara daħlitilha wkoll in-namra għall-palk. Għamlet ħafna operetti bħala solista fit-Teatru Astra u mal-kumpanija VDC fit-Teatru Manoel. Iżda l-aqwa sodisfazzjon tagħha kien meta binha John, ta’ 18-il sena, idderieġa l-Merry Widow fl-Astra u fil-Manoel, fl-1978, b’ommu Mary bħala s-solista.

Wara perijodu ta’ seba’ snin fl-iskola primarja tax-Xagħra, u erba’ snin fl-iskola Ta’ Sannat, Anton beda jgħallem l-Arti fl-iskola sekondarja tal-bniet, fir-Rabat, Għawdex. Mary wkoll għamlet xi snin tgħallem ix-shorthand fl-istess skola u fil-Liċeo. Anton temm l-aħħar 16-il sena mis-servizz ta’ għalliem bħala guidance teacher, u ħareġ bil-pensjoni qabel iż-żmien, fl-1994. F’dawn l-aħħar għoxrin sena nnamraw wisq mis-safar u darba jew tnejn fis-sena dejjem bewġu minn pajjiżna.

Il-passatemp ta’ Anton bħala pensjonant kien u għadu l-bini tal-presepju. Minn dejjem kien dilettant tiegħu, u tant baqa’ jħobbu li għad għandu l-pasturi li kien juża 65 sena ilu. Minn dakinhar sal-lum kompla jiġbor il-pasturi u llum għandu iktar minn elf tat-tafal, terrakotta, ġibs, kartapesta, injam, xema’, ċomb, ġebel u ħġieġ. Dawn huma ta’ mgħallmin Għawdxin, Maltin u oħrajn Ewropej.

Għal dawn l-aħħar 20 sena serva bħala Segretarju tal-Għaqda Ħbieb tal-Presepju Għawdex-Malta. Anton jgħid bla tlaqliq li miż-żwieġ sal-lum, hu u martu komplew bit-tradizzjoni tagħna l-Maltin li jibnu l-presepju fil-ġranet sbieħ tal-Milied. U uliedhom iddakkru minnhom.

Bużnanniet

Illum, uliedhom huma miżżewġin. John għandu l-mara Yvonne, b’żewġ ulied, Ħilda u George. Xi sena ilu, Mary, li llum għandha 70 sena u Anton b’erbgħa iktar, saru bużnanniet bit-twelid ta’ Kristen, iben Hilda u żewġha Brian. Noel, hu miżżewweġ lil Marcelline u għandhom tlett itfal: James, Stephanie u Claire.

Illum, wara 50 sena miżżewġin, Anton u Mary jirringrazzjaw lil Alla li żammhom tul dawn is-snin kollha qawwijin u sħaħ f’għaqda matrimonjali soda. Ma jgħidux li ħajjithom kienet dejjem ward u żahar. Problemi, diffikultajiet, inżul u tlajja’ kienu jinbtu ’l hemm u ’l hawn, iżda bi ftit jew ħafna sagrifiċċju, rikbu l-mewġ u qatt ma ħadhom il-kurrent.

Madankollu kemm Anton kif ukoll martu Mary jistqarru li l-familja Maltija qed tinbidel. Isostnu li ħafna jridu jgħixu l-fiary tales. Ir-rabta fil-miżżewġin qed ixxabba’ lil numru mhux żgħir! Jibża’ li l-midja qed tpitter il-lifestyles differenti mir-realta’. Huma konvinti li l-fattur ewlieni li qed iwassal għal dawn il-firdiet tal-lum hu li Alla twarrab minn ġo nofs il-familja miżżewġa… U mhux lakemm tgħaddi mingħajr l-għajnuna ta’ Alla.

Minn Charles B. Spiteri

Ħamsa u ħamsin sena ilu n-namur ma kienx imħares b’lenti tajba min-nies tal-imgħoddi, tant li biex Helen kienet tiltaqa’ bil-ħarba għal ftit minuti ma’ Charles, kienet tirsisti biex tkun hi li tmur tixtri l-ħobż.

Charles Cassar hu l-kbir fost seba’ aħwa. Minn dejjem joqogħdu Birżebbuġa, waqt li Helen hi s-sitt tarbija mill-għaxra li kellha l-familja Berry. Għalkemm dejjem tiftakarha tgħix u toqgħod Birżebbuġa, tgħid li twieldet f’Birkirkara. Il-ġenituri tagħha kienu telgħu għall-festa tas-Salib, li tiġi ċċelebrata fit-3 ta’ Mejju, u twieldet hemmhekk. Tant hu hekk li tawha l-isem ta’ Helen.

Bid-dar, Charles u hi kienu joqogħdu qrib xulxin u l-ewwel darba li tefgħu għajnejhom fuq xulxin kien mill-knisja, peress li ta’ kuljum kienu jattendu għall-quddies. It-taħdit qasir tagħhom (jew taparsi namur) kien isir fit-triq qasira ferm li kien hemm bejn il-knisja u d-dar, u dan wara l-quddies, peress li dak iż-żmien l-irġiel kienu joqogħdu fuq naħa tal-knisja waqt li n-nisa n-naħa l-oħra. Dan kien meta Charles diġa’ kellu 18-il sena u Helen 17.

Il-ġenituri ma damux biex saru jafu bil-ġibda li kellhom uliedhom lejn xulxin u dan qaluhulhom huma stess.

“Taf tagħżilhom!”

Min-naħa tiegħu, Charles tarraf b’kollox lil ommu, u meta qalilha min kienet ix-xbejba, jiftakar li qaltlu “taf tagħżilhom!”

Imbagħad qalilha tagħti l-aħbar lil missieru u talabha tkellem lill-ħabiba tagħha, li kienet iz-zija ta’ Helen, ħalli tgħaddilu kelma tajba ma’ omm in-namrata tiegħu.

Omm Helen ma ħadithiex wisq bi kbira, peress li mid-dar kienu diġà ħarġu xi ulied oħra. Meta saru jafu bl-imħabba ta’ uliedhom, il-ġenituri tat-tnejn aċċettawha u tista’ tgħid li bdiet l-għerusija.

Fl-istess żmien, Charles kien diġa’ jaħdem it-Tarzna, iżda Helen kienet temmet l-iskola u baqgħet id-dar, għax missierha Ġużeppi kien raġel ta’ dixxiplina kbira u qatt ma ried li uliedu bniet, joħorġu jaħdmu. Kien jemmen li fid-dar tagħhom stess kien hemm biżżejjed xogħol xi jsir. U meta ommhom kienet tara li ma għandhiex xogħol xi tqabbadhom jagħmlu, sa kienet tagħtihom biċċa drapp u joqogħdu jselltuha. Dan biex dejjem ikollhom x’jagħmlu u ma jaqgħux la fl-għażż u lanqas fit-tentazzjoni – kif kienu jgħallmu tal-MUSEUM, fejn kienu jattendu kemm Charles kif ukoll Helen.

Helen issostni li llum temmen li missieha kien protettiv ħafna, u dan forsi għax f’Birżebbuġa kien hemm ħafna nies tas-Servizzi u seta’ beża’ minn dan l-aspett. Għar-rigward ta’ ommha taħseb li kienet influwenzata wkoll minn missierha, għax meta darba, Helen qaltilha li ma’ Charles xtaqet tattendi l-laqgħat ta’ Kana, weġbitha li hi qatt ma kienet marret korsijiet u xorta rabbiet u tellgħet familja kif kellu jkun.

Akkumpanjati

Charles u Helen jirrakkuntaw li tul l-għerusija tagħhom, li ħadet xi sentejn, rari kienu joħorġu mid-dar. Ġieli fis-Sajf kienu jmorru għal xi passiġġata max-xatt, iżda kien ikollhom jieħdu lil ħuthom magħhom. Meta mbagħad xi darba kienu jitħajru jmorru jaraw film, kien jakkumpanjahom missier Helen u jsegwi l-film magħhom. Ommha kienet tibqa’ d-dar tindokra lil uliedha l-oħra.

Filgħaxijiet, qabel jibda jidlam, missier Helen kien jgħid lil Charles biex jaħseb u jinġabar. Dan kien sinjal bil-pulit biex Charles jitlaq ħalli l-familja ta’ Helen tkun tista’ tibda tgħid ir-Rużarju.

Matul l-għerusija, u l-aktar nhar ta’ Sibt, Charles kellu d-drawwa li lill-għarusa tiegħu jixtrilha l-ħelu, apparti milli kienet l-għaxqa tiegħu ukoll li kull tant żmien jixtrilha kemm ħwejjeġ kif ukoll xi ħajta deheb. Jirrakkonta li darba, tal-ħanut kienet staqsietu hux tassew li kien daħal għarus, u meta qalilha li hekk kien, hi tatu xi ħelu żejjed, bla ħlas.

Għall-għerusija proprja, Charles u Helen xtraw iċ-ċrieket lil xulxin u ħaduhom il-knisja biex iberkuhom. Wara kellhom festin ċkejken bejn il-familjari.

Diffikultà fil-kiri

Charles jgħid li damu erba’ snin b’kollox, bejn namrati u għarajjes u dan għax ma setgħux isibu fejn imorru joqogħdu. Dak iż-żmien kien diffiċli ferm li koppja ssib tikri u jiftakru li marru jfittxu minn Raħal Ġdid sal-Isla u baqgħu neżlin anki Bormla. Fl-aħħar, meta kważi qatgħu qalbhom, sabu u aċċettaw li jikru kamra man-nies, fit-tielet sular, f’Bormla. Il-ferħ f’qalb l-għarajjes għall-fatt li sabu fejn joqogħdu, malajr tbiel wara li żżewġu u marru joqogħdu f’din il-kamra, għax f’dak l-ambjent Helen ma setgħetx tidra. Iżda malajr ħarġu minn hemm u sabu fejn jikru, Birżebbuġa stess. Kemm Helen kif ukoll żewġha huma tal-fehma li biex sabu kellhom l-għajnuna divina.

Għat-tieġ, Helen ingħatat id-dota kif kienet id-drawwa li tingħata lix-xebbiet kollha, l-aktar dawk li jkunu baqgħu d-dar. Charles jgħid li bħala rigal tat-tieġ, missieru kien tah xi flus biex jibdew bihom.

Il-Ħadd filgħodu tad-19 ta’ Ottubru, 1958, fil-Parroċċa San Pietru, Birżebbuġa, Charles u Helen taw il-kunsens taż-żwieġ tagħhom. Charles kellu 24 sena u Helen, 23. Żewwiġhom il-Kappillan Dun Ġużepp Minuti. Mill-knisja marru għand Agius tar-ritratti, li ġibdilhom ritratt tagħhom it-tnejn u ieħor max-xhieda u l-bridesmaids. Wara marru għar-riċeviment fl-Aussie Hall, Bir id-Deheb, fejn laqgħathom il-mużika ta’ banda minn Ħal Għaxaq.

Iżda Helen tirrakkonta li dakinhar tat-tieġ tagħha, numru ta’ zijiet, kuġini u familjari ma attendewx, u dan peress li fl-istess ġimgħa, apparti milli kien miet il-Papa, mititilha wkoll waħda miz-zijiet. Minħabba l-mewt tal-Papa, il-knisja, li kienet armata bl-iswed, kellha taqla’ d-drappijiet u t-tubru u tarma għaż-żwieġ tagħhom.

Tilfu l-quddiesa

Wara t-tieġ kienu marru għal qamar il-għasel, San Pawl il-Baħar, fil-Lukanda West End. L-għada filgħodu qamu bħas-soltu biex imorru għall-quddiesa fil-parroċċa tal-lokal, iżda meta niżlu isfel sabu li kienu msakkrin fil-lukanda. Aktarx li filgħaxija, is-sid tal-lukanda għalaq u telaq lejn id-dar. Lilhom ħalliehom fiż-żgur! Bi tbissima, Charles u Helen jgħidu li huma tal-fehma li dakinhar, huma biss kienu alloġġjati fil-lukanda. B’hekk tilfu l-quddiesa.

Għar-rigward tad-dixxiplina u l-valuri fit-tfal ta’ llum il-koppja Cassar temmen li naqsu. Iżda ma jistgħux jagħtu r-raġuni għal dan, għax huma jemmnu li l-ġenituri jgħadduhom kollha lil uliedhom u dawn, min-naħa tagħhom, jgħadduhom ukoll f’uliedhom. Jaħsbu iżda li t-tibdil beda jseħħ minħabba l-peer pressure. Kulħadd jipprova jikkopja u jimxi bħal ħaddieħor.

Jemmnu wkoll li llum, bil-ħtieġa li ħafna ommijiet joħorġu jaħdmu, qed jonqos għal kollox id-djalogu meħtieġ bejn il-ġenituri u t-tfal u viċi versa.

Tibdil fid-drawwiet

Charles u Helen jammettu wkoll li d-dinja tagħhom tbiddlet. Id-drawwiet u l-użani ta’ żmienhom ma jistgħux jibqgħu moda fiż-żminijiet ta’ issa. Madankollu ma tantx jifhmu kif il-maġġoranza taż-żgħażagħ tfittex li tiddeverti matul is-sigħat li suppost huma disinjati għall-irqad. Jiġifieri jaqblu li kulħadd għandu jkollu l-ħin għad-divertiment tiegħu – ħaġa li huma ma kellhomx fi żmienhom – iżda ċerta dixxiplina fil-ħin tar-ritorn u fil-kastita’ tax-xebbiet għandha tkun ukoll. Meta lil dak li jkun tħallilu r-riedni f’idejh, jispiċċa jagħmel li jrid, u ħafna mill-problemi moderni li qed naraw madwarna, bħal droga, separazzjonijiet, tqala qabel iż-żmien u tluq mid-dar tal-ġenituri, qegħdin iseħħu, kemm minħabba n-nuqqas tad-dixxiplina, kif ukoll minħabba n-nuqqas tal-preżenza ta’ Alla fil-bniedem.

Mistoqsijin jgħidu x’jaħsbu li kienet ir-riċetta għal aktar minn 50 sena żwieġ hieni u magħqud, il-koppja Cassar qalet li dan kollu jiddependi fuq kemm jgħinu lil xulxin f’kull aspett u meta jkun riesaq xi sħab ta’ maltemp, jiftakru fl-hena ta’ dak il-jum li rabathom flimkien. Jistqarru wkoll li sa llum huma baqgħu jattendu fl-għaqdiet tal-knisja. Helen tkompli li ilha 30 sena fl-Assistenza Soċjali tal-Azzjoni Kattolika u minn dawn l-għaqdiet, baqgħu jitgħallmu.

F’għeluq il-50 sena żwieġ, it-tfal organizzawlhom sorpriża. Ħaduhom fil-kappella Santa Marija f’Ħal Għargħur, fejn sabu lill-familjari u ħbieb jistennewhom. Hemm tqaddsitilhom quddiesa ta’ radd il-ħajr minn ħuha, Dun Ġużepp Berry u wara ttieħdu lkoll fil-Lukanda Radisson fejn kellhom ikla. Iżda dak jidher li ma kienx biżżejjed, għax Charles u Helen qatgħu l-biljetti għal uliedhom u ulied uliedhom u f’Awissu ħaduhom magħhom Lourdes bħala ringrazzjament lill-Madonna għall-50 sena żwieġ tagħhom. Kienu 14-il ruħ.