Page Status: Pending

miktuba minn Fiona Vella

Mikiel Anton Vassalli minn dejjem kien persunaġġ kontroversjali, kemm f’ħajtu kif ukoll wara mewtu. Infatti anki llum, meta qed niċċelebraw il-250 anniversarju mit-twelid tiegħu, għadek issib lil min jistaqsi ‘Imma dan ir-raġel x’kien eżatt? Eroj jew traditur ta’ Malta?’

Min hu Vassalli?

Kif spjega tajjeb il-Prof. Frans Ciappara fil-ktieb tiegħu An Enlightened Maltese Reformer: M. A. Vassalli 1764-1829, hemm min iqis lil Vassalli bħala ‘missier l-ilsien Malti’ u oħrajn saħansitra bħala ‘missier in-nazzjon’, iżda mbagħad issib oħrajn, bħal ngħidu aħna Ġużè Muscat Azzopardi, illi għalkemm għandhom rispett kbir lejh bħala lingwista, ma jgħodduhx bħala patrijott. “Kienet proprju din il-kontroversja li qanqlitni biex naħdem fuq ir-riċerka neċessarja sabiex niskopri l-verità dwar min kien il-veru Mikiel Anton Vassalli,” spjegali Ciappara.

Wiċċ immaġinat

Tagħmel wisq sens din l-idea tal-kommemorazzjonijiet tal-anniversarji tal-persunaġġi u tal-ġrajjiet storiċi għax permezz tagħhom nerġgħu nġeddu l-memorji u l-interess. Infatti jkolli nistqarr li jiena ftit li xejn kont naf dwar dan Vassalli u hekk kif din is-sena bdejt niltaqa’ ma’ diversi opportunitajiet sabiex nifhem aħjar min kien dan il-persunaġġ, ħtaft l-okkażjoni.

F’Marzu li għadda, ġejt mistiedna biex inżur il-fdalijiet tal-ġonna ta’ Villa Frere fil-Gwardamangia illi fihom Vassalli kien isib ftit serħan u trankwillità flimkien ma’ wieħed mill-uniċi ħbieb li kellu, l-aristokratiku Ingliż, John Hookham Frere. Aktar tard, fil-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija l-Belt, fl-esebizzjoni li hemm din is-sena li tikkonsisti minn mitt oġġett relatati mal-istorja ta’ Malta, ilmaħt il-Lexicon ta’ Vassalli. Naturalment ma setax jonqos li nagħti daqqa t’għajn ukoll lill-monument imponenti li hemm iddedikat għalih f’Ħaż-Żebbuġ, u hemmhekk ħassejtni sodisfatta li dan il-persunaġġ kien ingħata ġieħ. Madanakollu, meta dil-ġimgħa ltqajt mal-Prof. Ciappara sirt naf illi sa llum, għadna qatt ma sibna xi rikordju tax-xbieha tiegħu u allura s’issa, wiċċ Vassalli huwa biss immaġinat.

Kull ma kien imiss kien isir landa

Sabiex nipprepara ruħi aħjar għal din l-intervista, qrajt il-ktieb ta’ Ciappara fejn finalment stajt insegwi l-ġrajja ta’ ħajjet Vassalli. Sibt illi l-istorja ta’ dan l-individwu kienet imħawwra mhux ħażin peress li hu għex fil-perjodu mqanqal tal-aħħar snin tal-Ordni ta’ San Ġwann f’Malta, fl-era tal-ħakma tal-Franċiżi f’Malta u anki fl-ewwel snin tat-tmexxija kolonjali Ingliża. Għall-ewwel, ma stajtx ma nosservax illi Vassalli donnu għex dejjem taħt id-dell ta’ sħaba sewda, tant li fi kliem Ciappara stess “kull ma kien imiss dan l-individwu kien isir landa flok deheb!”. Madanakollu, meta bqajt nixtarr id-destin ta’ dan il-bniedem, staqsejt lili nnifsi jekk wara kollox kienx hu stess li fassal din it-triq għalih meta dejjem għażel li jgħix kontra s-sistema tal-perjodu li għex fih.

Għaldaqstant, waqt din id-diskussjoni ma’ Ciappara staqsejtu jekk fl-opinjoni tiegħu, dan il-bniedem kienx sempliċiment sfortunat, inkella twelidx fiż-żmien żbaljat, jew jekk wara kollox dak li esperjenza kienx ir-riżultat ta’ deċiżjonijiet żbaljati li dan il-personaġġ ħa matul ħajtu peress li sikwit għażel li jimxi kontra l-kurrent?

“Kien bniedem sfortunat tassew għax kważi kull ħaġa li pprova jagħmel ġietu trab. Barra minn hekk twieled fi żminijiet koroh u xi ftit jew wisq, naħseb li twieled qabel żmienu wkoll. Min-naħa l-oħra, sabiex tevalwa jekk hu ħax deċiżjonijiet żbaljati jew le, trid dejjem tikkunsidra l-perjodu li hu għex fih. Infatti, kien għalhekk li jiena ppreżentajtu fil-kuntest li hu kien qiegħed iġarrab fuq ġildu, kemm f’dak li hu ambjent lokali u anki f’dak ewropew,” fissirli Ciappara.

Il-ġrajja ta’ Vassalli

Mikiel Anton Vassalli twieled fil-5 ta’ Marzu 1764 f’Ħaż-Żebbuġ. Dan kien il-perjodu tal-Illuminiżmu, meta l-bniedem kien qed jazzarda jisfida kull fatt u kull twemmin li hu kien wiret mill-ġenerazzjonijiet ta’ qablu.

Meta kellu biss sentejn, missieru Gabriel marad u miet u ħalla warajh mara bi tliet itfal. Fl-1770, ommu Catarina reġgħet iżżewwġet bidwi ieħor, Gaetano Mifsud, li kompla jieħu ħsieb il-familja. Iżda ġara illi fl-1779, meta Vassalli kellu 16 il-sena, missieru tar-rispett ġie mitfugħ il-ħabs minħabba li ma ħallasx il-kera tal-art lill-istituzzjoni tal-Knisja.

“Probabbli dan il-fatt ħalla l-marka tiegħu fuq Vassalli u t-tbatija psikoloġika li għadda minnha f’dawk il-mumenti, anki minħabba l-istigma li din ir-realtà ġġib magħha, setgħet wasslet biex nisslet dak l-element rivoluzzjonarju li kien tant evidenti fih matul ħajtu kollha,” fehemni Ciappara.

Jidher li għal xi żmien, Vassalli wera x-xewqa li jsir qassis tant li pprova japplika biex jidħol is-seminarju. Imma f’dik is-sena ma kienx hemm post għal aktar studenti u għalhekk hu ma ġiex aċċettat. B’danakollu, huwa ma qatax qalbu u minflok daħal jistudja l-Għarbi fi skola li kellha l-funzjoni li tħarreġ individwi sabiex isiru missjunarji fost il-Musulmani. “Hawnhekk Vassalli bbrilla u infatti narawh jirbaħ ammont ta’ flus peress li kien wieħed mill-aqwa erbgħa studenti.”

Mogħni bil-kuraġġ minn dawn ir-riżultati sbieħ, fl-1785, Vassalli rħielha lejn Ruma bil-kunsens tal-isqof ħalli jistudja biex isir qassis. F’Ruma, huwa beda jitħarreġ fit-teoloġija, fil-liġi kanonka, fl-iskrittura, u anki fil-lingwi Orjentali; l-Ebrew, l-Għarbi u s-Sirjak. Fl-1788 Vassalli applika sabiex isir lekċerer tal-Liturġija Orjentali u Siro-Kaldijaka fl-Università La Sapientia f’Ruma iżda peress li ma kienx qassis, ma kienx eliġibbli.

Missjunarju fost niesu stess

“F’Ruma Vassalli sab dinja oħra b’ideat ġodda mfawwra mill-Illuminiżmu, u bla dubju dan ħalla l-influwenzi tiegħu fuqu,” qalli Ciappara. “Fosthom, skont il-moda ta’ dak iż-żmien, huwa biddel kunjomu minn Vassallo għal Vassalli, forsi biex b’hekk jimmarka wkoll it-tranżizzjoni għall-bniedem il-ġdid li xtaq isir. Infatti, għalkemm naraw li d-dinja għamlitha impossibbli għalih biex isir il-missjunarju reliġjuż li xtaq, il-mod kif ħajjet Vassalli żviluppat, spiċċat biex xorta ffurmatu f’missjunarju fost niesu stess fejn huwa kien dejjem jippriedka l-bżonn tal-edukazzjoni u n-neċessità tal-ilsien Malti.”

Hekk kif Vassalli beda jiġi ntrodott għal dawn l-ideat barranin, huwa nħakem minn xewqa kbira biex jara kif ser japplikahom għal pajjiżu. “Il-pjan tiegħu kien imfassal fuq programm dettaljat li kellu l-għan li jillibera lil niesu mix-xkiel tal-injoranza sabiex huma joħolqu Malta ġdida. L-arma prinċipali tiegħu kienet l-edukazzjoni u fil-fehma tiegħu, din kellha tingħata lil kulħadd u mhux biss lil ċerti livelli għolja tas-soċjetà kif kien qed jiġri dak iż-żmien.”

Vassalli jaqbad l-armi

“Fl-1795 Vassalli kkomunika mal-Gran Mastru De Rohan u talbu sabiex jikkunsidra l-ftuħ ta’ skejjel għall-pubbliku sabiex il-Maltin ikunu jistgħu jitgħallmu jiktbu u jaqraw bil-Malti. Barra minn hekk, Vassalli rrakkomanda wkoll illi Malta għandu jkollha l-’lingwa’ tagħha fl-Ordni ta’ Malta bħal kif kellhom nazzjonijiet oħrajn. Imma dawn iż-żewġ proposti waqgħu fuq widnejn torox. Fis-sena ta’ wara huwa ppubblika l-Lexicon li kien dizzjunarju maħdum bir-reqqa fl-ilsna Latin-Taljan-Malti, u fl-introduzzjoni tiegħu huwa fisser dan il-proġett li kellu. Imma anki dan ġie injorat.”

“Sadanittant, Vassalli ssuġġerixxa wkoll lill-istess Gran Mastru sabiex jieqfu jeħduha kontra l-Mislem u minflok jaħtfu l-opportunità biex jagħmlu negozju miegħu ħalli jibdlu lil Malta f’ċentru ta’ kummerċ. Però anki hawn sab li kien qed jitkellem mal-ħajt u għalhekk finalment, Vassalli ddeċieda li jaqbad l-armi flimien ma’ xi Maltin oħra, kontra din l-Ordni li donnha ma riedet tagħti widen ta’ xejn. Huma ppruvaw jisirqu l-armerija ta’ Ħal-Qormi iżda sfortunatament inqabdu u Vassalli spiċċa kkundannat għal għomru l-ħabs u ntbagħat ir-Rikażli fejn ħarab ftit wara lejn Franza,” irrakkuntali Ciappara.

Waqt il-ħakma Franċiża

“Nistgħu nimmaġinaw x’ħass meta fl-1798 sema’ li l-Franċiżi kienu daħlu Malta u għalhekk seta’ jirritorna lura lejn pajjiżu! Probabbli ħaseb li finalment il-pjanijiet tiegħu kienu ser iseħħu hekk kif fi ftit taż-żmien, Napuljun beda jimplimenta għadd ta’ bidliet hawn Malta fejn fosthom fetaħ numru ta’ skejjel għall-pubbliku,” reġa’ daħħalni fl-istorja Ciappara. “Hu kien mar joqgħod Ħaż-Żebbuġ u min jaf kemm ħassu kburi meta ra l-bandiera Franċiża tperper minn fuq il-knisja tar-raħal! Imma mill-ġdid ħolmietu sfaxxat ħabta u sabta meta fi ftit xhur il-Maltin irvillaw kontra l-Franċiżi u kollox inbidel ta’ taħt fuq, tant li Vassalli spiċċa meqjus bħala ġakbin mal-Franċiżi u traditur ta’ Malta.”

Bilkemm flaħt naqra d-deskrizzjoni tal-awtur hekk kif dan kiteb illi f’disperazzjoni għall-bżonn tal-karti sabiex bihom jagħmlu l-iskartoċċi, in-nies tal-lokal daħlu fir-residenza ta’ Vassalli u ġarrew il-kotba u l-manuskritti li sabulu, fosthom il-kopji tal-grammatika u d-dizzjunarju, u agħar minn hekk 76 qatta’ ta’ noti li kienu jikkonsistu fil-kumpilazzjoni tal-Appendiċi Etomoloġika u żewġ Indiċi tal-Lexicon! “Ma tagħtihx tort lil Vassalli li ħarab saqajh ma’ dahru lejn il-belt Valletta għax kieku baqa’ hemm, lilu kienu jġibuh tabakk.”

Mi faccio turco!

Għall-ewwel Vassalli rnexxielu jeħlisha ħafif imma meta sa fl-aħħar il-Maltin sejjħu għall-għajnuna tal-flotta Ingliża u dawn waqqfu l-provvisti tal-Franċiżi, in-nies li kienu ngħalqu fil-belt mal-Franċiżi, ma damux ma sabu ruħhom f’ġuħ tal-għama. Jum minnhom mitejn Maltin inkluż Vassalli ħarġu ‘l barra mill-belt, imma hekk kif in-nies għarfuh, huwa safa arrestat u magħluq fil-ħabs ta’ Sant’Anton. Vassalli ħadha bi kbira ferm din u ma damx ma marad sewwa tant li kellhom jeħduh l-isptar fejn illum hemm id-Dumnikani r-Rabat, Malta. Wara ttieħed il-castellenia u hemm iġġennen. ‘Mi faccio turco!’ (Insir Tork!) ġieli nstema’ jlissen b’rabja.

“Kidditu bosta din il-kundanna,” insista Ciappara. “Tant ġie fi stat ħażin illi beda jiqriegħ. Għallinqas il-gwardjan tal-ħabs kien ħallih jiltaqa’ naqra mal-priġunieri l-oħra għal waqt l-ikel u hemm hu kien jiftaħ qalbu magħhom, fosthom ma’ Giuliano Panzavecchia, li eventwalment ibnu Fortunato niżżel dawn il-memorji fi djarju li sa llum baqa’ ma ġiex ippubblikat.”

Vassalli eżiljat

Fl-1801 Vassalli talab li tingħatalu l-maħfra imma din ma ġietx aċċetata u minflok ġie mkeċċi minn Malta. Huwa reġa’ lura Franza u f’dan iż-żmien ix-xorti daħkitlu hekk kif fl-1808, il-gvern Franċiż xtaq isib lil xi ħadd li kien kapaċi jkabbar il-qoton peress li l-flotta Ingliża kienet qed timblokka l-portijiet kollha tal-kolonji li kellhom u b’hekk ma setgħux jinġiebu l-provvisti mill-pajjiżi tas-soltu. “Peress li Vassalli kien ġej minn familja tal-bdiewa li f’Malta kienu jkabbru l-qoton, huwa kellu esperjenza tajba f’dan il-qasam u b’hekk ngħata r-responsabbiltà uffiċċjali tat-tkabbir tal-qoton. Iżda l-irtirata ta’ Napuljun mir-Russja flimkien mat-telfa kbira tiegħu f’Leipzig fissru t-tmiem għal Vassalli hekk kif ir-Re Luigi XVIII reġa’ ħa t-tron u l-kultivazzjoni tal-qoton twaqqfet.”

Għalkemm Vassalli għamel xi żmien jitħabat għal rasu biex forsi jirnexxielu xorta waħda fil-qasam tal-qoton, finalment hu kellu jċedi għax beda jitlef il-flus. B’dak kollu li kellu, flimkien ma’ familtu, huwa rħielha lejn Spanja imma lanqas hemm ma rnexxielu jkampa. Skont Ciappara issa Vassalli kien sar qisu qoxra vojta ta’ bniedem, “Qabel telaq minn Marsilja, huwa kiteb ittra patetika lill-Ministru tal-Intern fejn spjegalu min kien, u qallu dwar il-kwalifikazzjonijiet u l-kitbiet tiegħu, filwaqt li semma’ wkoll li fl-aħħar snin kien anki l-kap tas-sezzjoni tat-tkabbir tal-qoton. Talbu biex jagħtih xi għajnuna finanzjarja minħabba li kien spiċċa biex waqa’ f’faqar kbir u għalhekk ma kellux mezz biex jixtri xi ħwejjeġ sura għalih, għal martu u għall-erbgħa wliedu ħalli bihom jirritornaw lura lejn Malta bħan-nies. Madanakollu r-risposta li rċieva kienet tgħid xott xott illi l-ftit flus li kien fadal fil-pajjiż kienu ser jintużaw għall-bżonnijiet tal-Franċiżi biss.”

Lura Malta – mal-Protestanti

Jekk Vassalli ħaseb li n-nies f’Malta kienu nsewh, mar ħażin, għax hekk kif ġie lura għarfuh mill-ewwel… u bagħduh. Spiċċa li biex jaqla’ xi ħaġa għall-familja kellu jittraduċi għall-Malti xi partijiet mill-bibbja għall-Protestanti ħalli dawn ikunu jistgħu jxerrdu aħjar it-tagħlim tagħhom fostna. “Traduċa l-bibbja mingħajr il-kunsens tal-Isqof u biex tgħarraq is-sitwazzjoni aktar, għamilha għall-Protestanti!” qalli Ciappara.

Fil-ktieb tiegħu l-awtur jispjega fid-dettall dwar il-pjan tal-Protestanti li jibdlu lil Malta f’ċentru minn fejn seta’ jixxerred il-Protestantiżmu. Huwa jirrakkonta wkoll it-tbatija li kienu għaddejjin minnha Maltin oħra li kienu qed jissieħbu mal-Protestanti, fosthom ċertu Bonavia, għalliema li rat ħafna ma’ wiċċha, speċjalment meta l-arċipriet tal-Isla wissa lin-nies minn fuq il-pulptu biex ma jibgħatux lill-uliedhom għandha u qalilhom li aħjar jaqbdu sikkina u jħanxru għonqhom minflok!

“Biex jittraduċi l-bibbja għall-Malti kellu qabel jistandardizza l-lingwa u hekk għamel. Fl-1825 hu laħaq bħala l-ewwel professur fil-Malti imma dan ix-xogħol ma kienx sanzjonat uffiċċjalment mill-gvern, tant li l-paga tiegħu jingħad li kienet titħallas privatament minn John Hookham Frere.”

Riedu jidfnuh bħal kelb

Vassalli miet fit-12 ta’ Jannar 1829 wara attakk sever tar-rewmattiżmu fejn hu bata mhux ħażin. Imma donnha din is-saħta li kellu fuqu lanqas wara mewtu ma riedet tħallih bi kwietu għaliex minħabba li huwa kien meqjus mill-Knisja bħala ‘suspettat’ minħabba li kien maħsub li kien poġġut mas-sieħba tiegħu u anki li kien Protestant, il-Kappillan tal-Parroċċa ta’ San Pawl il-Belt irriffjuta li jidfnu f’ċimiterju mal-oħrajn u minflok ried jerħielu ġismu f’dik li kienet tissejjaħ miżbla, jew aħjar art mhux imbierka. Jingħad li dan kien jinkludi wkoll it-tqegħid ta’ xkupa fuq il-mejjet ħalli jindifen ‘bħall-kelb’. Almenu, Vassalli ġie salvat minn din id-difna ndenja minn sħabu l-Protestanti li meta raw kif xtaqu li jidfnuh ħutu l-Kattoliċi, huma talbu l-permess tal-gvern u anki dak ta’ martu u ta’ oħtu sabiex jidfnuh huma bir-rispett kollu f’ċimiterju tagħhom.

“It-tmiem ta’ Vassalli kien traġiku bħall-bqija ta’ ħajtu,” qalli Ciappara. “Imma naħseb li finalment huwa miet kuntent minħabba li nissopponi li huwa basar li xi darba jew oħra ħidmietu kienet ser trodd il-frott fuq din l-art li hu tant ħabb imma li matul ħajtu, hi qatt ma ħabbitu lura.”

“Jiena nirrispettah ferm lil Vassalli, kemm għax ħabb lil Malta u lill-Maltin u anki għax-xogħol siewi li wettaq fil-qasam tal-lingwa Maltija. Żgur li ħaqqu ferm it-titlu li ngħatalu llum bħala ‘missier il-lingwa Maltija’,” temm jgħidli l-Prof. Ciappara.

Kopji ta’ reġistru li juru fejn ġie midfun Vassalli

Wara li kont segwejt b’tant interess l-istorja ta’ Vassalli, ma stajtx ma mmurx inżur is-sit fejn hu ġie midfun. Fi kmajra ġewwa ċ-ċimiterju tal-Msida Bastion fil-Furjana, ġejt murija xi oġġetti relatati ma’ Vassalli fosthom kwadru tax-xbieha ‘tiegħu’, kopja tal-Lexicon li ngħatat b’self lil Din L-Art Ħelwa mill-familja Vassallo, riproduzzjoni ta’ paġna mill-Lexicon, kopja tal-alfabet Malti li kien ġie mressaq minn Vassalli, u anki kopji tan-noti tar-reġistru tal-funerali li juru li f’dak iċ-ċimiterju ġew midfuna Vassalli u martu.

Skont informazzjoni li sibt f’dan il-post jidher li fl-1937, ċertu Frederick Jones, li kien in-neputi tad-deffien tal-Msida Bastion, skopra qabar Malti li nstab li kien ta’ Vassalli. Madanakollu l-post eżatt tal-qabar ta’ Vassalli u ta’ martu ntilef u għalhekk minflok illum wieħed isib monument kommemorattiv…

Għadilli x-xemx qalila tas-sajf Malti kienet nixfet il-ħdura tal-ġnien, xi fjuri lelà u sofor kienu qed isebbħu din it-tifkira tal-post tal-mistrieħ ta’ Vassalli. U fl-isfond, donnu l-protettur tiegħu anki wara l-mewt, ilmaħt il-qabar maestuż ta’ John Hookham Frere.

U issa intom li bħali sirtu tafu ġrajjiet Vassalli, min tgħidu li hu?

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela KOBOR IL-MALTI (16 il-parti) fit-Torċa tal-24 t’Awissu 2014)

The train rocked rhythmically. Going home …….. going home …….. going home. I stared out of the window as the countryside flashed past on fast-forward. I was going home. I felt a sense of anticipation. Thoughts of memories made my heart flutter.

I had been two years away from the little town where I was born and raised, where I went to school and college, where I used to have friends and boyfriends, where I grew up and had my first love affairs, where my father still lived. Two years!

I still remember the day I left. It was the second Wednesday in March, just after eight in the morning. Outside, the morning was crisp and slightly frosty. Inside, however, the fire was burning and warmth engulfed the whole room.

I was enjoying my last cup of tea with my father during which I sat listening to his continuous advice on what to do and not to do in the big city. My mother had died a year earlier and we had become closer to each other.

Then I hurried to my room upstairs, packed my bag and made my last preparations. I went down, hugged and kissed my father, both of us making promises to keep in touch and then I left, not wanting him to see me crying.

Two years! Even though I had not seen my father these last two years, he was a constant companion to me. He phoned, he wrote, he sent things from home, he asked about me. He was a pillar of strength to me especially when I was feeling down.

I had been working in the city as a Research Assistant at the large University there. I immersed myself in my work and never looked back. This work gave me satisfaction and a sense of responsibility. Thoughts of home and of how my father was coping were however often on my mind.

The train sped on, the landscape changing only slightly. Why did the journey seem to take so long? Recollections of my father passed through my mind – taking me window-shopping in the High Street on Saturday mornings when I was still a child; fretting over me when I had a cold or a sore throat; making endless cups of tea; baking my favourite jam tarts; cooking my dinners when I returned from work in the evenings; and so many other memories that flashed across my mind as I looked pensively from the window.

The train had now slowed down. It was approaching the station. It had been a long journey. I was home ……. I was home! I was anxious to be with my father, to see how he was, to look after him, now that he had retired from work.

He often used to tell me to settle down with a man, get married and start a family like all girls do eventually. “Don’t become an old spinster!” he used to admonish me. “You’ll feel safer in a family surrounded by a loving husband and boisterous children!”
I alighted hurriedly from the train, passed the station and noted the old stationery shop on the left and the cafeteria on the right. The same old man was behind the stationery counter. Things don’t change much, I thought.

I hailed a taxi. “No. 55, Baxter Street, please.” I told the driver. I was back to my roots. I intended to settle down here again, get work, look after my father, face the future together and see what destiny had in store for me.

My heart began to beat faster and my pulse quicker. “Here you are Miss, this is your place,” said the driver. I alighted from the taxi, paid and thanked the driver, grabbed my case and walked down the pathway to the front door.

The place looked lovely, I thought. The gate was replaced with a new one, the grass in the front was cut and crisp, the door had a new coat of paint and shone. Dad is using his retirement time to good use. I was glad for him.

He opened the door wide. He must have seen me from the window. I dropped my case and ran as fast as I could towards him, almost knocking him over as I threw my arms around his neck and hugged and kissed him. We were back together again after two years.

As I raised my head, a slight movement inside the room caught my eye. A fair-haired woman, in her fifties, looked slightly embarrassed. She held her hands tightly together in front of her and was smiling almost apologetically. Surprised, I released my father from our embrace and stepped back slowly.

“Who …?” I began. He coughed and cut me short. “Pauline dearest, do you remember Peter Collins, the one who owned the local pharmacy who died a few years back? Well, Mary here is his widow and we’ve got to know each other well over the last couple of years. Well, actually we’re getting married!”

I backed away from him. I grasped at the door frame, feeling sick and about to faint. My mouth opened and closed. I could think of nothing to say. I just stared at him blankly. “How could you do this to me? How could you? Daddy, how could you? “  

miktuba minn Fiona Vella

Kull tant żmien, l-umanità tnissel numru ta’ individwi prolifiċi li permezz tagħhom jitwettqu proġetti sinifikanti li jwasslu biex ibiddlu l-istorja ta’ pajjiżhom u sikwit, anki dik tad-dinja. Wieħed minn dawn kien Themistocles Zammit, li aktar tard sar magħruf bħala Sir Temi Zammit. Akkost li Zammit kien ġej minn familja umli, fejn il-ġenituri tiegħu la kienu jafu jiktbu u lanqas jaqraw, huwa rnexxielu jirbaħ bosta ostakli u jilħaq l-ogħla unuri. Infatti, fost il-kisbiet tiegħu, huwa sar tabib u speċjalizza fil-qasam tal-kimika. Kien ukoll awtur tal-letteratura Maltija, rettur fl-Università ta’ Malta, kreatur u direttur tal-ewwel Mużew Nazzjonali u kuratur tas-sezzjoni tal-arkeoloġija. Ċertament, b’dawn ix-xogħlijiet tiegħu, Zammit għamel bosta suċċessi personali, iżda fl-istess ħin, huwa kiseb ukoll ġieħ u rispett lejn il-poplu Malti u lejn pajjiżu. Madanakollu sal-ġurnata ta’ llum, fil-gżejjer tagħna ma ssib l-ebda monument li jagħti dak il-prestiġju nazzjonali li tant jixraq lil dan l-individwu. X’żammna lura?

Kurjuża dwar dan il-fatt u konxja kemm personalment ftit li xejn naf dwar Zammit, dan l-aħħar ħtaft l-okkażjoni biex nintervista lill-Professur Roger Ellul-Micallef rigward iż-żewġ volumi li  ppubblika riċentement dwar il-perijodu, il-ħajja u l-kisbiet ta’ Temi Zammit. Ma tridx wisq biex tifhem li xogħol Ellul-Micallef huwa kapolavur minnu nnifsu. Iżda meta aktar tard intervistajt ukoll lill-Professur Anthony Bonanno u lill-Professur Oliver Friggieri dwar dan l-istudju dettaljat, huma t-tnejn qablu li b’dawn il-pubblikazzjonijiet monumentali, finalment Temi Zammit irċieva r-rikonoxximent li tant kien ilu jistħoqqlu.

L-awtur: Prof. Roger Ellul-Micallef

L-awtur ta’ din il-bijografija, Roger Ellul-Micallef, huwa professur fid-Dipartiment tal-Farmakoloġija Klinika u Terapija fl-Università ta’ Malta. Huwa minn dejjem kellu interess kbir fl-istorja tal-mediċina, partikolarment fl-iżvilupp tal-mediċina tradizzjonali Maltija. B’hekk ma setax jonqos li xi darba jew oħra, l-istudji tiegħu kienu ser ilaqqgħuh ma’ Temi Zammit, anki peress li bħalu, huwa studja l-mediċina u kien ukoll rettur ta’ l-Università ta’ Malta. Probabbilment, id-destin kien ilu jsejjaħlu sabiex jikteb dwar dan il-personaġġ, hekk kif xi snin ilu, waqt li hu kien rettur, huwa skopra għadd ta’ kwadri ta’ personalitajiet Maltin miġbura u mitluqa f’rokna tal-università l-antika fejn Zammit innifsu kien rettur, u ħadhom lejn l-università l-ġdida sabiex jesponihom aħjar. Fost dawn il-kwadri, kien hemm pittura ta’ Temi Zammit, li Ellul-Micallef dendel bi prominenza fl-uffiċċju tiegħu. B’hekk, għalkemm huwa ma kellux il-privileġġ li jiltaqa’ ma’ Temi Zammit innifsu, madanakollu jista’ jgħid li għex għal għaxar snin miegħu.

Intant, matul l-erbgħa snin li l-awtur ħa biex kiteb din il-bijografija, huwa rriċerka b’mod dettaljat lil Temi Zammit billi pprova jsegwi l-għażliet li dan għamel f’ħajtu, filwaqt li ttanta jifhem ir-raġunijiet wara dawn id-deċiżjonijiet li bosta drabi mexxewh tant il-quddiem. Fatt interessanti huwa illi madwar tletin sena ilu Ellul-Micallef irnexxielu jintervista lil iben Temi Zammit, il-Kaptan Charles Zammit, filwaqt li dan l-aħħar in-neputi ta’ Zammit, Temi, għaddielu wkoll xi kitbiet ta’ nannuh. Fost dawn il-kitbiet, huwa sab notamenti li Zammit kien iħobb iħalli dwar xi kotba li jkun qara u allura b’hekk, l-awtur seta’ jifhem aħjar x’kien jinteressa lil dan l-individwu. Iżda mhux biss! Infatti l-awtur fittex il-kotba li għalihom irrefera Zammit sabiex jinnota wkoll dak li huwa kien għażel li jħalli barra; liema deċiżjonijiet jitfgħu dawl ieħor sinifikanti fuq dan il-personaġġ.

Jintqal li l-bniedem huwa essenzjalment prodott ta’ żmienu u għalhekk l-awtur, biex jifhem aħjar lil Temi Zammit, irriċerka wkoll fl-iċken dettall il-kuntest li dan għex fih. Għaldaqstant, din il-bijografija tinkludi wkoll introduzzjoni twila mhux ħażin li tiddeskrivi s-sitwazzjonijiet soċjali, kulturali, politiċi, ekonomiċi u reliġjużi li ċertament kellhom influwenza qawwija fuq Zammit. B’hekk il-qarrej apparti li jista’ jifli mill-qrib il-ħajja ta’ dan l-individwu, li tkopri ż-żmien bejn l-1864 u l-1935, għandu wkoll materjal informattiv dwar il-qagħda tal-gżejjer tagħna fi żmien meta dawn kienu meqjusa bħala bażi navali Brittanika importanti ħafna.

Huwa impossibbli li nagħmlilkhom taqsira ta’ din il-bijografija mdaqqsa u għalhekk, f’dan l-artiklu ser ninkludi xi tagħrif bażiku li qrajt minnha sabiex nintroduċikhom ma’ dan il-personaġġ tant kbir. Temi Zammit twieled fit-30 ta’ Settembru 1864. Huwa kellu erbgħa aħwa: tnejn bniet u tnejn subien. L-iżgħar wieħed minn ħutu, Manwel, miet fl-età ta’ 24 sena minħabba attakk tal-appendiċite u din kienet traġedja kbira f’ħajjet Temi, l-aktar meta apparentement huwa daħħalha f’rasu li hu kien il-ħtija wara l-mewt ta’ ħuħ. Dan minħabba li meta Manwel ħass l-uġiegħ, Temi, li diġà kien tabib, tah il-morfina biex itaffilu l-uġiegħ, u b’hekk l-infezzjoni tal-appendiċite nħbiet sakemm żviluppat f’peritonitis li eventwalment ħasditlu ħajtu. Probabbilment kien għalhekk li Zammit ipprefera li jaqbad karriera fil-laboratorji u mhux li jikkura l-pazjenti. Kienet ħasra li Zammit għadda minn din it-tbatija ta’ ħtija daqstant kiefra f’ħajtu għax fir-realtà, f’dak iż-żmien it-tobba ftit li xejn kienu jafu dwar din il-marda. Infatti tabib prominenti fil-qasam tal-appendiċite li kien magħruf li salva ħajjet ir-Re Dwardu VII, ġarrab it-telfa ta’ bintu bl-istess marda meta din ma ġietx operata fil-ħin u anki hi żviluppat peritonitis u mietet.

Min-naħa l-oħra, kien proprju x-xogħol siewi li hu kien jagħmel fil-laboratorju li wassal biex wara ħafna riċerka, testijiet u analiżi, Temi Zammit irnexxielu jiskopri kif kienet qed tiġi trażmessa fil-bniedem il-marda tad-deni rqiq. Fatt kurjuż huwa illi għall-ewwel, l-istudjużi kienu jaħsbu li d-deni rqiq kien qed jiġi kkawżat minn gidma ta’ xi insett partikolari, u għaldaqstant kienu qed isiru diversi esperimenti fuq għadd ta’ xadini sabiex jippruvaw jistudjaw aħjar din il-marda bit-tama li jsibu rimedju għaliha. Iżda ġie żmien meta kien hemm skarsezza ta’ dawn l-annimali u sadanittant, Zammit iddeċieda li jkompli jesperimenta fuq il-mogħoż. Ix-xorti kienet daħkitlu hekk kif is-sigriet ta’ din il-marda kien moħbi proprju fil-mikrobu li kien qed iġorr il-ħalib tal-mogħoż. Infatti dan kien perjodu meta fit-triqat Maltin, wieħed kien għadu jara diversi merħliet iterrqu ‘l hemm u ‘l hawn, saħansitra fl-inħawi tal-belt kapitali. In-nies kienu jwaqqfu lis-sid tal-mogħoż u dan kien jaħlibilhom mogħża u jbiegħilhom bieqja ħalib sabiex jixorbuh sħun hekk kif għadu ħiereġ minn sider l-annimal. Numru ta’ ritratti ta’ kartolini li jidhru f’din il-bijografija jikkonfermaw illi dan il-prodott tant kien meqjus bnin illi pajjiżna kien qed jiġi irriklamat għalih anki mal-barranin. Madankollu l-iskoperta ta’ Zammit li dan il-ħalib kien il-kaġun tad-deni rqiq bidel din is-sitwazzjoni mill-lejl għan-nhar. Infatti, din il-bijografija ddaħħal lill-qarrejja fl-ispirtu tal-kwistjonijiet kollha li qamu hekk kif kien hemm min ħa l-prekawzjonijiet li kienu qed jiġu mwissija mill-awtoritajiet, fosthom biex jitgħalla l-ħalib, mentri oħrajn baqgħu jinsistu li l-ħalib ma kienx il-kawża u b’hekk baqgħu jixorbuh mill-mogħża kif kienu qed jagħmlu qabel.

Mitlub jgħidli x’ħalla fih dan l-istudju li qarrbu tant lejn il-ħajja ta’ dan il-personaġġ, il-Prof. Ellul Micallef stqarr: “Ammirazzjoni kbira lejn dak li rnexxielu jagħmel Temi Zammit fi żmien relattivament qasir, b’mezzi li kienu relattivament limitati.”

Kritiku: Prof. Anthony Bonanno

Sabiex nevalwa l-aspetti arkeoloġiċi li ġew diskussi f’din il-bijografija, tkellimt mal-Prof. Anthony Bonanno. Huwa kellu kliem ta’ tifħir lejn dan ix-xogħol, tant li qabblu ma’ enċiklopedija fejn wieħed jista’ jgħid li m’hemmx persuna waħda li b’xi mod, anke remotament, messet ma’ Malta, f’dan il-każ b’interess fil-qasam arkeoloġiku, li ma tissemmhiex u li ma tingħatalhiex informazzjoni bijografika, bħas-sena tat-twelid u dik tal-mewt, il-professjoni tagħha u jekk hi, jew xi ħadd li jiġi minnha, kellha konnessjoni ma’ Malta f’xi qasam ieħor. Infatti, Bonanno insista li mill-lum il-quddiem, kull riċerkatur li jagħmel xi tiftix fuq xi persuna li jissuspetta li kellha x’taqsam ma’ Malta, speċjalment fil-perjodu li jkopri is-seklu 19 u l-ewwel nofs tas-seklu 20, m’għandux jonqos li jikkonsulta dan ix-xogħol ta’ referenza indispensabbli, hekk kif dan il-għan l-awtur qiegħed għad-dispożizzjoni tal-qarrej indiċi ta’ madwar elf isem.

Temi Zammit ma kienx biss studjuż u akkademiku, iżda impenja ruħu bis-sħiħ ħalli joħloq fil-poplu Malti l-għarfien u l-kuxjenza dwar il-wirt arkeoloġiku tiegħu u ħadem biex jitwaqqfu l-istrutturi leġislattivi u mużeali biex dan seta’ jseħħ. Flimkien ma’ Manwel Magri, kollegi oħrajn u uffiċjali tal-gvern, Zammit ra li tgħaddi liġi biex tħares il-wirt arkeoloġiku tal-pajjiż mill-qerda, sikwit vandaluża, li kienet qed tiġri quddiem għajnejn kulħadd. Il-kontribut ta’ Zammit biex jitwaqqaf għall-ewwel darba u jkompli jissaħħaħ il-Mużew Nazzjonali, li tiegħu kien direttur għal kważi 30 sena, kien rikonoxxut minn ħafna personalitajiet ta’ kalibru u studjużi f’dan il-qasam.

Bħala kuratur tas-sezzjoni tal-arkeoloġija, Temi Zammit kien responsabbli minn diversi siti: l-iktar oqbra mħaffrin fil-blat taħt l-art li kienu jinkixfu sikwit, iżda wkoll ta’ skavi fuq siti preistoriċi, bħat-tkomplija tal-iskav tal-Ipoġew ta’ Ħal Saflieni wara l-mewt ħesrem ta’ Manwel Magri fl-1907. Madanakollu l-”monument” (kif sejjaħlu Zammit stess) l-iktar importanti fil-karriera arkeoloġika tiegħu kien il-kumpless ta’ tempji megalitiċi ta’ Ħal Tarxien. Ta’ min ifakkar li kien hawn li Temi Zammit seta’ għall-ewwel darba jiddistingwi żewġ perjodi differenti tal-preistorja Maltija: in-Neolitiku mwaħħar u dak ta’ Żmien il-Bronż, li nkixef għall-ewwel darba f’għamla ta’ saff fond mimli rmied u reċipjenti tal-fuħħar, b’għadam uman maħruq ġo fihom, iddepożitati fuq xulxin u maġenb xulxin. Kien f’dan it-tempji li nstab ukoll, għall-ewwel darba, il-metal f’saff preistoriku.

Zammit jidher li kellu l-ikbar diżappunt tiegħu fil-qasam taż-żminijiet klassiċi u post-klassiċi, jiġifieri meta firex l-interess tiegħu fuq siti Rumani, l-iktar dak fuq in-naħa tat-tramuntana tad-Domus Romana, fejn ma sabx dak li kien qed jistenna, jiġifieri, fi kliemu, “pavimenti iddekorati b’mużajċi sbieħ, frammenti ta’ iskrizzjonijiet, statwi u dekorazzjonijiet arkitettoniċi”, bħal ma kien sab Antonio Annetto Caruana fl-1881. Ma rrealizzax kemm kien importanti ċ-ċimiterju Għarbi li skava fid-depożiti ta’ fuq il-fdalijiet Rumani: sit li sa llum, jikkostitwixxi wieħed mill-iktar fdalijiet rari u importanti ta’ dan it-tip ta’ monument arkeoloġiku ta’ żmien l-Għarab fil-Mediterran.

Il-Prof. Bonanno temm l-analiżi tiegħu ta’ din il-bijografija billi qal illi “Sal-bieraħ kien hemm vojt kbir, ikrah u ingrat, fl-istorjografija Maltija. Illum dak il-vojt nistgħu inqisuh mimli.”

Kritiku: Prof. Oliver Friggieri

Rigward il-qasam tal-letteratura Maltija li ġie inkluż f’din il-bijografija, tkellimt mal-Prof. Oliver Friggieri, li għoġbu jintroduċini wkoll man-novelli ħelwin li kiteb dan il-personaġġ u li dwarhom kiteb l-awtur.

Skont Friggieri, l-awtur wera li l-figura ta’ Temi Zammit kienet essenzjalment filantropika, fejn huwa ried jagħmel il-ġid lill-poplu Malti li ma kien jaf xejn dwar ċerti oqsma. Il-personalità mħallta ta’ Zammit, arkeologu, riċerkatur, mediku u awtur letterarju, tidher daqs li kieku tinqasam fi tliet fergħat maqtugħin minn xulxin. Imma ħarsa mill-qrib lejn dawn l-aspetti differenti tiegħu turi li dawn huma biss xejriet differenti ta’ identità waħda. Infatti Zammit kien wieħed li jemmen fil-qawwa tal-kelma, kemm meta din hi xjentifika, kemm meta hi istruttiva u anki meta hi letterarja.

Kif naraw f’din il-bijografija, Zammit kellu rispett qawwi lejn il-lingwa Maltija, f’perjodu meta din ma tantx kienet tingħata importanza. Infatti kien hu l-ewwel professur li bħala rettur tal-università beda juża l-lingwa Maltija u flimkien ma’ Pietru Pawl Saydon, kien kapaċi joħloq ambjent favur il-Malti fl-università, akkost li f’dak iż-żmien lanqas biss kien jeżisti dipartiment tal-Malti. Kien perjodu meta l-lingwa Maltija ma kellhiex dinjità bħalma ma kellhomx dinjità t-templji neolitiċi lokali. Allura nistgħu ngħidu li kien hu li skopra l-ġebla li kienet ser titbaqqan u tinqered, bħal fil-każ tat-tempji ta’ Ħal-Tarxien, u kien hu wkoll li skopra l-kelma u l-lingwa Maltija li kienu għoddhom inqerdu taħt il-preżenza tal-lingwi barranin.

Zammit kien bniedem li f’xogħlu kien qed ifittex l-għeruq ta’ pajjiżna sabiex jagħraf u jikkonferma jekk dawn il-gżejjer kellhomx identità tagħhom, inkella kienux biss blat f’nofs ta’ baħar. B’dan il-għan huwa beda jiġbor il-kliem antik Malti, it-termini tekniċi tal-għodod Maltin u d-drawwiet tradizzjonali tal-poplu tagħna sabiex aktar tard, huwa fassal bihom rakkonti interessanti permezz tal-osservazzjoni tal-ħajja tan-nies tat-triq. B’hekk Zammit wera li pajjiżna kien nazzjon, filwaqt li kkonferma li l-wirt kulturali tagħna kien jinsab fit-toroq, fl-għelieqi u fl-irħula.

Friggieri għalaq din l-analiżi billi stqarr, “Għalija, dawn il-volumi monumentali, mimlija bi kwantità ta’ annotamenti dwar Temi Zammit, huma rivelazzjoni kompleta ta’ bniedem illi kulħadd isemmih imma li ftit li xejn nafu dwaru u probabbilment hija din ir-raġuni għala dan l-individwu għadu mhux rispettat biżżejjed. Issa dan il-personaġġ kbir Malti qed jiġi rikonoxxut u nittama li dan ser jispira lil ħafna oħrajn sabiex inkomplu nitkellmu dwaru.”

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela ĠABRIET IT-TIFKIRIET (18 il-parti) fit-Torċa tat-2 ta’ Marzu 2014)

Minn Charles B. Spiteri

Ħafna jsostnu li s-snin sittin kienu s-snin tad-deheb. U Joe Vella u Josephine Chetcuti, ma jistgħux għajr jaqblu ma’ dan Il-fatt. Dak iż-żmien kien popolari wkoll il-ħruġ ta’ gruppi, sija xebbiet għalihom kif ukoll ġuvintur għalihom. U post mill-aktar imfittex kien l-ajruport l-antik ta’ Malta, fejn nhar ta’ Ħadd, f’xi s-6.30 p.m., fir-ristorant fuq, imdawwar bil-ħġieġ kien ikun hemm l-orkestra u ż-żfin.

Joe Vella twieled Birkirkara, lil Josephine nee’ Fitzpatrick u Antonio Vella D’Ancona u baqa’ jgħix hemm sa ma miet missieru fl-1962. Minn dik is-sena mar jgħix ma’ oħtu, Santa Venera sakemm iżżewweġ. Kienu ħamest aħwa Maria, Norris, Rosa (soru Franġiskana) u Marlene. Joe hu t-tielet wieħed.

Missieru kien ħabib kbir tan-Nutar Emanuele Agius MP, u tal-eks Ministru tal-Edukazzjoni Dr Pawlu Borg Olivier. Dr Borg Olivier ta’ spiss kien imur id-dar tal-ġenituri tiegħu u xi drabi kienu joħorġu jistadu flimkien. Mhux hekk biss, talli għad għandu quddiem għajnejh meta f’elezzjoni ta’ snin twal ilu, ma jiftakarx id-data – Pawlu Borg Olivier kien għandhom u wara li semgħu r-riżultati minn fuq ir-Rediffusion, hu u missieru bdew jaqbżu u jitgħannqu meta semgħu li rebħu n-Nazzjonalisti.

Żmien Napuljun

Joe jirrakkonta wkoll li skont arblu tar-razza li għandu, antenat tiegħu kien Charles Andre Pozzo di Borgo, li kien deskritt bħala l-akbar għadu ta’ Napuljun, minkejja li għall-bidu kienu hbieb kbar. Iżda minħabba nuqqas ta’ qbil, Napuljun kien eżiljah f’Korsika. Minnu kien twieled Antonio Pozzo di Borgo fit-28 ta’ Jannar, 1816, li żżewweġ; lil Rosa Borg, li għamlet zmien toqgħod fil-post illum magħruf bħala Montgomery House. Imbagħad insibu lil Bartholomeo, in-nannu ta’ Joe. Bartholomeo kien it-tifel ta’ Francesco Vella u Maria Pozzo di Borgo.

Mill-banda l-oħra, Josephine hi bint Lina u Ġużè Chetcuti (għalliem tal-Malti). Twieldet il-Ħamrun iżda wara ftit xhur il-familja marret toqgħod il-Furjana, biex wara, marret tgħix l-Imsida, fejn ittrasferixxiet ruħha l-familja tagħha. Fil-familja ta’ Josephine kienu erba’ aħwa, hi l-kbira u tliet hutha subien Charles, Adrian u Geoffrey.

Joe u Josephine jiftakru li kienet il-festa tal-Imnarja fl-1962 madwar tliet ġimgħat wara l-mewt ta’ missieru meta l-grupp ta’ Joe u dak ta’ Josephine kienu jinsabu fl-ajruport. Jane Portugħese, ħabiba ta’ Joe wkoll, introduċietu lil Josephine u bdew jiżfnu flimkien. Wara, Joe wassal lil Josephine u lil żewġt iħbieb tagħha l-Furjana, bil-karozza tat-tip Volkswagon, li bħalha u ta’ l-istess lewn kellu missier Josephine. Minn kelma għall-ohra ftehmu li jerġgħu jiltaqgħu, għalkemm id-differenza fl-età ta’ bejniethom ma tantx għoġbot lil Josephine.

Fatt li kaxkar sa lejlet it-tieġ

Biex kollox jagħqad, ċertu Anton Ellul, li kien ħabib ta’ Joe u jiġi minn Josephine, sabu waħdu u qallu joqgħod attent għax Josephine kienet għadha tifla. Għalhekk Joe ħaseb li jwaqqaf ir-relazzjoni, iżda biddel fehmtu kif sar jaf li Josephine kellha 19-il sena. U f’konverżazzjoni li kellhom, flok ma qalilha li kellu 28 sena, qalilha li kellu 27. Dan biex flok il-qabża fl-età tkun tidher ta’ disa’ snin, tkun ta’ tmienja. Għalkemm ma’ kull birthday kien jgħidilha l-verità dwar l-età tiegħu, hi kienet taħseb li jkun qed jiċċajta. Dan il-fatt dam għaddej sa lejliet it-tie; u sa meta Josephine ġabret iċ-ċertifikati tal-magħmudija għall-kappillan.

Meta n-namrati stqarrew b’imħabbithom mal-ġenituri tagħhom, omm Josephine qaltilha, b’nofs ċajta, li kienet sabet ‘ġurdien xiħ’, waqt li omm Joe qaltlu, bl-istess sarkażmu, li kien se jkun hen-pecked. Iżda fil-verità, għalkemm Josephine kienet tara, tħoss u kultant iddejjaqha l-qabża fl-età minnha għal Joe, xorta kienet tirraġuna li Joe kien iktar matur minn ġuvintur oħra li kienet taf.

Ladarba l-ġenituri ta’ Josephine u omm Joe saru jafu bl-iskop ta’ uliedhom għaż-żwieġ, berkuhom u komplew joħorġu flimkien. Qatt ma kien ikollhom chaperone. Naturalment, baqgħu joħorġu fi gruppi, baqgħu jiffrekwentaw ir-ristorant tal-ajruport, iżda mad-disgħa jew id-disgħa u nofs ikunu rritornaw id-dar!

Avviż għax-xogħol

Dik il-habta Josephine kienet skrivana t-Teżor u Joe kien skrivan ir-REME. Kien riesaq ir-rundown u għalhekk kien se jispiċċa bla xogħol. Ġara iżda li darba, Josephine qrat f’l-orizzont li kien hemm vakanza ta’ Sports Editor mal-Malta News. Joe kien dilettant ferm tal-isport u kien jirrapporta dwar il-football kemm fit-Times of Malta, kif ukoll fil-Bulletin. Applika u għażluh għax-xogħol. Aktar tard sar editur tal-gazzetta Sport u wara tal-Malta News u eventwalment ta’ It-Torċa.

Meta kien editur tal-isports, Joe u Josephine ftehmu li jitgħarrsu fl-Għid (April) tal-1965. Berkilhom iċ-ċrieket il-Kanonku Vinċenz Azzopardi ta’ San Pawl il-Belt u kellhom riċeviment fid-dar tal-għarusa, fl-Imsida.

Imbagħad bdew ifittxu fejn imorru joqogħdu. Wara ftit żmien sabu jikru appartament qrib il-ġenituri ta’ Josephine. Ħaduh u għamlu d-data tat-tieġ għat-12 ta’ Frar 1966. Illum Joe u Josephine joqogħdu f’Tas-Sliema.

F’inqas minn sena mill-għerusija, Joe u Josephine għammru l-appartament u resqu għas-Sagrament taż-Żwieġ. Iżżewġu fil-parroċċa tal-Imsida, qaddsilhom l-istess Kanonku li għarrashom u li kien għalliem il-Liċeo ma’ missier Josephine u bħala xhieda kellhom lill-pittur Esprit Barthet għal Josephine u Dr Edward Degabriele għal Joe. Ir-riċeviment tat-tieġ għamluh fil-Lukanda Phoenicia u kellhom l-orkestra ta’ Vinnie Vella.

Qamar il-għasel
Għall-qamar il-għasel il-koppja Vella marret Ruma u hekk kif irritornat, mill-ewwel ħasbet għat-tfal. L-ewwel kellhom li Jacqueline, magħrufa aktar bħala Jackie, li għandha żewġt itfal> Gabriella u Daniel. Tliet snin wara kellhom li Romaine, illum miżżeġga lil Joseph Rodgers u għandhom tlett itfal: Cheryl, Zach u Amy. B’hekk, Joe u Josephine huma nanniet ta’ ħames neputijiet.
Joe u Josephine jaqblu li dari d-dixxiplina kienet ferm aktar riġida. L-aktar li kienu jarawha mill-missirijiet. Ma kinux isawtu, iżda b’ħarsa biċ-ċiera kienu jkunu kapaċi jsikktu lil uliedhom u jwaqqfuhom milli jkunu jagħmlu u li ma jogħġobhomx.
Il-koppja Vella ilha miżżewga 43 sena. F’għeluq il-25 sena u kull ħames snin, huma jfakkru l-okkażjoni flimkien ma’ uliedhom u l-familji tagħhom.

Għalihom, il-ħajja miżżewġa tathom kemm ferħ kif ukoll imrar. Joe isemmi meta waqt li binthom il-kbira kien se jkollha miscarriage, martu għaddiet minn kalvarju sħiħ għax intlaqtet minn brain haemorrhage – kundizzjoni li laqtet u riegħdet xi ftit il-ħajja ta’ bejniethom. It-tabib qallu li kienet fil-periklu serju tal-mewt. Finalment ġiet operata b’suċċess f’Londra. Iżda l-fidi qawwija li trabbew fiha għenithom u ħelsithom minn burraxka li ma jinsewx.

Mument doloruż

F’lejlet il-Milied tal-1978 Joe u Josephine għaddew minn mument doloruż ieħor mal-mewt traġika tal-mamà ta’ Josephine. Kienu d-dar tal-ġenituri waqt riċeviment tal-okkażjoni, meta omm Josephine tħajret tmur il-quddiesa ta’ nofs il-lejl fil-Paroċċa ta’ San Ġwann flimkien ma’ oħtha Ċensina u t-tfal ta’ Josphine. Kienet ilha għexieren ta’ snin ma tmur il-quddiesa ta’ nofs il-lejl. Wara li kienet intemmet il-quddiesa, Joe u Josephine irċevew telefonata li lill-mamà ta’ Josephine ħaduha ‘l-isptar għax weġġgħet’.

Hi waqgħet mit-triq prinċipali għal dik sekondarja, madwar 50 metru ’l bogħod mid-dar tagħha f’Monte Rosa Gardens, San Giljan. Marret tiġri żżomm lit-tfal li kienu fit-tarf tat-triq, ma kienx hemm ħadid li jissepara t-toroq, tfixklet u waqgħet mit-triq ewlenija għat-triq sekondarja. Lina qatt ma ġiet lura f’sensiha u mietet l-isptar San Luqa fis-6 ta’ Jannar tal-1979, ħmistax wara l-inċident.

Joe u Josephine jistqarru li l-vera mħabba tintwera f’kalvarji bħal dawn. Bħal kaptan tajjeb ta’ bastiment, bniedem miżżewweġ ma jistax ikun iġġudikat waqt tbaħħir fil-bnazzi, iżda waqt il-maltemp, meta bħal Ġobb, jaċċetta dak li jibgħatlu Alla. U l-ħajja miżżewġa toffri ħafna minn dawn il-provi. Joe u Josephine isostnu li hi ħasra li l-koppji tal-lum iċedu mal-ewwel toqol u problemi li jiffaċċjaw, u jitilqu lil xulxin.

Fir-realtà, b’atteġġjament bħal dan, flok jirbħu lill-problema, ikunu qed joħolqu oħrajn għalihom infushom.

Għar-rigward tal-ħajja tal-lum, imqabbla ma’ dik ta’ dari, il-koppja Vella tgħid li differenza hemm, u r-raġuni taf tkun li l-anzjani qed jgħixu aktar. Allura, it-tfal isibuha komda biex jimlulhom il-ħin tagħhom u jħarrġuhom bħala baby sitters. Jaqblu li din hi xi ħaġa utli, kemm għat-trabi kif ukoll għall-ġenituri tagħhom, għax illum kemm ir-raġel kif ukoll il-mara jeħtieġu joħorġu barra minn djarhom biex jaħdmu.

Madankollu jaqblu li mindu n-nisa bdew joħorġu jaħdmu wara ż-żwieġ, bdiet tinħoloq l-indipendenza tal-mara. Tant li skont Joe, illum “kwazi r-ragel ċkien, vis a vis l-mara”. Min-naħa tagħha, Josephine tistqarr li dari l-familja kienet aktar miġbura u bil-għaqal.

Permissività

Biex tagħqad, it-televiżjoni u anki l-internet kultant saru mezzi ta’ permissività anki għat-tfal żgħar. Dan jirriżulta wkoll minn filmati tal-pupazzi fuq il-kompjuter, fejn id-diretturi jinqdew bil-pupu u jirrakkuntaw stejjer kważi kważi sesswali, lil tfal ta’ ftit snin. Dawn, li jitilgħu f’dan l-ambjent minn ċkunithom, ma jistgħux jinbidlu ’l quddiem, jekk isegwu t-tali filmati, u allura immaġina x’ħajja jistennew li jgħaddu minnha. Ovvjament, il-hajja ta’ madwarhom tagħmilhom skjavi tagħha bla ma jridu. Anki ż-żgħażagħ li jaraw film fuq it-televiżjoni, bla ma jridu jkollhom isegwu partijiet minnu li żgur setgħu tħallew barra, u ma jimbarazzawx lill-genituri tagħhom u lin-nanniet, li magħhom ikunu jsegwuhom.

Joe jgħid li sfortunatament it-trobbija tat-tfal f’familji separati – li llum qed jiżdiedu bil-kbir – mhix isservi ta’ thejjija tajjeb għall-futur tal-istess tfal.

Finalment, iż-żgħażagħ tal-lum għandhom l-eskejpiżmu ta’ Paceville u l-idea li d-dinja saret f’daqqa, tant li meta jkollhom dar, jippretendu li jimlewha bl-aqwa ħtiġiet sa minn qabel ma jidħlu fiha. Allura jkunu qed jorbtu lilhom infushom b’mazzri ta’ djun, li f’ħafna każi ma jifilħux għalihom, bir-riżultat li mal-ewwel tilwim, jagħlqu dak li seta’ kien l-isbaħ kapitlu ta’ ħajjithom f’ħajja ta’ mħabba bħala miżżewġin.  

Trid jew ma tridx tieħu grazzja ma’ xi ħadd tfittex li tkun miegħu jew magħha u tiftaħ qalbek ukoll, u tibni fis-sod.

Jiġri iżda illi kelma, mġiba, ħsieb, kumment jagħti xaqliba oħra tal-għamla tal-għaqda li jkun hemm u jispiċċa kollox. Tkun qattajt il-karti.

F’ħajjitna jinqalgħu ntoppi; xkiel; dubju; se jheżżu, issa tista’ tieħu għalik għax dritt għax ħadd ma jagħmillek bżieq fuq mnieħrek u tista’ tara kif iddur magħhom.

Fil-ħajja tiltaqa’ ma’ kollox. Ma tridx tħalli kollox jinfluwenzak, imma l-anqas ittajjar ħbiberija ta’ tul ta’ snin għax moħħok ma tħaddmux.

Kien hemm bosta li qatgħu ħesrem bla ma xtaru u talbu parir. Illum qalbhom maqsuma; biex tibni ddum; biex tħott ma trid xejn.

Ħbiberija hi bħal bizzilla, fiha x-xogħol, imma meta tħares lejha, tpaxxik bis-sbuħija u l-irqaqat.  

Il-ħlewwa tiġbdek u l-gost ipaxxik u għalhekk minn barra jidher li kollox b’saħħtu. Trid tara ġewwa x’hemm. Meta bniedem tal-affari tiegħu jixtri dar, ifittex perit biex jgħarbel jekk id-dar fihiex nuqqasijiet moħbija u b’hekk ikollu rasu mistrieħa li daru soda.

F’dak kollu li tagħmel, li tfittex, li jseħħ f’ħajtek, ħares ‘il quddiem u għid għaxar snin oħra kif se nkun, u kif inħossni mhux biex tkun issikkat f’ħajtek, iżda jkollok inqas dispjaċir ‘il quddiem u inqas kobob li ma tistax tħoll. Ħafna kienu dawk li fetħu toroq u daħlu fi sqaqin għax ma xtarrux għażilthom qabel. Idħol fil-qalba, ara x’hemm b’hekk biss ma jkollokx kollox immermer mingħajr ma taf.

Għax mhux kull ma jleqq deheb u dak li jsaħħar issa jista’ jbikki bil-qawwa wara tul ta’snin.

Din id-drawwa li ninqdew u narmu, li nbiddlu dak li ma jogħġobniex tista’ tagħmilna bnedmin tal-qoxra u li naqtgħu mingħajr ma’ naħsbu.

Min jaqta mingħajr ma jqis, minn mitt jarda ma’ joħroġx qmis! Aħseb u erġa’ aħseb jaqbel lilek.  

Għaddasa prima, li hi magħrufa għall-ħila tagħha mal-klieb il-baħar, dan l-aħħar inġibdilha filmat, tqiegħed idha f’ħalq din il-ħuta, biex taqlgħalha sunnara li weħlitilha fil-fond ta’ garġiha.

Hekk kif il-klieb il-baħar bdew iduru ma’ ħabibithom u ma’ għaddasa oħra li niżlu magħha fil-baħar blu u ċar tal-Bahamas, it-Taljana Cristina Zenato, mingħajr biża’ ta’ xejn, tidher iddaħħal idha f’ħalq il-predatur u tneħħilha s-sunnara għal kollox.

Il-filmat juri wkoll lil din il-ħuta feroci tikkwieta fil-preżenza ta’ Cristina, u hekk kif din iddaħħlilha idha fil-fond ta’ ħalqha, lanqas tipprova tigdimha.

Jingħad madankollu, li taħt il-wetsuit tagħha, Cristina kellha libsa tal-azzar, ikkatinata rqiq. Hi rnexxielha traqqad lill-ħuta billi togħrkilha l-partijiet magħrufa bħala l-ampullae ta’ Lorenzini, li huma mijiet ta’ pori madwar imneħirha u ħalqha.

B’riżultat ta’ dan, il-ħuta tipparalizza ruħha sa madwar kwarta, u tidher rieqda f’idejn Cristina, li ilha twettaq dan ix-xogħol għal kważi 20 sena, iżda xorta waħda; dejjem tilbes l-ilbies protettiv biex tilqa’ għal xi gidma mhix mistennija.

It-talenti ta’ Cristina wassluha biex tkun magħrufa u mitluba għal xogħol mill-produtturi ta’ filmati u dokumentarji televiżivi u s’issa ħadmet mad-dinja kollha, fosthom ma’ organizzazzjonijiet bħall-BBC, Discovery, Nat Geo, ABC, Science and Nature.

Hi wkoll il-mexxejja ta’ tim ta’ għaddasa tas-Soċjetà ta’ Esploraturi ta’ taħt il-Baħar (UNEXSO) fil-Gżira Grand Bahama.

“Kif ħlisna mill-għarqa, sirna nafu li l-gżira kien jisimha Malta. In-nies tagħha ġabu ruħhom magħna bi ħlewwa liema bħalha. Laqgħuna tajjeb lilna lkoll u qabbdulna ħuġġieġa, għax kienet bdiet nieżla x-xita u kien il-bard….” Għoddni qed nilmaħ lill-appostlu San Luqa jikteb dawn il-vrus taħt id-dawl kiebi ta’fjamma ta’ xemgħa tperper maż-żiffa dieħla fil-kamra. L-istess ġabra ta’ kliem li llum, wara dawn is-snin kollha, għadna nisimgħu jinqara kull sena waqt il-quddiesa taċ-ċelebrazzjoni tal-miġja ta’ San Pawl f’pajjiżna. Jingħad li fis-sena 60 W.K., San Pawl waqqaf l-ewwel knisja f’Malta, proprju fil-grotta tar-Rabat, fejn kien qiegħed jiġi miżmum bħala ħabsi. U minn hemm beda l-kult qawwi Pawlin li matul is-snin ġibed lil bosta barranin lejn pajjiżna, hekk kif dawn xtaqu jmiddu passejhom fuq l-istess art li mexa fuqha dan il-qaddis. Hekk kif Frar huwa sinonimu ma’ din il-ġrajja tant kbira, għal dil-ġimgħa għażilt li nżur il-kumpless tal-Mużew Wignacourt li jinsab ir-Rabat, liema binja twassal ukoll għall-grotta ta’ San Pawl. Madanakollu, hekk kif flimkien mal-Kuratur Dun Ġwann Azzopardi u mal-Assistenta Kuratriċi, Michelle Galea, dort il-livelli varji li fih dan il-post, bqajt sorpriża kemm fir-realtà dan is-sit huwa ġawhra ta’ wirt kulturali li ma jkoprix biss din il-ġrajja imma anki diversi perjodi oħra tal-istorja għanja ta’ pajjiżna.

Tassew, kienet il-grotta li llum hija magħrufa bħala Ta’ San Pawl, li nisslet ir-reverenza lejn din il-biċċa art. Iżda minn hemm, ftit ftit, tqanqal moviment sħiħ, hekk kif l-awtoritajiet responsabbli minn dil-grotta, għarfu l-valur ta’ dan il-post u bdew jużaw din is-sitwazzjoni għal diversi għanijiet, sakemm illum insibu numru ta’ binjiet li twaqqfu fuq dan is-sit reliġjuż. Intant, kull min iżur il-Mużew Wignacourt u jiġi akkumpanjat mill-Kuraturi, inkella jagħżel li jdur mal-post permezz ta’ audio-guide, għandu l-opportunità li jesperjenza dawn it-tibdiliet li fosthom jinkludu l-grotta ta’ San Pawl, labirint sħiħ ta’ ipoġew taż-Żminijiet Feniċi, Rumani u Kristjani, grupp ta’ xelters imħaffra f’qiegħan l-art matul it-Tieni Gwerra Dinjija, u mużew mogħni b’kollezzjonijiet differenti u interessanti.

Inżilt flimkien ma’ Michelle lejn il-grotta ta’ San Pawl u hemm qattgħajna ftit ħin fis-silenzju, nosservaw is-sempliċità tagħha, kif jixraq. M’hemm l-ebda dokument li jikkonferma li kienet proprju din il-grotta li kien fiha San Pawl meta kien f’pajjiżna. Imma min-naħa l-oħra, illum għandna biżżejjed tagħrif biex nagħrfu fejn kienet il-belt Melite u sa fejn kienu jaslu l-konfini tagħha. B’hekk nistgħu nikkalkulaw fejn kienu l-ħabsijiet ta’ dak il-perjodu, li ġeneralment kienu jinsabu eżatt barra l-belt. U minn xi sinjali fis-soqfa tal-grotta nnifisha, hemm indikazzjoni qawwija li din setgħet kienet tintuża bħala ħabs. Huwa fatt kurjuż illi l-kult ta’ San Pawl ma ħax mill-ewwel fost il-Maltin, kemm minħabba li dawn kellhom l-allat tagħhom u probabbilment anki minħabba t-theddida tal-preżenza tar-Rumani li kienu qed jippersegwitaw lill-Kristjani.

Infatti jidher illi kien il-patri eremita Spanjol, Juan Benegas de Cordoba, li kabbar din id-devozzjoni meta fis-17 il-seklu, huwa żar din il-grotta u din tant laqtitu li ddeċieda li jiddedika ħajtu biex jippromwovi din id-devozzjoni lejn San Pawl fil-gżejjer tagħna. Il-ħsieb tiegħu rnexxa, hekk kif dan beda jattratta lejn pajjiżna ammont kbir ta’ pellegrini sabiex iżuru dan il-post. Dan il-fatt ġibed ukoll l-attenzjoni tal-Gran Mastru Fra Alof de Wignacourt li ma damx wisq ma għaraf il-potenzjal ta’ sit bħal dan u xtaqu li jsir tal-Ordni peress li din ma kellha l-ebda proprjetà li kienet abbinata ma’ dan il-qaddis, filwaqt li d-Djoċesi ta’ Malta kellha aktar minn post wieħed. Wara diversi diskussjonijiet, fosthom mal-Papa Pawlu V, ġie deċiż li l-grotta ta’ San Pawl kellha tgħaddi f’idejn il-kustodja ta’ l-Ordni u tinfired minn mal-parroċċa ddedikata lill-istess qaddis li kienet inbniet fis-16 il-seklu, sabiex din tibqa’ tal-Isqof u tal-poplu. Min-naħa tiegħu l-Gran Mastru kien obbligat li jipproteġi l-grotta u li jagħmilha disponibbli għall-pellegrini. B’hekk huwa ordna l-kostruzzjoni ta’ palazz maħsub għall-Kappillani ta’ l-Ordni li kellhom ir-responsabbiltà li jieħdu ħsieb is-sigurtà ta’ din il-grotta lejl u nhar. M’hemmx għalfejn ngħidu, dan kien ukoll mezz li bih setgħu jintlaqgħu wkoll l-aqwa nobbiltà ta’ dak iż-żmien f’pajjiżna fejn apparti li dawn kienu jkunu miġbuda mill-ispiritwalità tal-post, dawn kienu jiġu attratti wkoll mill-prestiġju tal-Ordni u probabbilment kienu jħallu xi kemxa ġmielha warajhom. Fil-fatt fuq il-grotta, l-Ordni bniet ukoll knisja ċkejkna ddedikata lil San Publiju fejn illum il-viżitaturi jistgħu jaraw dak li ħallewlna l-kavallieri f’dan il-post, fosthom kwadru titulari li juri xbieha tal-Madonna bil-Bambin li qed iżomm f’idejh is-salib ta’ l-Ordni, liema xogħol huwa tal-artist Mattia Preti.

Il-mawra fil-Mużew ta’ Wignacourt issa niżlitna ‘l isfel, lejn il-katakombi msawwra fil-blat tal-madwar. Ikolli ngħid li kont impressjonata ferm bl-istat tajjeb ta’ konservazzjoni ta’ dan is-sit. Ta’ min isemmi illi dan il-mużew għamel madwar sena u nofs magħluq sabiex isirlu r-restawr u l-konservazzjoni li kellu bżonn, wara li kien ilu miftuħ mill-1981, u kien f’Diċembru tal-2013 li reġa’ nfetaħ għall-pubbliku. Il-katakombi jkopru perjodi differenti fl-istorja u jitfgħu dawl sinifikanti fuq ir-ritwali ta’ dak iż-żmien. Kif bosta minnha jafu, dawn l-inħawi tar-Rabat huma miżgħuda b’dawn il-katakombi li llum jinsabu mifruxa taħt id-djar tal-madwar u minn żmien għall-ieħor nisimgħu b’xi skoperta ta’ xi parti oħra tagħhom. Infatti, ġara l-istess hawn ukoll fejn f’dawn l-aħħar snin, waqt xi xogħolijiet li kienu qed isiru, inkixfet parti oħra żgħira ta’ katakombi li fiha nstabet agape table li madwarha n-nies kienu jiċċelebraw il-vjaġġ tal-mejjet lejn dinja aħjar permezz ta’ ikla bejniethom. Sfortunatament, il-katakombi kollha li jinsabu ġo dan il-post ġew imbattla milli kien fihom u minflok intlew bit-terrapien waqt it-Tieni Gwerra Dinjija sabiex tissaħħaħ l-art ħalli taħtha jitħaffru aktar xelters. Min jaf x’qatt instab u x’qatt ittieħed minn dawn il-katakombi matul is-snin! Imma f’qabar minnhom, ġewwa din il-parti ċkejkna tal-katakombi li nstabet dan l-aħħar, wieħed għadu jista’ jara xi għadam uman li b’xi mod irnexxielu jiskappa d-destin li għaddew minnu l-oqbra l-oħra.

Taraġ ieħor aktar ‘l isfel li donnu jieħdok fil-qalba tal-art, iwassal għax-xelters li kellhom jitħaffru malajr sabiex joffru protezzjoni lin-nies tal-inħawi waqt l-attakki kiefra tal-gwerra. Mill-ġdid, dawn ix-xelters miżmuma f’kundizzjoni mill-iprem, jitfgħu dawl differenti lil realtà oħra li għex il-poplu tagħna f’passat aktar riċenti. F’dawn ix-xelters, wieħed isib ħamsin kamra b’kollox u meta wieħed jgħodd kemm kienu jesgħu nies anki l-kurituri ta’ bejniethom, ġie kkalkulat li setgħu jilqgħu fihom madwar 350 persuna. Fatt interessanti huwa li wħud minn dawn il-kmamar ġew imżejjna, kemm billi nżebgħu l-ħitan tagħhom, u anki permezz ta’ madum sabiħ kollu diżinji kkuluriti. Jagħtik li taħseb li anki f’dan iż-żmien imwiegħer u f’din is-sitwazzjoni ta’ tbatija u ta’ biża’, kien hemm min ittanta jsebbaħ anki din it-toqba fil-blat, forsi biex jinsa l-kruha. Madanakollu, fir-rigward ta’ kamra minnhom partikolarment aktar imdaqqsa u rranġata, kien hemm xi anzjani Rabtin li taw indikazzjoni li din kienet qed tiġi użata biex in-nisa tqal setgħu jwelldu t-trabi tagħhom fiha jekk jinqabdu waqt xi attakk mill-ajru. Ikun tassew interessanti li kieku nsibu lil xi ħadd li għadu jiftakar dan iż-żmien u jittieħed rikordju bil-miktub u idealment viżwali tal-memorji tiegħu.

Finalment kien imiss li nerġgħu nitilgħu ‘l fuq u hekk kif ħriġna fil-modernità tal-mużew, għal ftit mumenti ħassejt l-impressjoni li kont għadni kif tlajt minn dinja oħra. Anki dan il-mużew huwa maqsum f’żewġ partijiet. Fin-naħa t’isfel wieħed jista’ japprezza l-arkitettura sabiħa tal-post u jifli xi kollezzjonijiet, fosthom 49 mudell ta’ kappella maħdumin minn George Pellegrini Petit; oġġetti antiki li kienu jintużaw fil-funerali, bħal katallett tal-epoka barokka; tagħmir tal-knisja inkluż ċuqlajta kbira li kienet tintuża fil-ġimgħa l-kbira, u għadd ta’ buzzetti artistiċi tal-iskultur magħruf Anton Agius li ġew mgħoddija minn martu bħala donazzjoni lil dan il-mużew. Oġġett mhux tas-soltu miżmum hawnhekk hija l-karozza Austin Six Limousine tal-1937, li dari kienet tintuża mill-Arċisqof Dom Maurus Caruana u mill-Arċisqof Mons. Mikiel Gonzi.

Fis-sular ta’ fuq, il-viżitaturi jistgħu josservaw il-lussu tal-palazz li dari kien tal-Kappillani tal-Ordni u li llum huwa mibdul fi swali ta’ esebizzjonijiet varji. Parti kbira mill-esebizzjonijiet tinkludi bosta xogħolijiet tal-arti ta’ wħud mill-aqwa artisti bħal Vincenzo Hyzler, Francesco Zahra, Giuseppe Calì, Antoine Favray u Mattia Preti. L-iktar pittura antika fil-kollezzjoni ta’ dan il-mużew huwa kwadru poliptiku tal-1588 li llum hu ffurmat minn ħames partijiet fejn fihom wieħed isegwi l-ħajja ta’ San Pawl. Xogħol ieħor interessanti juri xbieha tad-Duluri li ġiet impinġija fuq injama ta’ daqs żgħir minn Mattia Preti. Minħabba li din ix-xbieha nħadmet b’lewn wieħed kjar oskur u peress li m’għandix is-soliti movimenti bħall-pitturi oħra, hemm min jaħseb li l-artist seta’ ħadem din il-pittura għalih biex iġorrha miegħu bħala speċi ta’ santa. Esebizzjonijiet oħra jinkludu relikwi, fosthom anki kopja tal-liżar ta’ Turin li ġiet awtentikata fl-1663, kwadri tal-ex-voto, paramenti ta’ Papa Pawlu V, mapep antiki u numru ta’ artifatti arkeoloġiċi li jingħad li nstabu fl-inħawi tal-Baħrija u tar-Rabat. Esebit ieħor interessanti huwa artal portabbli li kien jintuża fuq ix-xwieni; oġġett rari li probabbilment bħalu wieħed isib biss f’xi kollezzjoni privata. Wieħed jista’ jżur ukoll il-kamra tal-Kapitli mgħonija b’għadd ta’ kwadri ta’ Gran Mastri differenti, fosthom dak ta’ Wignacourt. Imbagħad hemm ukoll il-kappella li kienu jużaw il-kavallieri u sepulkru li kien jintrama f’Ħamis ix-Xirka. Kamra oħra li laqtitni kienet dik tat-teżorier li fuq is-sodda tiegħu, fl-għoli fuq ir-raff, imma dejjem taħt għajnejh, kien iżomm il-kaxxa tal-flus ħalli jipprova jevita milli xi ħadd jisraqhielu.

Huwa importanti li wieħed ikun jaf li parti kbira minn dawn il-kollezzjonijiet li wieħed jista’ jara f’din is-sezzjoni tal-mużew, għaddiet hawnhekk bħala donazzjoni fl-1960, permezz ta’ wirt li ħalla n-Nutar Francesco Catania, li kien magħruf ħafna r-Rabat. Il-kollezzjonijiet li ġew minn għandu kienu jinkludu kwadri, għamara, diżinji, kotba, mapep, u artifatti arkeoloġiċi imprezzabbli. Dun Ġwann Azzopardi spjegali kif hu kellu x-xorti li jiltaqa’ man-Nutar Catania li spiss kien jinkoraġġih biex jinteressa ruħu fl-istorja sħiħa ta’ dan il-kumpless Pawlin. Mur għid lin-nutar li fl-1981, kellu jkun proprju Dun Ġwann li kellu jkun l-ewwel Kuratur ta’ dan il-mużew. Aktar minn hekk, min jaf qattx basar li l-istess qassis kien ser ikun l-editur tal-ktieb ‘Notary Francesco Catania (1872-1960) and his collections at the Wignacourt Museum’ li ser joħroġ għall-bejgħ mill-ġimgħa d-dieħla. Dan il-ktieb li fih 440 illustrazzjoni, jinkludi wkoll għadd ta’ materjal informattiv dwar il-Mużew Wignacourt u dwar in-Nutar Catania u l-kollezzjonijiet tiegħu. Fosthom wieħed isib numru ta’ studji u ta’ katalogi li jagħtu tagħrif siewi dwar dawn il-kollezzjonijiet: bħal ngħidu aħna katalogu tal-kwadri li ġie ppreparat minn Antonio Espinosa Rodriguez li kien Kuratur tal-Mużew Marittimu ta’ Malta u aktar tard tal-Mużew tal-Arti; katalogu tal-artifatti arkeoloġiċi tal-Perjodi Feniċi, Puniċi u Rumani li ġie mfassal mis-Superintendent tal-Wirt Kulturali, Anthony Pace; studju tad-diżinji li sar mill-Kuratriċi tal-Mużew Nazzjonali tal-Arti, Bernadine Scicluna, u studju ta’ mappa ta’ Malta tal-1833 li twettaq mill-avukat u espert fil-qasam tal-mapep, Dr Albert Ganado.

Bla dubju, il-Mużew Wignacourt joffri esperjenza distinta lil kull min iżuru, hekk kif dan il-post u l-kollezzjonijiet tiegħu, kapaċi jolqtu għadd ta’ interessi differenti. Peress li wieħed jeħtieġ iqatta’ siegħa jew tnejn jekk irid jara sewwa dan il-post, kafetterija li tinsab f’dan il-mużew, tkompli ssaħħaħ il-professjonalità ta’ dan is-sit li għandu jkun xempju għas-siti kulturali kollha tagħna.

Il-Mużew Wignacourt jinsab fi Triq il-Kulleġġ, ir-Rabat. Għal aktar informazzjoni, tistgħu ċċemplu fuq 27494905.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela ĠABRIET IT-TIFKIRIET (17 il-parti) tat-Torċa tat-23 ta’ Frar 2014)

minn Charles B. Spiteri

Għaxriet ta’ snin qabel ma kien hawn iċ-ċellulari, u dinja ’l bogħod mill-Facebook, Harold ‘Johnny’ Johnson u Eddie Scott Jones, ħasbu li se jinfirdu għal dejjem meta sellmu lil xulxin wara li nħelsu minn ħabs Nazist.

Wara li sparawlhom f’missjonijiet separati u kellhom jinżlu bil-paraxut tagħhom fuq l-art tal-għadu, iltaqgħu fiċ-ċelel tal-barbed-wire għall-priġunieri tal-gwerra, fi Stalag Luft VI, fl-1944.

It-tnejn b’ħajra qawwija għall-arti, saru inseparabbli — dejjem flimkien u jpinġu fil-ħabs iffriżat fil-Litwanja. Iżda meta wasal il-waqt għall-ħelsien tagħhom, Johnny, ta’ 23 sena, kellu jmur f’Leeds, pajjiżu, waqt li Eddie, ta’ 21 sena, kellu jirritorna f’Liverpool.

Huma kienu ppremjati b’labra tal-ingravata kull wieħed, f’forma ta’ paraxut.

Ħadd minnhom ma emmen li wara l-firda kellhom jerġgħu jiltaqgħu inċidentalment wara 70 sena ta’ ħbiberija.

Kien meta Eddie, illum ta’ 91 sena, kien qed jaħdem għall-kumpanija Pagan Smith, li xi ħadd irrimarkalu għal-labra tal-ingravata u qallu li kien hemm xi ħadd ieħor jaħdem hemm, li kellu labra bħalha.

Mejjet bil-kurżità biex jara min seta’ kien dan il-paraxutist, li bħalu ngħata l-labra ta’ mertu,  mexa wara l-kollega, biex tlaqqgħu miegħu. Għax il-labra kienet tingħata lil kull min ikun imġiegħel jaqbeż mill-ajruplan tiegħu.

Metasab lil ħabibu Johnny, baqa’ mibluh u qajla seta’ jemmen, iżda malajr għannqu lil xulxin u ma damux ma pinġew il-ġrajja tagħhom tas-snin 40.

Eddie Jones pinġa mill-memorja l-avventuri tiegħu fuq il-linji tal-għadu, jispara fuq il-postijiet tagħhom u jfittex postijiet fejn seta’ jillandja.

Johnny Johnson, li kien itir mal-Iskwadra 102, kellu jaqbeż darbtejn bil-paraxut mill-ajruplan tat-tip Halifax tiegħu. Mat-tieni darba nqabad mill-Ġermaniżi. Huma sparaw u laqtulu l-ajruplan fit-3 ta’ Diċembru, tal-1942, f’għoli ta’ 15,000 pied. Hu wkoll pinġa dak li jiftakar fiż-żmien tal-gwerra.

Minn Charles B. Spiteri

George u Marija huma t-tnejn mill-Furjana u għalkemm ma kinux jafu lil xulxin mill-bidu, il-familja Lewis kienet taf sew lill-familja Bugeja u viċi versa. Ta’ sbatax-il sena u nofs, George daħal jaħdem bħala emergency teacher mal-Gvern, u darba kien mistieden għal dance organizzat mill-għalliema. Ħafna drabi ż-żfin kien ikun organizzat fl-iskola Primarja tal-Furjana.

Joe, ħu Marija inzerta kien għalliem ukoll, u meta mar mal-għarusa tiegħu Candida, ħa miegħu lil oħtu Marija. Ħarsa minn hemm u oħra minn hawn, George ra lil Marija u talabha tiżfen miegħu. Hi aċċettat. Ħadu grazzja ma’ xulxin u komplew jiżfnu.

Ħin bla waqt, Candida ħassitha mhix f’sikitha u Joe talab lil George jagħmillu pjaċir biex aktar tard iwassal lil oħtu d-dar. Għalhekk George kellu l-ħin jistaqsiha kinitx taħdem, u meta waslu ħdejn id-dar tagħha, ried ikun jaf jerġgħux jiltaqgħu. Dak il-ħin la qaltlu iva u lanqas le. Iżda peress li semmietlu l-post fejn kienet taħdem, beda jmur ħdejn ix-xogħol tagħha.
Marija tirrakkonta li darba kien hemm ġugarell forma ta’ rocket u George qalilha- ‘‘Tiġi miegħi fil-qamar’’

Rakkomandazzjoni

Dari n-nies kienu aktar moħħhom f’xuxlin u mara mill-inħawi staqsiet lil omm Marija jekk bintha kinitx daħlet għarusa għand ta’ Lewis, għax kienet ratha ma’ George. Iżda kien daħal ħu Marija fin-nofs u qalilha li dak kien il-ħabib tiegħu. Bi tbissima, George jgħid li Joe kien għamillu rakkomandazzjoni!

Għalkemm ommha u missierha kienu nies ta’ dixxiplina kbira, ma ħaduhiex kontra binthom, l-aktar għax kienu jafu x’nies huma l-familja Lewis. Terġa’ Maria Stella, iz-zija ta’ George, kienet tgħallem id-duttrina lill-bniet tal-lokal, fosthom lil Marija.
George hu t-tieni wild minn sitta, waqt li Marija hi s-sitt waħda mid-disat itfal tal-familja Bugeja. George hu ikbar minn Marija bi tliet xhur biss. Mill-ewwel kienu aċċettati mill-familji rispettivi, għax kienu jafu sew li huma żewġ familji magħqudin. Bħala familji kienu jiltaqgħu f’xi okkażjoni u mhux li jmorru għand xulxin. Darba, iz-zija ta’ George iltaqgħet ma’ Marija u lin-neputi tagħha qaltlu- ‘‘tfajla bħalha, ibża’ għaliha u titlaqhiex.’’
Damu għarajjes ħames snin u l-aktar li kienu jiltaqgħu għal ftit ħin, xi jumejn u l-aktar tlieta fil-ġimgħa, peress li ta’ 19-il sena, George daħal il-Kulleġġ San Mikiel, jistudja għal għalliem regolari. Dak iż-żmien, l-istudenti kienu jorqdu l-Kulleġġ u joħorġu biss għal ftit sigħat nhar ta’ Erbgħa. L-irqad fid-dar tal-ġenituri kien ikun biss is-Sibt u l-Ħadd.

Ma toħroġx weħidha

Id-dixxiplina u r-rettezza ta’ dari kienet ħaġa tal-għaġeb, tant li Marija u George jirrakkuntaw bi tbissima fatt li llum lanqas jitwemmen. Mela, kien ġie għal vaganza hu Marija minn barra, flimkien ma’ martu, u lejla waħda stieden lil Marija biex tmur magħhom tara filmat, peress li George kien ma’ familtu San Pawl il-Baħar. Meta missierha raha mbiddla, staqsieha fejn kienet sejra u xħin qaltlu li kienet ħierġa ma’ ħuha u l-mara tiegħu, qalilha ma tmur xejn. Mhux biss, talli llitika ftit ma’ ħuha għax qallu li Marija kienet għarusa u ma kellhiex toħroġ weħidha. Naturalment, ħuha ħa għalih.

George jirrakkonta wkoll il-ħajja matul is-sentejn li għamel il-Kulleġġ. Kien ikollu Lm18 kull tliet xhur, meta kien diġa’ dieħel fl-20 sena tiegħu…u għarus! Iżda qatt ma talab flus lil missieru. Dejjem qadef għal rasu għax kien jistħi u biex mill-Belt imur San Pawl jitħarreġ fil-water polo kien jara kif iqanċaq. U dan meta n-nol tal-karrozzi tal-linja kien ta’ tliet soldi.

Hawnhekk semma li anki l-istess sagrifiċċji ta’ dari kienu jiddixxiplinaw lit-tfal. Hu tal-fehma li llum morna lura f’kollox, inkluż fl-edukazzjoni. Illum kulħadd ifittex id-drittijiet u allura lanqas id-dixxiplina ma baqa’ postha.
Iżda ż-żmien baqa’ għaddej u George u Marija waslu għall-għerusija. Bħala għarajjes kienu jmorru ta’ spiss il-knisja tal-Kapuċċini u jqerru għand Patri Beneditt. Għalhekk kien xieraq li għat-tberik taċ-ċrieket, talbu lilu. L-okkażjoni kienet ċelebrata b’festin fid-dar ta’ Marija.

Għajnuna lil Kana

Dak iż-żmien kien għadu kif beda l-Moviment ta’ Kana u l-fundatur, Dun Charles Vella talab lil George u lil Marija biex jgħinuh. Huma kellhom sehem attiv fit-tmexxija tiegħu u George kien magħżul kemm bħala Chairman tal-Pre Kana, kif ukoll kien fl-Eżekuttiv.
Marija tgħid li ġieli kien hemm ġranet fejn kienu jdumu xi ftit l-Istitut Kattoliku, u missierha u ommha kienu jgorru, iżda meta ssemmilhom lil Dun Charles, kollox kien jikkalma.
Terġa’ dak iż-żmien kienu bdew iċ-ċelebrazzjonijiet ta’ San Pawl tal-1960. Dun Charles kien wieħed mill-organizzaturi ewlenin u George kien miegħu f’kollox. Jiftakar li kienu ċelebrazzjonijiet tremendi- Fuq il-Gżejjer, fuq il-Fosos tal-Furjana…Kardinali fostna…

Żwieġ uniku

Kienu għadhom fil-Moviment ta’ Kana meta wasal il-jum taż-żwieġ tagħhom. Kien il-Ħadd 28 ta’ Mejju, 1961. Peress li dak ix-xahar kien se jiġi fi tmiemu l-kors tal-għarajjes, Dun Charles ħajjarhom jiżżewġu fil-Kappella tal-Istitut Kattoliku, fejn illum hemm il-booking office. Dan biex l-għarajjes li attendew il-kors, itemmuh bil-quddiesa tagħhom. George u Marija qablu u kienu l-uniċi tnejn min-nies li żżewġu hemm.

Intramaw is-siġġijiet fl-entratura tal-Istitut u t-tieġ tagħhom kienet okkażjoni partikulari, fejn il-mistednin ta’ George u Marija u l-koppji għarajjes li attendew il-kors ta’ Kana, tħalltu flimkien għall-quddiesa.

Wara t-tieġ, il-miżżewġin friski ħadu drink mal-għarajjes ħbiebhom fil-bottegin tal-Istitut Kattoliku u wara marru għal festin familjari.
Il-qamar il-għasel tagħhom kien se jkun fid-dar il-ġdida tagħhom u dan biex jibżgħu għall-flus li kellhom. Iżda Dun Charles, li dak iż-żmien, il-familja tiegħu kellha l-Meadowbank Hotel, f’Tas-Sliema, tahom sorpriża billi bagħathom għal erbat ijiem bla ħlas hemmhekk.

Mill-Furjana għall-Fgura

Għar-rigward tad-dar fejn kellhom jibdew jgħixu, il-koppja Lewis tgħid li ma kinitx ħaġa faċli ssib akkomodazzjoni. Iżda darba, missieru qallu li kien hemm wieħed li kelu xi postijiet il-Fgura. George jistqarr li lanqas kien jaf fejn kienet il-Fgura, iżda qabel ma’ missieru li jmorru jarawhom.
Kienu postijiet bil-pilot scheme. Tħallas somma bil-quddiem u l-kumplament fi żmien 25 sena. Kemm George kif ukoll martu Marija ma kellhomx alternattiva, għax wara kollox, il-post għoġobhom. Għalhekk qatgħuha li jixtruh, l-aktar ukoll għax kienu ilhom ħames snin jistennew.
Marija waqfet mix-xogħol maż-żwieġ, iżda l-għaqal tagħha fejn jidħol tisjir, xiri u ħjata, għenithom iħallsu l-post qabel iż-żmien. George ukoll kien imidd idejh f’ħafna mix-xogħol tad-dar u allura s-sold kienu jibżgħu għalih.
Marija tgħid li ħafna kienu jiskantaw bihom li marru jgħixu l-Fgura, għax kien għadu lokal mhux żviluppat, tant li damu żmien twil bla dawl fit-triq u bla ilma fid-dar. Għall-ilma kienu jridu jterrqu tliet kantunieri u jġorruh fil-bramel, kemm għall-ikel u l-ħasil kollu meħtieġ. It-toroq kienu għadhom imħarbtin u bil-baqar warajhom. Iżda kien ambjent li lil George u Marija għoġobhom, għax ma kienx wieħed tas-soltu.
Eżatt fl-ewwel anniversarju taż-żwieġ tagħhom (l-aħħar Ħadd ta’ Mejju), twelditilhom l-ewwel minn tlett itfal bniet- Marika, Roberta u Catriona. It-tifla ż-żgħira twieldet 14-il sena wara Roberta.

Magħmudija f’Betlem

Minn żmien qabel ma twieldet Catriona, George kien jitla’ spiss Israel – l-ewwel għal studju u wara bħala tour leader. Għalhekk wettaq xewqa kbira billi lil Catriona għammduha f’Betlem, meta kellha sitt xhur. Illum, George u Marija huma nanniet ta’ erba’ neputijiet, tnejn Malta u tnejn fl-Amerika.

Meta jħarsu lura lejn it-tibdil tal-valuri Nsara Marija tgħid li flimkien ma’ ħutha kienet tattendi l-quddiesa ta’ kuljum – mhux bilfors, iżda bi drawwa. Missierha u ommha jmorru għal tal-5.00 a.m u huma kienu jattendu tas-6.30a.m jew tas-6.45a.m. qabel ma jmorru l-iskola. Anki r-rużarju kien jingħad kuljum bejn il-familja kollha.

Min-naħa tiegħu ħajjet George ma kinitx l-istess. Bħala tifel, mill-Furjana marru joqogħdu San Pawl il-Baħar, qrib il-parroċċa, għax kienu evakwati fil-gwerra minħabba li waqgħetilhom id-dar. U f’San Pawl ma kienx hemm wisq x’tagħmel. It-tfal, l-aktar subien kienu jilagħbu fil-kunvent u jiġri mal-Patrijiet Franġiskani. Filgħaxijiet ma kienx isir quddies, iżda jingħad ir-Rużarju u t-tfal jgħiduh magħhom. Hekk għaddiet tfulitu, u dawk id-drawwiet baqgħu fih.

Għar-rigward taż-żwieġ ta’ llum, il-koppja Lewis tisħaq li għandu jkun hemm preparazzjoni aktar qawwija, għax iż-żwieġ mhux logħba. Lanqas trid tibqa’ l-mentalita’ li ‘‘niżżewġu u meta ma naqblux, nitilqu lil xulxin’’. George jemmen li jekk iż-żwieġ jinbena fuq din il-premessa, jitkisser kollox għax ma jkunx hemm il-ġebla tax-xewka.
Anzi, George ikompli jgħid li ż-żwieġ għandu jittieħed bħala sagrifiċċju. Meta jkollok it-tfal żgħar mod, meta jikbru mod ieħor u meta jiżżewġu, mod ieħor. U jekk koppja ma tkunx soda u tgħix fit-talb, mal-ewwel kurrent kontra tagħha… titlaq.
Libertajiet

Marija hi tal-fehma li llum kollox miexi bil-maqlub. Tgħid li dari, bħala għarajjes, ftit kien ikollhom ħin flimkien, iżda ladarba tnejn jiżżewġu, kienu jingħaqdu bi skop sinċier u għal dejjem. Illum, suppost li tnejn li deħlin għaż-żwieġ, ikunu draw aktar u jafu sew il-karattru ta’ xulxin, għax mhux talli jqattgħu aktar ħin flimkien, talli għandhom il-libertajiet kollha li dari ma kienx hawn. Iżda dawn il-libertajiet qed iwasslu għal-libertina;; u għas-separazzjonijiet!

George u Marija jemmnu li hemm drabi fejn it-tort jista’ jkun tal-ġenituri, li għax ħassew it-toqol u s-sagrifiċċju fi tfulithom, għamlu ħilithom biex lil uliedhom iżommuhom fuq ir-rix. U flok li jagħtuhom valuri, servizz u stampa ċara tal-ħajja, jagħtuhom affarijiet li ma jagħmlulhom tajjeb għall-ġejjieni. Iżda jgħidu wkoll li drawwiet ġodda u l-mezzi ta’ komunikazzjoni daħħlu mentalita’ ġdida dwar iż-żwieġ.
Terġa’ llum, numru kbir ta’ żgħażagħ li waslu biex jiżżewġu, jemmnu li lanqas għandhom għalfejn jattendu għall-korsijiet ta’ Kana. Jippretendu li jafu kollox u li huma superjuri. Iżda meta jindunaw bl-iżball, ġeneralment ikun tard wisq.