Page Status: Pending

L-Imnara hu perjodiku li joħroġ darba fis-sena mill-Għaqda Maltija tal-Folklor. L-artikoli jittrattaw il-folklor lokali u huma riżultat ta’ osservazzjonijiet u riċerka oriġinali. Id-direzzjoni ta’ L-Imnara taħdem biex il-kitbiet ikunu l-aktar bil-Malti, imma jistgħu jkunu wkoll bl-Ingliż.

Dan il-perjodiku hu mfittex ħafna mill-istudenti u minn dawk li tinteressahom il-kultura tagħna, u spiss ikun ikkwotat f’riċerka u tiftix fuq l-istorja u l-folklor ta’ Malta u Għawdex. Fost il-kittieba li kkontribwew bil-kitbiet tagħhom f’dawn l-aħħar snin insibu lil Stanley Fiorini, Godfrey Wettinger, Carmel Cassar, Joseph Muscat, Simon Mercieca, Guido Lanfranco, Lorenzo Zahra u ħafna oħrajn.

Din is-sena, li taħbat il-ħamsin sena mit-twaqqif tal-Għaqda, bil-kollaborazzjoni ta’ BDL Publishing, L-Imnara qed jiġi mogħti tifsila ġdida u aktar moderna. L-Għaqda u BDL Publishing qed jistiednu lil kull min għamel xi riċerka oriġinali fuq suġġetti marbuta mal-folklor lokali, u li jixtieq li l-kitba tiegħu tidher f’L-Imnara, biex jibgħat il-kitba f’verżjoni elettronika, lil [email protected], biex din tiġi kkunsidrata għall-pubblikazzjoni, mhux aktar tard mill-aħħar ta’ Awwissu. Kitbiet bil-Malti jingħataw preferenza. Il-kitba ma tridx tkun itwal minn 4,000 kelma u, jekk jista’ jkun, tkun akkumpanjata minn illustrazzjonijiet u ritratti. Ir-referenzi u s-sorsi tal-informazzjoni għandhom ikunu indikati kif meħtieġ.

Lejn tmiem Diċembru u l-bidu ta’ Jannar ta’ din is-sena, BDL kienu ppubblikaw ktieb bl-isem Jinżlulek Għasel, ġabra ta’ aneddoti minn Maltin magħrufa. Ktieb li, nieħdu gost ngħidu, intlaqa’ tajjeb ħafna.

Dawn l-aneddoti kienu nġabru b’paċenzja kbira minn Charles Flores u Tony Barbaro Sant, żewġ ġurnalisti li, kif stqarrew, kienu daħlu għal din il-biċċa xogħol għax dehrilhom li ftit huma dawk il-persuni li xi darba jew ohra tul ħajjithom ma għaddewx minn xi ġrajja ħelwa, imbarazzanti, umoristika, forsi wkoll ta’ diqa.

Iż-żewġ koawturi kienu għamlu kuntatt ma’ għadd ġmielu ta’ persunaġġi Maltin u Għawdxin minn kull qasam tal-ħajja, u talbuhom jikkontribwixxu xi rakkont ċkejken mill-ħajja personali tagħhom.

Biż-żmien, u bl-għajnuna tal-BDL – ħajr speċjali lid-Direttur Maniġerjali Anthony Gatt u lil Stephen Said – dan il-ktieb tfaċċa fis-swieq, u ntlaqa’ tajjeb, aktarx għar-raġuni li l-persuni li kkontribwew huma ucuħ familjari mal-qarrejja.

Intant, iż-żewġ koawturi, bil-kollaborazzjoni ta’ BDL, kienu wiegħdu li jikkontribwixxu parti mid-dħul mill-ktieb għal żewġ santwarji tal-annimali, Island Dog Sanctuary ta’ Delimara u Thomasina Cat Sanctuary tal-Għammieri.

U fl-aħħar din il-wegħda twettqet. Ftit jiem ilu, Charles Flores, Tony Barbaro Sant u Anthony Gatt żaru ż-żewġ santwarji u ppreżentaw somma flus bħala rikonoxximent għall-ħidma fejjieda ta’ dawn is-santwarji. Nistgħu ngħidu bla tlaqliq li din l-għotja ntlaqgħet tajjeb mill-voluntiera li jmexxu dawn is-santwarji.

Tajjeb ngħidu li l-istess somma li ngħatat mill-koawturi ngħatat ukoll minn BDL, li fi kliem Anthony Gatt, dehrilhom li kellhom jgħinu u jagħtu sehimhom għal din il-ħidma favur l-annimali.

Sadanittant, Charles Flores u Tony Barbaro Sant bħalissa qegħdin jittamaw li f’qasir żmien jibdew jaħdmu fuq it-tieni volum.

Fir-ritratti, il-koawturi u Anthony Gatt jidhru waqt iż-żjajjar li għamlu fis-santwarji rispettivi.

Ir-ringrazzjamenti tagħna lil dawk kollha li xtraw il-ktieb Jinżlulek Għasel, għax minbarra li ħadu gost bil-kontenut, għenu biex gawdew ukoll il-klieb u l-qtates. Ringrazzjament speċjali wkoll lil Moira Delia, attivista favur l-annimali, li bil-programm tagħha Animal Diaries u b’ħidmiet oħra tant tgħin biex toħloq kuxjenza favur l-annimali.

Bilqiegħda taħseb u tfassal, taqtagħha li tibda tonfoq, tinvesti, tidħol bi sħab.

Tiġi l-mewt ma’ wiċċek ta’ ħabib, jew mard, jew dejn, jew nfiq għal għarrieda u jkollok taqleb, iddawwar, tinsa u tibda xi ħaġa oħra.

Kieku kellna nibqgħu għaddejjin bil-ħsibijiet tagħna, konna naħsbu li konna nkunu aħjar. Imma meta noqogħdu naħsbu u nixtarru, nsibu li dawk il-waqfiet li rajniehom xkiel u dwejjaq u taħbit, kienu dawk li fetħulna moħħna u qalbna.

Kemm-il tfajla ħabbejt u wrietek il ġenna, u telqitek, u sabbtitlek il-bieb ta’ qalbha, u rajt id-dinja ddur u xrobt biex tinsa, u wara sibt oħra aħjar u aqwa, li għadha timlielek qalbek.

Kemm-il raġel iggustajt, u nġbidt lejh, u wiegħdek il-bqija ta’ ħajtu, u sibt li dan ma kienx minnu, u daż-żmien iltqajt ma’ dak li riedek u għaraft li t-tnejn tiftiehmu u tinġiebu.

Kull waqfa li jkollok bit-taħwid jew tieħu tkaxkira, jew tkun bandla li terfgħek.

Kemm-il pasiġġier ġera u ħaffef biex jilħaq it-titjira u ma laħaqx, u wara l-ajruplan iġġarraf; hu baqa’ jgħożż ħajtu.

Bi ftit ħsieb u għaqal iddur ma’ kull kantuniera, u toħroġ minn kull rokna, mhux għax hemm tarf għal kollox, imma ħajtek għandek tqisha bħal għażla ċkejkna, kull jum li jserrep u tagħqad sa ma tasal fejn tixtieq qalbek !  

Minn Charles B. Spiteri

Bħal numru ta’ Żwieten oħra, il-ġenituri ta’ Carmelina kellhom residenza sajfija f’Birżebbuġa. Hemmhekk, ta’ kuljum, Carmelina u l-ħames ħutha iżgħar minnha kienu jinżlu jgħumu. Jum fost l-oħrajn hi u Gawdenz ġew wiċċ imb’wiċċ u nibtet l-imħabba fi qlubhom. Gawdenz, li aktar tard laħaq avukat, avukat tal-Kuruna u anki Maġistrat, bi tbissima jirrakkonta li lil martu sabha fil-baħar, l-istess kif kien instab Mosè.

Jum wieħed, lil ħu Carmelina, Gawdenz qallu li hu kien jiġi minnhom. Dak mar qal lil ommu u fil-verità nstab li kien terz’kuġin tal-omm.

Omm Carmelina kienet mara li tifhem sew lil uliedha, u dawn kienu jirrikorru lejha f’kulma jeħtieġu. Kien għalhekk li Carmelina mill-ewwel stqarret magħha l-ġibda tagħha għal Gawdenz. Minn missierha baqgħet lura, għax kien ta’ dixxiplina kbira.

Jidħlu ’l ġewwa

Ġeneralment, nhar ta’ Ħadd filgħaxija, il-ġenituri ta’ Carmelina kienu jintasbu fuq is-siġġijiet, fuq il-bankina, jaraw lin-nies għaddejjin. Meta mill-bogħod kienu jilmħu lil Gawdenz riesaq, kienu jidħlu ġewwa. Darba, ommha qaltilha li ma setax ikun li joqogħdu jagħmlu hekk kull darba, u meta reġgġu lemħuh riesaq, ommha qalet lil missierha li dak il-ġuvni twil li kien ġej lejhom, kien qal li jiġi minnhom. Il-missier ma tax kas.

Iżda Carmelina kienet toħroġ lil oħtha ż-żgħira fil-pushchair  u bl-iskuża tagħha, tiltaqa’ ma’ Gawdenz, li kien fl-aħħar sena tal-kors tal-liġi, fl-Università. Ma damx ma għadda wisq żmien, meta darba, quddiem missierha, oħtha ż-żgħira qalet lil ommha li fit-triq kien hemm raġel li beda jżomm id Carmelina.

Min-naħa tiegħu, il-Maġistrat Gawdenz Borg jirrakkonta li fil-familja tiegħu kienu żewġt aħwa, hu u ħuh akbar minnu George, li laħaq tabib u kien imdaħħal fil-politika. Kienu joqogħdu l-Gudja.

Il-Maġistrat isemmi li l-ħajja tat-tfulija tiegħu ma tantx kienet fortunata. Ommu mietet meta hu kellu għaxar snin. Dak iż-żmien, missieru, Toni kellu 42 sena u kien deċiż li ma jerġax jiżżewweġ. Ir-raġunijiet għal dan kienu li jekk it-tieni mara ssawwathom, kien jasal jgħid li sawtithom għax ma kinux it-tfal tagħha, u jekk ma ssawwathomx, jgħid li mhix tagħti kashom għax mhumiex tagħha. Għalhekk, għall-imħabba li kellu lejn iż-żewġ subien tiegħu, iddeċieda li jibqa’ armel u jagħmel ix-xogħol kollu ta’ missier u ta’ omm. Hu miet bil-bombi tal-gwerra, fid-19 ta’ April, 1942, fl-agħar attakk tal-gwerra.

Safa ltim ta’ 16-il sena

Dakinhar, George kellu 18 u Gawdenz 16-il sena. Iżda sadattant, missierhom kien laħaq żera’ fihom il-prinċipji għall-bini tal-karattru tagħhom, tant li ħuh il-kbir spiċċa laħaq tabib u hu avukat.

Isemmi li kellu ħabib tiegħu, li darba għarrfu li kien hemm xbejba miż-Żejtun, li fis-sajf tmur għall-villeġġatura Birżebbuġa, li żgur tgħodd għalih. Allura beda jmur ifittex, sa ma sab li kienet Carmelina. U mill-ewwel laqtitu.

Lil zitu, Rosa Galdies, Superjura tal-MUSEUM, li kienet tieħu ħsiebu u ħsieb ħuh, ma kien qalilha b’xejn. Saret taf b’Carmelina min-nies u staqsietu għaliex ma sabx xi waħda mill-Belt jew minnTas-Sliema. Metambagħad saret taf li Carmelina kienet minntal-Qutu, li kienet familja sew u soda finanzjarjament, bdiet tgħidlu li anki mis-siġar tal-fjuri jaf joħroġ ix-xewk.

Missier Carmelina sar jaf bin-namrat ta’ bintu b’kumbinazzjoni. ġara li kien se jsir mass meeting fiż-Żejtun, li fih kien se jieħu sehem it-Tabib George Borg u Gawdenz tarrfilha minnqabel li kien se jgħaddi minnquddiemhom. Ommha daħħlet lil Gawdenz u lil ħuh fl-intrata waqt li Carmelina beżgħet li missierha Joseph jilħaq jasal mill-Marsa, fejn kien imur minħabba d-delizzju taż-żwiemel. U hekk ġara. Waslu ħdejn id-dar flimkien.

Twittija tat-triq tal-imħabba

Kienet ommha li salvat is-sitwazzjoni, għax qalet lil żewġha li xtaqet tlaqqgħu ma’ dak li kienet qaltlu li jiġi minnhom. U missierha kompla magħhom. F’dik l-istess laqgħa, George witta t-triq għal ħuh, għax qal lil Joseph, missier Carmelina, li Gawdenz xtaqha b’martu. Aktar tard, ħuh qallu li missier Carmelina kien wieħed mill-ftit irġiel ta’ karattru li kien fadlilna f’Malta.

Min-naħa taz-zija ta’ Gawdenz, din kienet mardet sew u fl-aħħar mumenti ta’ ħajjitha talbitu joħdilha lil Carmelina biex taraha. Metaratha, berkithom u xtaqitilhom futur sabiħ. Il-Maġistrat Borg jgħid li zitu tant kienet mara sew u devota, li wara l-ikel, qabel torqod,  jiftakarha tinżel għarkupptejha mal-mejda tal-ikel, u tagħmel nofs siegħa taqra l-brevjar tal-qassisin.

Meta tgħarrsu, Gawdenz kien laħaq avukat. Berkilhom iċ-ċrieket Mons. Prof Salvatore Grima, ħu missierha, li aktar tard bena d-Dar tal-Kleru fi Fleur de Lys. Ir-riċeviment sar fid-dar tal-ġenituri tal-għarusa.

Minkejja li tgħarrsu u kellhom ukoll id-data tat-tieġ, l-għarajjes ma kinux jitħallew joħorġu weħidhom. Dejjem b’xi ħadd magħhom. U l-ħin tar-ritorn id-dar kien fiss ukoll.

Għerusija qasira

L-għerusija ma kinitx twila wisq. Sena u disa’ xhur biss, għax missier Carmelina tahom id-dar li għadhom jgħixu fiha u għammarhielhom b’kulma kien meħtieġ.

Iż-żmien gerbeb u ma damx ma wasal il-jum tat-22 ta’ Settembru, 1957, meta kellhom jiżżewġu. Huma xtaqu jiżżewġu fil-Lukanda Phoenicia, iżda s-sala t’isfel tal-ballu kienet diġà mikrija. Allura bbukkjaw dik tal-Lukanda Imperial, Tas-Sliema. Imma Angelo, iz-ziju ta’ Carmelina, li kien kuntrattur bħal missierha u kien bena ’l-Phoenicia, qal b’kollox lil Roger Strickland u dan qabel li jikrilhom fuq, fejn illum hemm il-main lounge, bil-kundizzjoni li ma jistidnux aktar minn500 ruħ u l-orkestra ma tagħmilx mużika qawwija.

B’hekk, l-għarajjes qablu li r-riċeviment isir fil-Phoenicia. Għalih kellhom 1,000 mistieden u l-orkestra użat is-silencers mal-istrumenti tagħha.

Il-quddiesa taż-żwieġ saret fil-parroċċa taż-Żejtun u qaddsilhom u tahom il-kunsens Mons, Salvatore Grima. Ix-xhud tal-Avukat Gawdenz kien l-Avukat Ġużè Pace, li Paceville issemma għalih u li miegħu l-avukat novell kien ipprattika fil-karriera tiegħu, u x-xhud ta’ Carmelina kien Chev. Angelo Grima, zijuha, li laħaq sar kavallier ta’ San Gregorio u Magno u għamlu l-Papa. Bħala bestman kellhom lill-Avukat Mario Felice.

Fost il-mistednin għat-tieġ min-naħa tal-Maġistrat Borg kien hemm ħbiebu tal-kors tal-liġi.

Carmelina tirrakkonta li d-drapp għal-libsa tat-tieġ kienet xtratha mingħand Camilleri tal-Belt u ħititielha Stella l-ħajjata, li kienet toqgħod fi Triq San Pawl il-Belt. Din Stella kienet il-ħajjata tal-familja tagħhom u damet taħdmilhom sa ma mietet.

Pjaneta fid-Dar tal-Kleru

Illum il-ġurnata, il-libsa tat-tieġ ta’ Carmelina tinsab fid-Dar tal-Kleru u nbidlet fi pjaneta, peress li kien hemm xi nies midħla ta’ zijuha l-Monsinjur u talbuhielha.

Wara t-tieġ, il-miżżewġin friski marru s-Seabank Hotel – waħda mill-ftit lukandi li kien hawn. Hemmhekk niżlu jgħumu u peress li l-Maġistrat ħa riħ, ma setgħux isiefru kif miftiehem. Dak iż-żmien, anki s-safar għal qamar il-għasel kien għadu fil-bidu tiegħu.

Peress li fl-istess perijodu Dr Gawdenz kien l-Avukat tal-linja British European Airways, li tathom is-safra bi prezz ridott, din ipposponitilhom il-vjaġġ. Imbagħad żaru Ruma, Nizza, Londra, Brussell u Amsterdam, fil-vjaġġ magħruf bħala the round trip tal-BEA, li dam xahar sħiħ.

Lura Maltal-koppja Borg bdiet taħseb għall-familja u xahar qabel għeluq l-ewwel sena kellha ’l-ewwel tarbija tagħha, Doriette, illum miżżewġa lit-Tabib Mario Rizzo Naudi li għandhom żewġt itfal – Karl u Julian, li huma fiżjoterapisti u players tal-waterpolo mal-Exiles. Wara, lill-koppja Borg, twelditilhom it-tieni tifla, Lucienne (personalità televiżiva), miżżewġa lin-neguzjant Christopher Selvagi u wkoll għandhom żewġt itfal – Lara, gradwata u taħdem ma’ Vodafone u Andrew, li hu yachtsman kwalifikat.

Il-Moviment ta’ Kana

Metal-Maġistrat kien għadu Avukat u kellu l-uffiċċju fi Triq Cospicua, f’Raħal ġdid, iltaqa’ ma’ Fr Charles Vella li kien għadu kif fetaħ il-Moviment ta’ Kana. Kienu jafu lil xulxin u kienu jaqblu wkoll mal-idea li l-familji setgħu ma jkollhomx numru kbir ta’ tfal. Il-Maġistrat semma li fil-Gudja kien jaf b’familji li kellhom 18 u 21 tifel u tifla. Dan il-fatt kien jitfa’ ’l-familja f’sofferenza finanzjarja u ma jħallix lill-ulied ikomplu l-istudju kemm jixtiequ u jgawdu ħajjithom.

Fr Charles għarrfu li kien ħa uffiċċju Raħal Ġdid u kien qed ifittex segretarja. Immedjatament, il-Maġistrat Gawdenz qallu li kellu segretarja għalih – martu Carmelina. Inkuraġġiha sa ma daħlet segretarja tal-fergħa ta’ Raħal Ġdid. Jumejn wara Monsinjur Salvatore Grima, mar għand il-Maġistrat u qallu joħroġ lil martu mill-Moviment, għax skont it-tagħlim ta’ dak iż-żmien, il-Moviment ta’ Kana seta’ jitqies bħala wieħed skandaluż.

Dan minħabba li kien jgħallem favur il-kontroll tat-twelid. Iżda Carmelina mhux talli baqgħet hemm talli llum hi Chairperson ta’ Raħal Ġdid. Bdiet bħala segretarja, saret chairperson tal-fund raising tal-Moviment-Viċi President tal-Moviment- fil-Kumitat tal-Mothers’ Day, fejn kienu jżuru wkoll l-isptarijiet, u issa qiegħda President fid-Dar ta’ Kana ta’ Raħal Ġdid. Tul dawn is-snin, fil-Moviment ta’ Kana ħadem ukoll żewġha.

Id-dixxiplina fiż-żgħażagħ tal-lum

Il-koppja Borg hi tal-fehma li llum id-dixxiplina naqset sew fost iż-żgħażagħ. Jemmnu li dari, l-awtorità kienet iġġorr aktar piż u kienet timponi ruħha. Per eżempju dari, jekk Imħallef isellimlek filgħodu, u int issellimlu, kien l-aktar li jista’ jkollu kuntatt mal-poplu. Kien iżomm il-prestiġju tiegħu. L-istess kienu jagħmlu l-Isqof u l-Prim Ministru u l-ġenituri. L-awtorità kienet awtorità kważi untouchable. Illum bil-maqlub. L-awtorità saret iktar demokratika u m’għadhiex rigoruża bħal fl-imgħoddi.

Terġa’ llum ħadd ma jista’ jimponi li l-ġenituri għandhom ikunu ibsin fid-deċiżjonijiet tagħhom bħalmakienu fi żmienhom missirijiethom u n-nanniet.

Il-Maġistrat Borg itenni li b’parir ta’ avukat lill-ġenituri tal-lum, hu jgħidilhom li lil uliedhom għandhom jistmawhom ta’ ħbieb u ma jimponulhomx. Fil-bżonn, jagħtuhom parir ta’ darba biss u jerħulhom, għax l-ulied huma rġiel u nisa bħalma huma l-istess ġenituri.

55 sena żwieġ

Bħala ringrazzjament għal għeluq il-50 sena żwieġ, il-koppja Borg kellha quddiesa fil-kappella tal-Madliena, fejn qaddsilhom Monsinjur Victor Grech, peress li Carmelina tagħmel xogħol ieħor volontarju mal-Caritas.

Għaliha reġa’ kellhom diversi mistednin, fosthom lill-familjari, lill-Presidenti Emeriti Ugo Mifsud Bonnici u lil Guido de Marco, lill-Arċisqof Mercieca u numru ta’ ħbieb. Għal din l-okkażjoni l-koppja ma riditx rigali, iżda talbet li jingħataw donazzjonijiet lill-Caritas.

Wara l-quddiesa, kellhom riċeviment fil-Villa ta’ binthom Lucienne u żewġha Christopher.

Messaġġ

Bħala messaġġ lill-koppji żgħażagħ, il-Maġistrat u martu jgħidu li dawn għandhom iħarsu lejn iż-żwieġ bħala Sagrament li ma jfittixx drittijiet u li jkunu paċenzjużi lejn xulxin. Iż-żwieġ hu responsabbiltà u min se jidħol għalih għandu jkun tassew responsabbli. Barra minhekk iż-żwieġ hu xi ħaġa naturali u sabiħ. Fih is-sagrifiċċji, iżda ħajja bla sagrifiċċji mhix ħajja. U l-isbaħ konsolazzjoni hi meta l-familja tkun miġbura u magħquda, kemm fil-ferħ, kif ukoll fin-niket.

Il-Belt Malta miexi nħaffef, kelli xi xogħol u ġbidt fi triq dejqa biex inserraħ f’ħanut ċkejken tat-tè, biex naqra l-gazzetti u nieħu torta tal-laħam, u sibt kollox maqlugħ u se jsir tibdil, u se jsir ħanut tal-fwieħa. Qsamt qalbi.

Mhux għax se jsir ħanut ġdid, imma għax it-tifkiriet, il-ġrajjiet, il-ħbiberiji mietu u kull darba li ngħaddi nxomm il-fwieħa niftakar fid-diqa tat-telfa.

Aħna nies li niċċaqalqu, niltaqgħu, nitkellmu u l-ħanut tat-tè għandu t-twelid tiegħu, il-ħajja tiegħu. Fih iseħħu l-ġrajjiet , jinfetħu l-qlub u sar ftehim.

Ġewwa l-Belt ta’ Bormla, kien hemm ħanut tat-tè msejjaħ “iż-Żiemel”. Kien jiftaħ min kmieni u jiġbor in-nies ta’ kull razza u ġens, u jaqdhuk mill-qalb u tara nkwatri ta’ żwiemel rebbieħa jew artisti magħrufa.

Tgħaddi, tpoġġi fuq banketta u tieħu tè tajjeb kannella, bil-ħalib u jinżel bil-mod b’xi kisra ħobż tal-franċiż bit-tadam u l-bajda iebsa u l-perżut u mustarda, u tistrieħ u tħossok timtela u tieħu r-ruħ.

Ukoll tkun tistenna l-vapur ta’ Għawdex, qabel tkun tistenna il-Marfa u tidħol fil-ħanut kenni ‘Solemar’, u jilqagħlek ir-riħ u l-kesħa u terġa’ tiġi f’tiegħek.

Ħelwin il-ħwienet tat-tè ċkejknin, żgħar li tidħol fihom biex tinġabar u wara tkompli l-ħajja bit-taħbit u l-ħelu tagħha.

Saħħa ħanut tat-tè li sibtek u ħjejtni u llum ngħaddi u niftakar fil-ħin li qattajt hemm u ħriġt minn hemm raġel ġdid.

minn Charles B. Spiteri

Għadha kif ħarġet aħbar tajba għall-klijenti, iżda ħażina għall-ħaddiema tal-bars. Għax ix-xjenzjati għadhom kif ħolqu barman robot, li jista’ jservi lill-klijenti f’inqas ħin u f’miżuri aħjar.

James, imsemmi wara l-kreatur tiegħu, (mill-ewwel kelmiet tas-sistema Joint Action in Multimodal Embodied Systems),għandu kompjuter flok ras, li turi par għajnejn kbar biex ikun jista’ jagħmel kuntatt bil-ħars mal-klijenti tiegħu.

Ħalq James jiċċaqlaq skont il-kliem li jkun qed ilissen u ġismu, magħmul mill-metall u b’id waħda hu mwaħħal wara l-bar, mnejn jaċċetta l-ordnijiet għax-xorb u jilħaqhom b’idu, li fiha erba’ swaba’; imbagħad iservihom lill-klijenti.

James jaqra wkoll il-lingwa tal-ġisem u jagħraf minnufih min għandu jinqeda l-ewwel u min min-nies ma jkunx se jordna x-xorb.

L-imġiba tar-robot titħaddem fuq studju li sar aktar kmieni mill-Università ta’ Bielefeld, li sabet li 90 fil-mija tal-klijenti jħarsu lejn il-bar meta jordnaw. Irriżulta wkoll li dawk li ma jkunu qrib il-bar iżda ma jridux jordnaw xorb, ikunu qed jiddiskutu ma’ ħbiebhom u għalhekk ma jkunux f’komunikazzjoni viżwali mal-bartender. Allura James, jaqbiżhom.

Sebastion Lothe, psikologu mill-istess università qal: “Effettivament, il-klijenti jidentifikaw lilhom infushom bħala dawk li jirdu jorndaw jew le, mill-imġiba tagħhom.” Dan seta’ kien indikat minn studju li sar fin-nightclubs f’Edinburgh u fil-Ġermanja.
Fis-sistema li jħaddem James, għandu l-ħila li jagħraf min ikun qabel min u kapaċi jlissen “Nista’ naqdik?”
 

Sant’ Iermu wieqaf sabiħ fil-bidu tal-Belt Malta jilqa’,  jħares u jsebbaħ il-madwar:  ġmielu issa qed joħroġ aħjar.

Kittieb barrani Nicholas Monserrat, li fost ir-rumanżi magħrufa tiegħu nsibu ‘The Kappillan of Malta’ jiġbor ġrajjiet Malta u Għawdex u r-rabta tagħhom mal-qassis.  Hawn min il-qassissin ma jġarraħhomx fi żmien meta kien hawn Kotra, kien hemm min jsejjaħ lil Malta, Gżira Kunvent. Aktarx kien Dwardu Ellul.

Illum jingħad li hawn in-nieqes, kollox ma’ kollox f’Sant’ Iermu l-Belt Malta kien hemm reċta tal-Kappillan ta’ Malta.  Jidher ċar u b’saħħtu l-irbit li hemm bejn il-qassis u l-Malti.

Fit-taħbit tal-gwerra, fil-kenn ta’ taħt l-art, il-qassis kien il-ħolqa fil-kenn u r-rifda tal-Maltin fil-ħbit mill-ajru.  Ix-xenarju flimkien ma’ l-atturi ħarġu bil-qilla u bil-ħlewwa ċ-ċaqliq kollu taħt l-art, kif ukoll iċ-ċaqliq politiku u tal-Knisja. Il-ġid u t-tajjeb jintesa’ u jitlaq u jeħħel biss ma’ mħuħ ta’ persuni profondi.

Nicholas Monserrat hu li ra’ dan u Mario Azzopardi qallu biex il-Maltin b-ilsienhom jgħożżu u r-rabta li għandhu ir-ragħaj mal-bniedem. Togħxa tahra l-imħabba tal-qassis minkejja ix-xkiel min daru u mill-Knisja u jibqa’ jaqdi dmiru. U ttarrfu biex ma’ jkomplix jagħmel il-ġid.

Min ra u fehem jaf x’qed ngħid, min ma’ rahx jekk jarah japprezzawh aħjar.

Grazzi Mario Azzopardi, atturi Maltin miċ-ċkejknin sal-kbar li tajtu sehemkom u ruħħkom biex twasslu l-imħabba dejjiema ta’ Alla mal-kotra bis-saħħa tal-qassis.

Rexta qaddisa li tagħmlilna ġieħ !

Il-Ħajja qisha l-istess: tqum, tinħasel, tiekol, toħroġ, taħdem, terġa’ lura, tiekol u torqod; qoffa ġejja u oħra sejra.

Bidla taf togħġob: bidla għal aħjar ngħidulha festa. Festa fejn ikun hemm libsa ġdida, purtieri, tiżjin, ikel, stedin u wkoll sparar.

Bosta huma dawk li jiġġennu bil-bombi u tarahom jinġabru u jogħxew bil-kulur u t-tifsil u dwal, u oħrajn l-bombi jġennuhom u ma jħalluhomx jorqdu, ibeżżgħuhom u jagħmlulhom il-ħsara, theżżiż u ċaqliq.

Min hu dilettant mhux dejjem jista jagħmel il-kalkoli, jifraħ, jogħxa u jinsa. Min-naħa l-oħra min jitwerwer, jiftakar u jkun jixtieq li l-ħin jgħaddi malajr.

Studju li jista’ jsir fuq il-widna jista’ juri kemm hu l-ħoss li t-tanbur tal-widna ma’ jagħmilux ħsara u min hemm tibda l-ħidma jew ix-xogħol tan-nar.

B’qari, tertuqa u għarfien jista’ jkollhu ’l Bum Bum li ma jdejjaqx, ma jagħmilx ħsara li jagħti gost u jiġbed iżjed nies. Aħseb kemm kemm jekk jinġabru l-ħinijiet tal-ħruq tan-nar kif ukoll irjien u ikun hemm kalendarju tal-jiem u l-ħin tan-nar u fejn, u wkoll is-saħħa tiegħu.

B’hekk dak li jista’ jdejjaq, jirfina u jagħti pjaċir. Mhux saħħa għal BUM BUM imma IRFINAR biex nar u ħoss jitgawdew aħjar.  

On Tuesday 1st April, co-authors William Soler and Albert Ganado presented a copy of their book The Charting of Maltese Waters A Historical Account published last December, to the then President of Malta, now President Emeritus, Dr. George Abela at San Anton Palace. The President thanked and congratulated the authors on their research work on the sea charts of Malta.

The book is another contribution to Melitensia collectors, and to Maltese nautical cartography in particular. It deals with the development of the charting of the waters around Malta from the earliest mention of Malta in a ‘sailing directions’ account of a Greek writer of the fourth century before Christ, to the start of crude graphic representations of the Mediterranean Sea in the medieval portolan charts of the twelfth to the thirteenth century, to the separate sea charts of Malta staring from the fifteenth century, together with detailed descriptions of the nautical charts of the later Italian, Dutch, French and Maltese cartographers of the sixteenth to the eighteenth centuries, right up to the accurate British Admiralty charts of the scientific age from the nineteenth century onwards.

Dr. Abela was glad to hear that the book contains about sixty illustrated maps/nautical charts of Malta, both manuscript and printed, some of which are beautifully drawn, historically significant, attractive in their own right and published for the first time, arousing the curiosity and interest of all those who cherish the lore of the sea. Mr. Louis Scerri reviewed the book in the Culture Supplement of the Sunday Times of Malta of the 30 March 2014.

Għalkemm il-White House hi waħda mill-aktar binjiet magħrufa fid-dinja u jżuruha miljuni ta’ viżitaturi kull sena, ftit huma dawk li tabilħaqq jifhmu u jafu bit-tqassim u l-istorja tagħha.

Oriġinarjament, il-bini kien magħruf bħala l-Palazz Presidenzjali jew id-Dar Presidenzjali. Dolly Madison kienet irriferiet għaliha bħala l-Kastell Presidenzjali.

Madankollu, sal-1811, insibu l-ewwel xhieda fejn il-pubbliku beda jsejħilha l-White House, u dan minħabba li l-faċċata tagħha kienet imbajda bl-abjad. U kien il-President Theodore Rossevelt li fl-1901 taha l-isem formali ta’ The White House, li beda jintuża fl-istationery kollha tal-President.

Il-White House tinsab mibnija fi Vjal Pennsylvania, f’Washington, il-belt kapitali tal-Istati Uniti, fid-distrett ta’ Columbia. L-iskop tal-bini oriġinali tagħha, aktar minn 200 sena ilu, għadu jservi sal-lum. Fiha toqgħod il-familja tal-President, kif ukoll l-uffiċċji għall-ogħla uffiċjali (għalkemm illum, ħafna ħaddiema tal-White House jaħdmu fl-Eisenhower Executive Office Buliding, biswit il-White House).

Il-bniedem li jieħu ħsieb id-dar u hu inkarigat li jara li kollox jimxi sew, għandu 90 ħaddiema oħra biex jassistuh. Fost dawn hemm kap housekeeper, ħames koki u numru ta’ sefturi, butlers, mastrudaxxi, plumbers, ġardinara u inġinieri. Ir-residenza fiha 52 metru wisa’ b’26 metru fond u 18-il metru għoli.

1,825,000 viżitatur fis-sena

Il-White House iżuruha madwar 5,000 viżitatur kuljum, jew 1,825,000 viżitatur fis-sena. Fiha hemm: ir-residenza prinċipali b’bini ieħor fuq kull naħa; erba’ sulari bini kif ukoll kantina u sular ieħor taħtha; 5,100 metru kwadru ta’ art; 132 kamra u 35 kamra tal-banju; 412-il bieb; 147 tieqa; 28 fuklar; tmien turġien differenti; tliet liftijiet; bosta ġonna; tennis court; basketball court; putting green; bowling alley; teatru; jogging track u pixxina.

Il-White House fiha tliet taqsimiet ewlenin – dik tal-Lvant, tal-Punent u r-Residenza. Il-parti tal-Lvant fiha żewġ sulari, biċ-Ċentru Presidenzjali għal Ħidma ta’ Emerġenza maġenbha. It-taqsima tal-Punent ukoll fiha żewġ sulari, bil-White House Situation Room u uffiċċji oħra taħtha. Ir-Residenza hi għolja erba’ sulari, bil-kantina u sotto kantina, fejn jinsabu numru ta’ ħaddiema u l-faċilitajiet ta’ manutenzjoni.

Storja qasira

Id-dar presidenzjali kienet disinjata minn James Hoban u approvata personalment minn George Washington. Il-bini nbeda fit-13 ta’ Ottubru, 1792 b’Washington innifsu jqiegħed l-ewwel ġebla. Ma laħaqx raha lesta, peress li l-bini tagħha sar bil-lajma.

Ir-Residenza

It-Tieni President tal-Istati Uniti, John Adams sar l-ewwel kap eżekuttiv li mar joqgħod f’dan il-bini, li issa ħa l-isem ta’ Residenza. Dan seħħ fl-1 ta’ Novembru, 1800, meta kienet għadha mhix mitmuta.

Il-portiċi fin-naħa tat-Tramuntana u fin-Nofsinhar ma kinux għadhom parti mill-bini, u dan għal 30 sena. Fl-1835 kienu stallati fiha l-ilma tal-vit u s-central heating. Tlittax-il sena wara kien stallat ukoll id-dawl tal-gass. Imbagħad fuq kull naħa nbnew padiljuni mgħottijin u aktar tard is-serer, biex jitkabbru l-fjuri u ħxejjex tal-ikel. Ornamenti u dekorazzjonijiet Vittorjani bdew jiżegħdu bejn l-1870 u l-1890.

Fl-1870 beda dieħel id-dawl elettriku fil-White House u żdied l-ewwel lift fl-1898. Fl-1902, Theodore Roosevelt neħħa l-ornamenti Vittorjani u rrestawra ‘l-White House għall-istil federali b’laqtiet :orġjani. Fl-1927 sar saqaf ġdid u nbena t-tielet sular. Fil-bidu tas-snin 60, il-Kennedys irrimudellaw il-White House b’mod estensiv u xi rinovazzjonijiet għadhom għaddejjin sal-lum.

Il-parti tal-Punent

Qabel il-bini tan-naħa tal-Punent, il-ħaddiema presidenzajli kienu jaħdmu fit-tieni sular tar-Residenza. Madankollu, meta Theodore Rossevelt sar President, irrealizza li l-kmamar fid-dar kienu żgħar wisq għall-familja kbira li kellu u għall-ħaddiema. Għalhekk, fl-1902 inbena uffiċċju temporanju fejn kien hemm is-serer.

Fl-1909, Willam Howard Taft kabbar il-bini u ħoloq uffiċċju ovali għall-President. Erbatax-il sena wara kien rimudellat. Fl-1930 inbena mill-ġdid wara nar li ħa fil-Milied. Fl-1934, Franklin Roosevelt ra li jinbena t-tieni sular u mexxa l-Uffiċċju Ovali f’rokna lejn ix-Xlokk, għal dawl aħjar u għal aktar privatezza. Għamel ukoll pixxina u ġimnasju, fejn seta’ jagħmel l-eżerċizzju b’mod regulari.

Ħafna mill-Presidenti rrinovat l-Uffiċċju Ovali u l-Kamra tal-Kabinett. Richard Nixon bidel il-pixxina u l-ġimnasju għal briefing room u uffiċċji għall-ġurnalisti. Hu ddedika wkoll il-kamra tal-konferenzi lil Theodore u Franklin Roosevelt. Fl-2006, George W. Bush sebbaħ l-inħawi tal-ġurnalisti u kabbar u rranġa s-Situation Room.

Il-parti tal-Lvant

Fil-bidu, flimkien mat-Taqsima tal-Punent, Theodore Roosevelt bena l-ewwel sular tat-Taqsima tal-Lvant, bħala dħul formali għall-mistednin. Din it-taqsima żdiedet mal-White House fl-1942. Dan sar kemm biex tibbilanċja t-Taqsima tal-Punent li kienet tkabbret, kif ukoll biex tgħatti l-bini ta’ air raid bunker taħt l-art, illum magħruf bħala ċ-Ċentru għal Operazzjonijiet ta’ Emerġenza Presidenzjali. Fost l-użi tagħha, it-Taqsima tal-Lvant ġieli kellha fiha l-uffiċċji u ’l-ħaddiema tal-first lady u tipprovdi dħul mgħotti għall-White House li jippermetti dħul u ħruġ faċli mill-bini f’każ ta’ ġrajjiet soċjali numerużi.

L-uffiċċju tal-President

L-Uffiċċju Ovali hu l-uffiċċju formali tal-President, fejn jilqa’ u jiddiskuti mal-kapijiet tal-istat, diplomatiċi, il-ħaddiema tiegħu u dinjitarji oħra, u fejn spiss jindirizza lill-poplu Amerikan u lid-dinja permezz tat-televiżjoni jew radju. Minnu jinforma ruħu bil-ġrajjiet ta’ kuljum.

L-istorja tal-Uffiċċju Eżekuttiv

Fl-1909, William Howard Taft stabbilixxa uffiċċju ovali fil-bini l-antik tal-Uffiċċju Eżekuttiv, waqt li kabbar l-istruttura oriġinali u temporanja li fl-1902 għamel Theodore Roosevelt. Qabel, ħafna mill-presidenti ħadmu mill-kamra li llum hi magħrufa bħala l-kamra tas-sodda ta’ Lincoln.

Fl-1933, Franklin Roosevelt kompla jespandi t-Taqsima tal-Punent u mexxa kif għedna ‘l-Uffiċċju Ovali aktar lejn ix-Xlokk, għar-raġuni wkoll li kien iktar faċli għalih iqum mis-siġġu tar-roti li kellu.

L-iskrivanija presidenzjali

Ħafna presidenti Amerikani użaw il-famuż Resolute desk fl-Uffiċċju Ovali jew fl-istudji privati tagħhom. Din l-iskrivanija saret mill-injam tal-vapur HMS Resolute, li ngħata lill-President Rutherford Hayes mir-Reġina Vittorja tal-Ingilterra, fl-1880.

Il-kamra tas-sodda Lincoln

Din il-kamra tas-sodda tinsab fit-tieni sular tal-White House, flimkien ma’ kmamar oħra li jinkludu s-salott Lincoln u l-kamra tal-banju Lincoln ukoll. Imsemmija għal Abraham Lincoln, u użati minnu bħala uffiċċju, jingħad li fil-kamra tas-sodda jidher spirtu. Terġa’ din il-kamra hi magħrufa l-aktar bħala kamra tal-mistednin u tintuża l-aktar mill-presidenti u partitarji politiċi ħbieb.

Hi armata b’għamara stil Vittorjan mindu rranġaha Truman. Xi għamara kienet użata mill-amministrazzjoni Lincoln (ħadd ma jaf id-data tagħha) u tinkludi sufan u tliet pultruni pariġġ, żewġ slipper chairs, u erba’ siġġijiet tal-Kabinett ta’ Lincoln. L-attenzjoni prinċipali hi s-sodda, kważi tmien piedi b’sitt piedi b’tastiera enormi fuq wara. Aktarx li din is-sodda qatt ma ntużat mill-President Lincoln, għalkemm ħafna mill-presidenti ta’ warajh, użawha.