Page Status: Pending

Minn Charles B. Spiteri

Ħafna jsostnu li s-snin sittin kienu s-snin tad-deheb. U Joe Vella u Josephine Chetcuti, ma jistgħux għajr jaqblu ma’ dan Il-fatt. Dak iż-żmien kien popolari wkoll il-ħruġ ta’ gruppi, sija xebbiet għalihom kif ukoll ġuvintur għalihom. U post mill-aktar imfittex kien l-ajruport l-antik ta’ Malta, fejn nhar ta’ Ħadd, f’xi s-6.30 p.m., fir-ristorant fuq, imdawwar bil-ħġieġ kien ikun hemm l-orkestra u ż-żfin.

Joe Vella twieled Birkirkara, lil Josephine nee’ Fitzpatrick u Antonio Vella D’Ancona u baqa’ jgħix hemm sa ma miet missieru fl-1962. Minn dik is-sena mar jgħix ma’ oħtu, Santa Venera sakemm iżżewweġ. Kienu ħamest aħwa Maria, Norris, Rosa (soru Franġiskana) u Marlene. Joe hu t-tielet wieħed.

Missieru kien ħabib kbir tan-Nutar Emanuele Agius MP, u tal-eks Ministru tal-Edukazzjoni Dr Pawlu Borg Olivier. Dr Borg Olivier ta’ spiss kien imur id-dar tal-ġenituri tiegħu u xi drabi kienu joħorġu jistadu flimkien. Mhux hekk biss, talli għad għandu quddiem għajnejh meta f’elezzjoni ta’ snin twal ilu, ma jiftakarx id-data – Pawlu Borg Olivier kien għandhom u wara li semgħu r-riżultati minn fuq ir-Rediffusion, hu u missieru bdew jaqbżu u jitgħannqu meta semgħu li rebħu n-Nazzjonalisti.

Żmien Napuljun

Joe jirrakkonta wkoll li skont arblu tar-razza li għandu, antenat tiegħu kien Charles Andre Pozzo di Borgo, li kien deskritt bħala l-akbar għadu ta’ Napuljun, minkejja li għall-bidu kienu hbieb kbar. Iżda minħabba nuqqas ta’ qbil, Napuljun kien eżiljah f’Korsika. Minnu kien twieled Antonio Pozzo di Borgo fit-28 ta’ Jannar, 1816, li żżewweġ; lil Rosa Borg, li għamlet zmien toqgħod fil-post illum magħruf bħala Montgomery House. Imbagħad insibu lil Bartholomeo, in-nannu ta’ Joe. Bartholomeo kien it-tifel ta’ Francesco Vella u Maria Pozzo di Borgo.

Mill-banda l-oħra, Josephine hi bint Lina u Ġużè Chetcuti (għalliem tal-Malti). Twieldet il-Ħamrun iżda wara ftit xhur il-familja marret toqgħod il-Furjana, biex wara, marret tgħix l-Imsida, fejn ittrasferixxiet ruħha l-familja tagħha. Fil-familja ta’ Josephine kienu erba’ aħwa, hi l-kbira u tliet hutha subien Charles, Adrian u Geoffrey.

Joe u Josephine jiftakru li kienet il-festa tal-Imnarja fl-1962 madwar tliet ġimgħat wara l-mewt ta’ missieru meta l-grupp ta’ Joe u dak ta’ Josephine kienu jinsabu fl-ajruport. Jane Portugħese, ħabiba ta’ Joe wkoll, introduċietu lil Josephine u bdew jiżfnu flimkien. Wara, Joe wassal lil Josephine u lil żewġt iħbieb tagħha l-Furjana, bil-karozza tat-tip Volkswagon, li bħalha u ta’ l-istess lewn kellu missier Josephine. Minn kelma għall-ohra ftehmu li jerġgħu jiltaqgħu, għalkemm id-differenza fl-età ta’ bejniethom ma tantx għoġbot lil Josephine.

Fatt li kaxkar sa lejlet it-tieġ

Biex kollox jagħqad, ċertu Anton Ellul, li kien ħabib ta’ Joe u jiġi minn Josephine, sabu waħdu u qallu joqgħod attent għax Josephine kienet għadha tifla. Għalhekk Joe ħaseb li jwaqqaf ir-relazzjoni, iżda biddel fehmtu kif sar jaf li Josephine kellha 19-il sena. U f’konverżazzjoni li kellhom, flok ma qalilha li kellu 28 sena, qalilha li kellu 27. Dan biex flok il-qabża fl-età tkun tidher ta’ disa’ snin, tkun ta’ tmienja. Għalkemm ma’ kull birthday kien jgħidilha l-verità dwar l-età tiegħu, hi kienet taħseb li jkun qed jiċċajta. Dan il-fatt dam għaddej sa lejliet it-tie; u sa meta Josephine ġabret iċ-ċertifikati tal-magħmudija għall-kappillan.

Meta n-namrati stqarrew b’imħabbithom mal-ġenituri tagħhom, omm Josephine qaltilha, b’nofs ċajta, li kienet sabet ‘ġurdien xiħ’, waqt li omm Joe qaltlu, bl-istess sarkażmu, li kien se jkun hen-pecked. Iżda fil-verità, għalkemm Josephine kienet tara, tħoss u kultant iddejjaqha l-qabża fl-età minnha għal Joe, xorta kienet tirraġuna li Joe kien iktar matur minn ġuvintur oħra li kienet taf.

Ladarba l-ġenituri ta’ Josephine u omm Joe saru jafu bl-iskop ta’ uliedhom għaż-żwieġ, berkuhom u komplew joħorġu flimkien. Qatt ma kien ikollhom chaperone. Naturalment, baqgħu joħorġu fi gruppi, baqgħu jiffrekwentaw ir-ristorant tal-ajruport, iżda mad-disgħa jew id-disgħa u nofs ikunu rritornaw id-dar!

Avviż għax-xogħol

Dik il-habta Josephine kienet skrivana t-Teżor u Joe kien skrivan ir-REME. Kien riesaq ir-rundown u għalhekk kien se jispiċċa bla xogħol. Ġara iżda li darba, Josephine qrat f’l-orizzont li kien hemm vakanza ta’ Sports Editor mal-Malta News. Joe kien dilettant ferm tal-isport u kien jirrapporta dwar il-football kemm fit-Times of Malta, kif ukoll fil-Bulletin. Applika u għażluh għax-xogħol. Aktar tard sar editur tal-gazzetta Sport u wara tal-Malta News u eventwalment ta’ It-Torċa.

Meta kien editur tal-isports, Joe u Josephine ftehmu li jitgħarrsu fl-Għid (April) tal-1965. Berkilhom iċ-ċrieket il-Kanonku Vinċenz Azzopardi ta’ San Pawl il-Belt u kellhom riċeviment fid-dar tal-għarusa, fl-Imsida.

Imbagħad bdew ifittxu fejn imorru joqogħdu. Wara ftit żmien sabu jikru appartament qrib il-ġenituri ta’ Josephine. Ħaduh u għamlu d-data tat-tieġ għat-12 ta’ Frar 1966. Illum Joe u Josephine joqogħdu f’Tas-Sliema.

F’inqas minn sena mill-għerusija, Joe u Josephine għammru l-appartament u resqu għas-Sagrament taż-Żwieġ. Iżżewġu fil-parroċċa tal-Imsida, qaddsilhom l-istess Kanonku li għarrashom u li kien għalliem il-Liċeo ma’ missier Josephine u bħala xhieda kellhom lill-pittur Esprit Barthet għal Josephine u Dr Edward Degabriele għal Joe. Ir-riċeviment tat-tieġ għamluh fil-Lukanda Phoenicia u kellhom l-orkestra ta’ Vinnie Vella.

Qamar il-għasel
Għall-qamar il-għasel il-koppja Vella marret Ruma u hekk kif irritornat, mill-ewwel ħasbet għat-tfal. L-ewwel kellhom li Jacqueline, magħrufa aktar bħala Jackie, li għandha żewġt itfal> Gabriella u Daniel. Tliet snin wara kellhom li Romaine, illum miżżeġga lil Joseph Rodgers u għandhom tlett itfal: Cheryl, Zach u Amy. B’hekk, Joe u Josephine huma nanniet ta’ ħames neputijiet.
Joe u Josephine jaqblu li dari d-dixxiplina kienet ferm aktar riġida. L-aktar li kienu jarawha mill-missirijiet. Ma kinux isawtu, iżda b’ħarsa biċ-ċiera kienu jkunu kapaċi jsikktu lil uliedhom u jwaqqfuhom milli jkunu jagħmlu u li ma jogħġobhomx.
Il-koppja Vella ilha miżżewga 43 sena. F’għeluq il-25 sena u kull ħames snin, huma jfakkru l-okkażjoni flimkien ma’ uliedhom u l-familji tagħhom.

Għalihom, il-ħajja miżżewġa tathom kemm ferħ kif ukoll imrar. Joe isemmi meta waqt li binthom il-kbira kien se jkollha miscarriage, martu għaddiet minn kalvarju sħiħ għax intlaqtet minn brain haemorrhage – kundizzjoni li laqtet u riegħdet xi ftit il-ħajja ta’ bejniethom. It-tabib qallu li kienet fil-periklu serju tal-mewt. Finalment ġiet operata b’suċċess f’Londra. Iżda l-fidi qawwija li trabbew fiha għenithom u ħelsithom minn burraxka li ma jinsewx.

Mument doloruż

F’lejlet il-Milied tal-1978 Joe u Josephine għaddew minn mument doloruż ieħor mal-mewt traġika tal-mamà ta’ Josephine. Kienu d-dar tal-ġenituri waqt riċeviment tal-okkażjoni, meta omm Josephine tħajret tmur il-quddiesa ta’ nofs il-lejl fil-Paroċċa ta’ San Ġwann flimkien ma’ oħtha Ċensina u t-tfal ta’ Josphine. Kienet ilha għexieren ta’ snin ma tmur il-quddiesa ta’ nofs il-lejl. Wara li kienet intemmet il-quddiesa, Joe u Josephine irċevew telefonata li lill-mamà ta’ Josephine ħaduha ‘l-isptar għax weġġgħet’.

Hi waqgħet mit-triq prinċipali għal dik sekondarja, madwar 50 metru ’l bogħod mid-dar tagħha f’Monte Rosa Gardens, San Giljan. Marret tiġri żżomm lit-tfal li kienu fit-tarf tat-triq, ma kienx hemm ħadid li jissepara t-toroq, tfixklet u waqgħet mit-triq ewlenija għat-triq sekondarja. Lina qatt ma ġiet lura f’sensiha u mietet l-isptar San Luqa fis-6 ta’ Jannar tal-1979, ħmistax wara l-inċident.

Joe u Josephine jistqarru li l-vera mħabba tintwera f’kalvarji bħal dawn. Bħal kaptan tajjeb ta’ bastiment, bniedem miżżewweġ ma jistax ikun iġġudikat waqt tbaħħir fil-bnazzi, iżda waqt il-maltemp, meta bħal Ġobb, jaċċetta dak li jibgħatlu Alla. U l-ħajja miżżewġa toffri ħafna minn dawn il-provi. Joe u Josephine isostnu li hi ħasra li l-koppji tal-lum iċedu mal-ewwel toqol u problemi li jiffaċċjaw, u jitilqu lil xulxin.

Fir-realtà, b’atteġġjament bħal dan, flok jirbħu lill-problema, ikunu qed joħolqu oħrajn għalihom infushom.

Għar-rigward tal-ħajja tal-lum, imqabbla ma’ dik ta’ dari, il-koppja Vella tgħid li differenza hemm, u r-raġuni taf tkun li l-anzjani qed jgħixu aktar. Allura, it-tfal isibuha komda biex jimlulhom il-ħin tagħhom u jħarrġuhom bħala baby sitters. Jaqblu li din hi xi ħaġa utli, kemm għat-trabi kif ukoll għall-ġenituri tagħhom, għax illum kemm ir-raġel kif ukoll il-mara jeħtieġu joħorġu barra minn djarhom biex jaħdmu.

Madankollu jaqblu li mindu n-nisa bdew joħorġu jaħdmu wara ż-żwieġ, bdiet tinħoloq l-indipendenza tal-mara. Tant li skont Joe, illum “kwazi r-ragel ċkien, vis a vis l-mara”. Min-naħa tagħha, Josephine tistqarr li dari l-familja kienet aktar miġbura u bil-għaqal.

Permissività

Biex tagħqad, it-televiżjoni u anki l-internet kultant saru mezzi ta’ permissività anki għat-tfal żgħar. Dan jirriżulta wkoll minn filmati tal-pupazzi fuq il-kompjuter, fejn id-diretturi jinqdew bil-pupu u jirrakkuntaw stejjer kważi kważi sesswali, lil tfal ta’ ftit snin. Dawn, li jitilgħu f’dan l-ambjent minn ċkunithom, ma jistgħux jinbidlu ’l quddiem, jekk isegwu t-tali filmati, u allura immaġina x’ħajja jistennew li jgħaddu minnha. Ovvjament, il-hajja ta’ madwarhom tagħmilhom skjavi tagħha bla ma jridu. Anki ż-żgħażagħ li jaraw film fuq it-televiżjoni, bla ma jridu jkollhom isegwu partijiet minnu li żgur setgħu tħallew barra, u ma jimbarazzawx lill-genituri tagħhom u lin-nanniet, li magħhom ikunu jsegwuhom.

Joe jgħid li sfortunatament it-trobbija tat-tfal f’familji separati – li llum qed jiżdiedu bil-kbir – mhix isservi ta’ thejjija tajjeb għall-futur tal-istess tfal.

Finalment, iż-żgħażagħ tal-lum għandhom l-eskejpiżmu ta’ Paceville u l-idea li d-dinja saret f’daqqa, tant li meta jkollhom dar, jippretendu li jimlewha bl-aqwa ħtiġiet sa minn qabel ma jidħlu fiha. Allura jkunu qed jorbtu lilhom infushom b’mazzri ta’ djun, li f’ħafna każi ma jifilħux għalihom, bir-riżultat li mal-ewwel tilwim, jagħlqu dak li seta’ kien l-isbaħ kapitlu ta’ ħajjithom f’ħajja ta’ mħabba bħala miżżewġin.  

Trid jew ma tridx tieħu grazzja ma’ xi ħadd tfittex li tkun miegħu jew magħha u tiftaħ qalbek ukoll, u tibni fis-sod.

Jiġri iżda illi kelma, mġiba, ħsieb, kumment jagħti xaqliba oħra tal-għamla tal-għaqda li jkun hemm u jispiċċa kollox. Tkun qattajt il-karti.

F’ħajjitna jinqalgħu ntoppi; xkiel; dubju; se jheżżu, issa tista’ tieħu għalik għax dritt għax ħadd ma jagħmillek bżieq fuq mnieħrek u tista’ tara kif iddur magħhom.

Fil-ħajja tiltaqa’ ma’ kollox. Ma tridx tħalli kollox jinfluwenzak, imma l-anqas ittajjar ħbiberija ta’ tul ta’ snin għax moħħok ma tħaddmux.

Kien hemm bosta li qatgħu ħesrem bla ma xtaru u talbu parir. Illum qalbhom maqsuma; biex tibni ddum; biex tħott ma trid xejn.

Ħbiberija hi bħal bizzilla, fiha x-xogħol, imma meta tħares lejha, tpaxxik bis-sbuħija u l-irqaqat.  

Il-ħlewwa tiġbdek u l-gost ipaxxik u għalhekk minn barra jidher li kollox b’saħħtu. Trid tara ġewwa x’hemm. Meta bniedem tal-affari tiegħu jixtri dar, ifittex perit biex jgħarbel jekk id-dar fihiex nuqqasijiet moħbija u b’hekk ikollu rasu mistrieħa li daru soda.

F’dak kollu li tagħmel, li tfittex, li jseħħ f’ħajtek, ħares ‘il quddiem u għid għaxar snin oħra kif se nkun, u kif inħossni mhux biex tkun issikkat f’ħajtek, iżda jkollok inqas dispjaċir ‘il quddiem u inqas kobob li ma tistax tħoll. Ħafna kienu dawk li fetħu toroq u daħlu fi sqaqin għax ma xtarrux għażilthom qabel. Idħol fil-qalba, ara x’hemm b’hekk biss ma jkollokx kollox immermer mingħajr ma taf.

Għax mhux kull ma jleqq deheb u dak li jsaħħar issa jista’ jbikki bil-qawwa wara tul ta’snin.

Din id-drawwa li ninqdew u narmu, li nbiddlu dak li ma jogħġobniex tista’ tagħmilna bnedmin tal-qoxra u li naqtgħu mingħajr ma’ naħsbu.

Min jaqta mingħajr ma jqis, minn mitt jarda ma’ joħroġx qmis! Aħseb u erġa’ aħseb jaqbel lilek.  

Għaddasa prima, li hi magħrufa għall-ħila tagħha mal-klieb il-baħar, dan l-aħħar inġibdilha filmat, tqiegħed idha f’ħalq din il-ħuta, biex taqlgħalha sunnara li weħlitilha fil-fond ta’ garġiha.

Hekk kif il-klieb il-baħar bdew iduru ma’ ħabibithom u ma’ għaddasa oħra li niżlu magħha fil-baħar blu u ċar tal-Bahamas, it-Taljana Cristina Zenato, mingħajr biża’ ta’ xejn, tidher iddaħħal idha f’ħalq il-predatur u tneħħilha s-sunnara għal kollox.

Il-filmat juri wkoll lil din il-ħuta feroci tikkwieta fil-preżenza ta’ Cristina, u hekk kif din iddaħħlilha idha fil-fond ta’ ħalqha, lanqas tipprova tigdimha.

Jingħad madankollu, li taħt il-wetsuit tagħha, Cristina kellha libsa tal-azzar, ikkatinata rqiq. Hi rnexxielha traqqad lill-ħuta billi togħrkilha l-partijiet magħrufa bħala l-ampullae ta’ Lorenzini, li huma mijiet ta’ pori madwar imneħirha u ħalqha.

B’riżultat ta’ dan, il-ħuta tipparalizza ruħha sa madwar kwarta, u tidher rieqda f’idejn Cristina, li ilha twettaq dan ix-xogħol għal kważi 20 sena, iżda xorta waħda; dejjem tilbes l-ilbies protettiv biex tilqa’ għal xi gidma mhix mistennija.

It-talenti ta’ Cristina wassluha biex tkun magħrufa u mitluba għal xogħol mill-produtturi ta’ filmati u dokumentarji televiżivi u s’issa ħadmet mad-dinja kollha, fosthom ma’ organizzazzjonijiet bħall-BBC, Discovery, Nat Geo, ABC, Science and Nature.

Hi wkoll il-mexxejja ta’ tim ta’ għaddasa tas-Soċjetà ta’ Esploraturi ta’ taħt il-Baħar (UNEXSO) fil-Gżira Grand Bahama.

“Kif ħlisna mill-għarqa, sirna nafu li l-gżira kien jisimha Malta. In-nies tagħha ġabu ruħhom magħna bi ħlewwa liema bħalha. Laqgħuna tajjeb lilna lkoll u qabbdulna ħuġġieġa, għax kienet bdiet nieżla x-xita u kien il-bard….” Għoddni qed nilmaħ lill-appostlu San Luqa jikteb dawn il-vrus taħt id-dawl kiebi ta’fjamma ta’ xemgħa tperper maż-żiffa dieħla fil-kamra. L-istess ġabra ta’ kliem li llum, wara dawn is-snin kollha, għadna nisimgħu jinqara kull sena waqt il-quddiesa taċ-ċelebrazzjoni tal-miġja ta’ San Pawl f’pajjiżna. Jingħad li fis-sena 60 W.K., San Pawl waqqaf l-ewwel knisja f’Malta, proprju fil-grotta tar-Rabat, fejn kien qiegħed jiġi miżmum bħala ħabsi. U minn hemm beda l-kult qawwi Pawlin li matul is-snin ġibed lil bosta barranin lejn pajjiżna, hekk kif dawn xtaqu jmiddu passejhom fuq l-istess art li mexa fuqha dan il-qaddis. Hekk kif Frar huwa sinonimu ma’ din il-ġrajja tant kbira, għal dil-ġimgħa għażilt li nżur il-kumpless tal-Mużew Wignacourt li jinsab ir-Rabat, liema binja twassal ukoll għall-grotta ta’ San Pawl. Madanakollu, hekk kif flimkien mal-Kuratur Dun Ġwann Azzopardi u mal-Assistenta Kuratriċi, Michelle Galea, dort il-livelli varji li fih dan il-post, bqajt sorpriża kemm fir-realtà dan is-sit huwa ġawhra ta’ wirt kulturali li ma jkoprix biss din il-ġrajja imma anki diversi perjodi oħra tal-istorja għanja ta’ pajjiżna.

Tassew, kienet il-grotta li llum hija magħrufa bħala Ta’ San Pawl, li nisslet ir-reverenza lejn din il-biċċa art. Iżda minn hemm, ftit ftit, tqanqal moviment sħiħ, hekk kif l-awtoritajiet responsabbli minn dil-grotta, għarfu l-valur ta’ dan il-post u bdew jużaw din is-sitwazzjoni għal diversi għanijiet, sakemm illum insibu numru ta’ binjiet li twaqqfu fuq dan is-sit reliġjuż. Intant, kull min iżur il-Mużew Wignacourt u jiġi akkumpanjat mill-Kuraturi, inkella jagħżel li jdur mal-post permezz ta’ audio-guide, għandu l-opportunità li jesperjenza dawn it-tibdiliet li fosthom jinkludu l-grotta ta’ San Pawl, labirint sħiħ ta’ ipoġew taż-Żminijiet Feniċi, Rumani u Kristjani, grupp ta’ xelters imħaffra f’qiegħan l-art matul it-Tieni Gwerra Dinjija, u mużew mogħni b’kollezzjonijiet differenti u interessanti.

Inżilt flimkien ma’ Michelle lejn il-grotta ta’ San Pawl u hemm qattgħajna ftit ħin fis-silenzju, nosservaw is-sempliċità tagħha, kif jixraq. M’hemm l-ebda dokument li jikkonferma li kienet proprju din il-grotta li kien fiha San Pawl meta kien f’pajjiżna. Imma min-naħa l-oħra, illum għandna biżżejjed tagħrif biex nagħrfu fejn kienet il-belt Melite u sa fejn kienu jaslu l-konfini tagħha. B’hekk nistgħu nikkalkulaw fejn kienu l-ħabsijiet ta’ dak il-perjodu, li ġeneralment kienu jinsabu eżatt barra l-belt. U minn xi sinjali fis-soqfa tal-grotta nnifisha, hemm indikazzjoni qawwija li din setgħet kienet tintuża bħala ħabs. Huwa fatt kurjuż illi l-kult ta’ San Pawl ma ħax mill-ewwel fost il-Maltin, kemm minħabba li dawn kellhom l-allat tagħhom u probabbilment anki minħabba t-theddida tal-preżenza tar-Rumani li kienu qed jippersegwitaw lill-Kristjani.

Infatti jidher illi kien il-patri eremita Spanjol, Juan Benegas de Cordoba, li kabbar din id-devozzjoni meta fis-17 il-seklu, huwa żar din il-grotta u din tant laqtitu li ddeċieda li jiddedika ħajtu biex jippromwovi din id-devozzjoni lejn San Pawl fil-gżejjer tagħna. Il-ħsieb tiegħu rnexxa, hekk kif dan beda jattratta lejn pajjiżna ammont kbir ta’ pellegrini sabiex iżuru dan il-post. Dan il-fatt ġibed ukoll l-attenzjoni tal-Gran Mastru Fra Alof de Wignacourt li ma damx wisq ma għaraf il-potenzjal ta’ sit bħal dan u xtaqu li jsir tal-Ordni peress li din ma kellha l-ebda proprjetà li kienet abbinata ma’ dan il-qaddis, filwaqt li d-Djoċesi ta’ Malta kellha aktar minn post wieħed. Wara diversi diskussjonijiet, fosthom mal-Papa Pawlu V, ġie deċiż li l-grotta ta’ San Pawl kellha tgħaddi f’idejn il-kustodja ta’ l-Ordni u tinfired minn mal-parroċċa ddedikata lill-istess qaddis li kienet inbniet fis-16 il-seklu, sabiex din tibqa’ tal-Isqof u tal-poplu. Min-naħa tiegħu l-Gran Mastru kien obbligat li jipproteġi l-grotta u li jagħmilha disponibbli għall-pellegrini. B’hekk huwa ordna l-kostruzzjoni ta’ palazz maħsub għall-Kappillani ta’ l-Ordni li kellhom ir-responsabbiltà li jieħdu ħsieb is-sigurtà ta’ din il-grotta lejl u nhar. M’hemmx għalfejn ngħidu, dan kien ukoll mezz li bih setgħu jintlaqgħu wkoll l-aqwa nobbiltà ta’ dak iż-żmien f’pajjiżna fejn apparti li dawn kienu jkunu miġbuda mill-ispiritwalità tal-post, dawn kienu jiġu attratti wkoll mill-prestiġju tal-Ordni u probabbilment kienu jħallu xi kemxa ġmielha warajhom. Fil-fatt fuq il-grotta, l-Ordni bniet ukoll knisja ċkejkna ddedikata lil San Publiju fejn illum il-viżitaturi jistgħu jaraw dak li ħallewlna l-kavallieri f’dan il-post, fosthom kwadru titulari li juri xbieha tal-Madonna bil-Bambin li qed iżomm f’idejh is-salib ta’ l-Ordni, liema xogħol huwa tal-artist Mattia Preti.

Il-mawra fil-Mużew ta’ Wignacourt issa niżlitna ‘l isfel, lejn il-katakombi msawwra fil-blat tal-madwar. Ikolli ngħid li kont impressjonata ferm bl-istat tajjeb ta’ konservazzjoni ta’ dan is-sit. Ta’ min isemmi illi dan il-mużew għamel madwar sena u nofs magħluq sabiex isirlu r-restawr u l-konservazzjoni li kellu bżonn, wara li kien ilu miftuħ mill-1981, u kien f’Diċembru tal-2013 li reġa’ nfetaħ għall-pubbliku. Il-katakombi jkopru perjodi differenti fl-istorja u jitfgħu dawl sinifikanti fuq ir-ritwali ta’ dak iż-żmien. Kif bosta minnha jafu, dawn l-inħawi tar-Rabat huma miżgħuda b’dawn il-katakombi li llum jinsabu mifruxa taħt id-djar tal-madwar u minn żmien għall-ieħor nisimgħu b’xi skoperta ta’ xi parti oħra tagħhom. Infatti, ġara l-istess hawn ukoll fejn f’dawn l-aħħar snin, waqt xi xogħolijiet li kienu qed isiru, inkixfet parti oħra żgħira ta’ katakombi li fiha nstabet agape table li madwarha n-nies kienu jiċċelebraw il-vjaġġ tal-mejjet lejn dinja aħjar permezz ta’ ikla bejniethom. Sfortunatament, il-katakombi kollha li jinsabu ġo dan il-post ġew imbattla milli kien fihom u minflok intlew bit-terrapien waqt it-Tieni Gwerra Dinjija sabiex tissaħħaħ l-art ħalli taħtha jitħaffru aktar xelters. Min jaf x’qatt instab u x’qatt ittieħed minn dawn il-katakombi matul is-snin! Imma f’qabar minnhom, ġewwa din il-parti ċkejkna tal-katakombi li nstabet dan l-aħħar, wieħed għadu jista’ jara xi għadam uman li b’xi mod irnexxielu jiskappa d-destin li għaddew minnu l-oqbra l-oħra.

Taraġ ieħor aktar ‘l isfel li donnu jieħdok fil-qalba tal-art, iwassal għax-xelters li kellhom jitħaffru malajr sabiex joffru protezzjoni lin-nies tal-inħawi waqt l-attakki kiefra tal-gwerra. Mill-ġdid, dawn ix-xelters miżmuma f’kundizzjoni mill-iprem, jitfgħu dawl differenti lil realtà oħra li għex il-poplu tagħna f’passat aktar riċenti. F’dawn ix-xelters, wieħed isib ħamsin kamra b’kollox u meta wieħed jgħodd kemm kienu jesgħu nies anki l-kurituri ta’ bejniethom, ġie kkalkulat li setgħu jilqgħu fihom madwar 350 persuna. Fatt interessanti huwa li wħud minn dawn il-kmamar ġew imżejjna, kemm billi nżebgħu l-ħitan tagħhom, u anki permezz ta’ madum sabiħ kollu diżinji kkuluriti. Jagħtik li taħseb li anki f’dan iż-żmien imwiegħer u f’din is-sitwazzjoni ta’ tbatija u ta’ biża’, kien hemm min ittanta jsebbaħ anki din it-toqba fil-blat, forsi biex jinsa l-kruha. Madanakollu, fir-rigward ta’ kamra minnhom partikolarment aktar imdaqqsa u rranġata, kien hemm xi anzjani Rabtin li taw indikazzjoni li din kienet qed tiġi użata biex in-nisa tqal setgħu jwelldu t-trabi tagħhom fiha jekk jinqabdu waqt xi attakk mill-ajru. Ikun tassew interessanti li kieku nsibu lil xi ħadd li għadu jiftakar dan iż-żmien u jittieħed rikordju bil-miktub u idealment viżwali tal-memorji tiegħu.

Finalment kien imiss li nerġgħu nitilgħu ‘l fuq u hekk kif ħriġna fil-modernità tal-mużew, għal ftit mumenti ħassejt l-impressjoni li kont għadni kif tlajt minn dinja oħra. Anki dan il-mużew huwa maqsum f’żewġ partijiet. Fin-naħa t’isfel wieħed jista’ japprezza l-arkitettura sabiħa tal-post u jifli xi kollezzjonijiet, fosthom 49 mudell ta’ kappella maħdumin minn George Pellegrini Petit; oġġetti antiki li kienu jintużaw fil-funerali, bħal katallett tal-epoka barokka; tagħmir tal-knisja inkluż ċuqlajta kbira li kienet tintuża fil-ġimgħa l-kbira, u għadd ta’ buzzetti artistiċi tal-iskultur magħruf Anton Agius li ġew mgħoddija minn martu bħala donazzjoni lil dan il-mużew. Oġġett mhux tas-soltu miżmum hawnhekk hija l-karozza Austin Six Limousine tal-1937, li dari kienet tintuża mill-Arċisqof Dom Maurus Caruana u mill-Arċisqof Mons. Mikiel Gonzi.

Fis-sular ta’ fuq, il-viżitaturi jistgħu josservaw il-lussu tal-palazz li dari kien tal-Kappillani tal-Ordni u li llum huwa mibdul fi swali ta’ esebizzjonijiet varji. Parti kbira mill-esebizzjonijiet tinkludi bosta xogħolijiet tal-arti ta’ wħud mill-aqwa artisti bħal Vincenzo Hyzler, Francesco Zahra, Giuseppe Calì, Antoine Favray u Mattia Preti. L-iktar pittura antika fil-kollezzjoni ta’ dan il-mużew huwa kwadru poliptiku tal-1588 li llum hu ffurmat minn ħames partijiet fejn fihom wieħed isegwi l-ħajja ta’ San Pawl. Xogħol ieħor interessanti juri xbieha tad-Duluri li ġiet impinġija fuq injama ta’ daqs żgħir minn Mattia Preti. Minħabba li din ix-xbieha nħadmet b’lewn wieħed kjar oskur u peress li m’għandix is-soliti movimenti bħall-pitturi oħra, hemm min jaħseb li l-artist seta’ ħadem din il-pittura għalih biex iġorrha miegħu bħala speċi ta’ santa. Esebizzjonijiet oħra jinkludu relikwi, fosthom anki kopja tal-liżar ta’ Turin li ġiet awtentikata fl-1663, kwadri tal-ex-voto, paramenti ta’ Papa Pawlu V, mapep antiki u numru ta’ artifatti arkeoloġiċi li jingħad li nstabu fl-inħawi tal-Baħrija u tar-Rabat. Esebit ieħor interessanti huwa artal portabbli li kien jintuża fuq ix-xwieni; oġġett rari li probabbilment bħalu wieħed isib biss f’xi kollezzjoni privata. Wieħed jista’ jżur ukoll il-kamra tal-Kapitli mgħonija b’għadd ta’ kwadri ta’ Gran Mastri differenti, fosthom dak ta’ Wignacourt. Imbagħad hemm ukoll il-kappella li kienu jużaw il-kavallieri u sepulkru li kien jintrama f’Ħamis ix-Xirka. Kamra oħra li laqtitni kienet dik tat-teżorier li fuq is-sodda tiegħu, fl-għoli fuq ir-raff, imma dejjem taħt għajnejh, kien iżomm il-kaxxa tal-flus ħalli jipprova jevita milli xi ħadd jisraqhielu.

Huwa importanti li wieħed ikun jaf li parti kbira minn dawn il-kollezzjonijiet li wieħed jista’ jara f’din is-sezzjoni tal-mużew, għaddiet hawnhekk bħala donazzjoni fl-1960, permezz ta’ wirt li ħalla n-Nutar Francesco Catania, li kien magħruf ħafna r-Rabat. Il-kollezzjonijiet li ġew minn għandu kienu jinkludu kwadri, għamara, diżinji, kotba, mapep, u artifatti arkeoloġiċi imprezzabbli. Dun Ġwann Azzopardi spjegali kif hu kellu x-xorti li jiltaqa’ man-Nutar Catania li spiss kien jinkoraġġih biex jinteressa ruħu fl-istorja sħiħa ta’ dan il-kumpless Pawlin. Mur għid lin-nutar li fl-1981, kellu jkun proprju Dun Ġwann li kellu jkun l-ewwel Kuratur ta’ dan il-mużew. Aktar minn hekk, min jaf qattx basar li l-istess qassis kien ser ikun l-editur tal-ktieb ‘Notary Francesco Catania (1872-1960) and his collections at the Wignacourt Museum’ li ser joħroġ għall-bejgħ mill-ġimgħa d-dieħla. Dan il-ktieb li fih 440 illustrazzjoni, jinkludi wkoll għadd ta’ materjal informattiv dwar il-Mużew Wignacourt u dwar in-Nutar Catania u l-kollezzjonijiet tiegħu. Fosthom wieħed isib numru ta’ studji u ta’ katalogi li jagħtu tagħrif siewi dwar dawn il-kollezzjonijiet: bħal ngħidu aħna katalogu tal-kwadri li ġie ppreparat minn Antonio Espinosa Rodriguez li kien Kuratur tal-Mużew Marittimu ta’ Malta u aktar tard tal-Mużew tal-Arti; katalogu tal-artifatti arkeoloġiċi tal-Perjodi Feniċi, Puniċi u Rumani li ġie mfassal mis-Superintendent tal-Wirt Kulturali, Anthony Pace; studju tad-diżinji li sar mill-Kuratriċi tal-Mużew Nazzjonali tal-Arti, Bernadine Scicluna, u studju ta’ mappa ta’ Malta tal-1833 li twettaq mill-avukat u espert fil-qasam tal-mapep, Dr Albert Ganado.

Bla dubju, il-Mużew Wignacourt joffri esperjenza distinta lil kull min iżuru, hekk kif dan il-post u l-kollezzjonijiet tiegħu, kapaċi jolqtu għadd ta’ interessi differenti. Peress li wieħed jeħtieġ iqatta’ siegħa jew tnejn jekk irid jara sewwa dan il-post, kafetterija li tinsab f’dan il-mużew, tkompli ssaħħaħ il-professjonalità ta’ dan is-sit li għandu jkun xempju għas-siti kulturali kollha tagħna.

Il-Mużew Wignacourt jinsab fi Triq il-Kulleġġ, ir-Rabat. Għal aktar informazzjoni, tistgħu ċċemplu fuq 27494905.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela ĠABRIET IT-TIFKIRIET (17 il-parti) tat-Torċa tat-23 ta’ Frar 2014)

It’s the last day of March and the cold is still biting as Matron Peters closed the door of her house behind her. Tired and exhausted from a hard day at the hospital, she fell into the armchair immediately. She was not young anymore. Now close to forty-five years, thirteen of which she spent working at St Mary’s Hospital in the London suburb of Wimbledon.

She was so exhausted that she did not even reach for the local evening paper that lay spread out on the coffee table in front of her. Matron Peters raised her heavy eyes but before she had time to read the headlines, they dropped again. With apparent effort she lifted them once more and, as her eyes followed the words in the heavy type, a faint gleam of recollection spread over her. Thirteen years ago ……

————————————–

She recalled clearly that day. She was barely out of her teens, shortly after she had started as a substitute nurse at the emergency ward of the local hospital. It was evening. She had just come in for her night shift. There was a commotion in the hall. The ambulance had brought a seven-year old boy who had serious head and limb injuries following a fall from the window of his home.

He was rushed to the emergency section and given immediate attention. After a thorough examination of the boy’s injuries, Dr Williams grimaced. He turned to Nurse Peters by his side. “It’s not a simple concussion. His spine is injured. The fall had impaired his brain …… I’m afraid there is little we can do! But keep vigil over him, just in case he becomes conscious.”

The boy’s name was Walter Adams and he was still in his Chelsea football strip. Nurse Peters unwound the soiled bandages off the little boy’s head. He was obviously in pain. A tear escaped her as she caught a glimpse of his limpid blue eyes that, for a moment, lighted his features.

She put an ice-bag on his head and hot water around his limbs. Then she sat down beside his bed and every now and then bent over him looking for any sign of consciousness.

After a while, Nurse Peters heard steps and stood up. Dr. Williams was calling again. He bent over the little patient, took his pulse in one hand and pressed the stethoscope on his chest with the other.

Nurse Peters wished that she could read his mind. She felt an empathy with the boy and prayed that his position would improve. Impatiently she asked. “How is he doctor? Is there any hope?”

Dr. Williams shook his head and moved away from the bed. “I don’t think that he’ll survive till dawn!” She felt so sorry for little Walter. He’s such a fine boy. What a pity.

As the doctor went to see to other patients, she stayed with Walter through the night, praying that he would survive his ordeal. It was so unfair for one to die so young. She kept looking at him for any sign of consciousness, a sign however small, that he was coming back.

Then, while her eyes were resting on his face, she saw his eyelids flicker, just a little but they did move. She jumped from her chair beside his bed and called Dr. Williams on the buzzer. “He’s gaining consciousness doctor, I just saw his eyelids flicker, please come quickly and see.”

He was in Walter’s room in seconds. He looked at the patient but saw nothing. He felt his pulse and stared at him again for a few minutes. There was no movement whatsoever. He turned to Nurse Peters and in a vexed tone muttered. “You’re imagining things nurse. He’ll not make it, I’m afraid. Even if he does, he would go through life as an idiot. He would be better off dead, in my opinion.” He patted her on the shoulder. “I’m sorry, very sorry”, he said. “But we cannot do anything for the poor boy!”

As Dr Williams left the room, she was again alone with Walter. There was nothing for her to do, except wait and pray. The night was long. She was thinking. ‘Will he live or will he die?’ Suddenly she felt cold all over and glanced around the room.

The rain-drops were tricking on the window panes. She rose from her chair, strode towards the window and brought down the blinds. The soft pattering of the rain could still be heard but the room now felt more secure. At that moment her imagination ran loose.
‘An idiot! He would depend for his living on charity! He would be teased by other children, scorned by society or, worse still, confined to an asylum – living in perpetual hell!’

She looked at Walter. She could not accept what the doctor had said – that if he survives, he would be better off dead. She wished him so much to live and to lead a normal life like any other child. She moved slowly towards the window, lifted the blind, gazed at the street below, dawn was breaking, soon another nurse would come to relieve her.

The soft patting of the rain had ceased. She went back to stay by Walter’s bed and looked at him with pity in her eyes. Then, all of a sudden, it happened! She saw his body quiver and a pair of heavenly blue eyes looked, for a moment, into hers. Was she seeing right? Has he gained consciousness at last? She panicked, buzzed Dr. Williams again and shouted for assistance.

————————————–

The sharp ringing tones of the telephone brought Matron Peters from the past back to the immediate present. She had been reliving an episode that happened during her first days at St. Mary’s Hospital.

As she lifted the receiver to her ear, the large black headlines of the newspaper spread in front of her, caught her eyes.

Adams scores winning goal for Chelsea
In FA Cup Final at Wembley

A wide smile spread across her face. It was nearly thirteen years since little Walter Adams, in a Chelsea football strip, had been given up for dead, except that she did not give up. He had come a long way, becoming a football hero for his boyhood football team.  

Minn Charles B. Spiteri

Joseph Borda kienu sitt aħwa tal-koppja Karmenu u Karmena. It-tifel il-kbir kien jismu Karmenu, li sar qassis – imbagħad hu u warajh William, Johnnie, Mary u Tonina. Huma kienu joqogħdu Santa Venera.

Mary, minn Strada Vitorja, il-Ħamrun, kienu żewġ aħwa. Ħuha Toni u hi, ulied Luċija u Indri magħruf bħala ‘tal-figurini’, peress li kellu ħanut u kien jaħdem il-figurini.

Inġibdu lejn xulxin fi żmien il-gwerra. Mary tiftakar li jum minnhom kienet barra f’xi s-2p.m. tnaddaf il-bieb, għax minkejja l-gwerra, it-tindif xorta waħda kien isir. Id-differenza fil-ħajja ta’ dak iż-żmien kienet li kif jisimgħu tħabbira ta’ attakk mill-ajru, kienu jinżlu fix-xelter.

Dak il-ħin rat ġuvni gustuż riesaq lejha fit-triq. F’qalbha qalet li aħjar tibqa’ tnaddaf ftit ħalli tara min kien. Meta għadda minn quddiemha ħares lejha u hi baqgħet tħares lejh. Minn dakinhar, Mary ħaditha drawwa li ta’ kuljum fis-sagħtejn ta’ wara nofsinhar tkun barra tnaddaf il-bieb, biex tara terġax tilmħu u forsi jidħqilha.

Kellha tistenna erbat ijiem oħra biex setgħet tarah u r-raġuni kienet li Joseph kien għadu kemm daħal suldat u kien imur id-dar darba kull ħamest ijiem. Għalhekk fil-jiem l-oħra, Mary ma setgħetx tarah.

Kif bdew in-namur

Inzerta wkoll li Mary kellha tiltaqa’ miegħu meta marret għal-lezzjoni tal-ħjata. Raw lil xulxin u tbissmu, waqt li Mary mxiet warajh. F’ħin minnhom Joseph ħares lura u reġa’ raha. Kienet l-ewwel okkażjoni biex bdew il-ħajja tan-namur tagħhom.
Damu jiltaqgħu hekk, bil-moħbi għal xi snin, peress li dak iż-żmien Mary kellha biss tnax-il sena, waqt li Joseph kellu sbatax. Allura kienet tibża’ tgħid lil ommha bin-namrat tagħha, l-ewwelnett għax kienet għadha ċkejkna u t-tieni, għax dak iż-żmien, id-dixxiplina kienet stretta mmens u differenti minn tal-lum. Terġa’ fid-dar kienu jridu jobdu b’għajnejhom magħluqa lil ommhom, għax missierhom kien kbir u marid.

Wara xi snin kien hemm xi ħadd li mar isefsef lil Luċija, li bintha kienet qed tkellem ġuvni, u għalhekk ma ridithiex toħroġ aktar mid-dar. Riedet ukoll taf min kien dak il-ġuvni.

Għalhekk għal waqt żgħir, Joseph u Mary ma setgħux jiltaqgħu. Iżda ġara li f’jum sajfi, meta kienu ma’ ġara fuq is-siġġijiet barra l-bieb, Mary lemħet lil Joseph riesaq lejhom. Ħadet qatgħa f’imsarinha minħabba ommha, għax beżgħet li tillifruntah.
Min-naħa tiegħu, meta Joseph lemaħ lil Mary ma’ dawk iż-żewġ persuni, waqaf ħdejhom u Mary qalet lil ommha, li kien dak il-ġuvni li kienet qed tkellem.

Milqugħ fid-dar

Għalhekk, il-ħabiba ta’ ommha qaltilhom; “Ara, id-diskors ma jsirx hekk. Itilgħu għandi u tkellmu fuq.” Għamlu hekk u qagħdu jitkellmu. Ħaġa tal-iskantament kienet li minn xħin rat lil Joseph, Luċija qisha wkoll ħadet grazzja miegħu, għax la qalet xejn lil bintha u lanqas irrabjat magħha. Anzi lil Joseph qaltlu li jekk ried ikellem lil Mary, kellu jmur għandhom id-dar u mhux joqogħdu fit-toroq. Sa dakinhar, Mary kellha 16-il sena.

Allura minn dak il-jum, il-laqgħat ta’ Joseph u Mary kienu jsiru fid-dar tagħha u dejjem taħt il-ħarsien strett ta’ ommha. Tpoġġi mal-mejda xħin ipoġġu huma u tqum xħin iqumu huma. B’mod ċajtier, Joseph u Mary jirrakkuntaw li kien isir hekk biex ma jmurx imissilha xi ftit riġlejha. Iżda dak iż-żmien, l-għarajjes kollha kienu jgħaddu mill-istess esperjenza. U f’laqgħat hekk, qajla kienu jistgħu jitkellmu fuq l-imħabba u l-futur tagħhom. Iżda għal Joseph kien ikukn biżżejjed li fil-fil-frank tiegħu, ikun ftit qrib il-maħbuba ta’ qalbu.

Jiftakar li fl-istess żminijiet, Mary kienet tirrakkma u allura kien jintasab maġenbha jaraha taħdem, bil-lampa tal-pitrolju, għax lanqas dawl ma kien għad hawn fid-djar. Jirrakkonta wkoll li omm Mary kienet tħejji minn qabel xi ikel biex waqt li jkun għandhom, jieklu xi ħaġa.

Mistoqsi x’qalu l-ġenituri tiegħu meta saru jafu li kien qed ikellem xbejba, Joseph qal li mill-għada li kien kellem lil omm Mary għand il-ġara, din marret għand il-ġenituri tiegħu biex tgħarrafhom. U minn xħin raw lil Mary, aċċettawha mill-ewwel bħala binthom u berkuhom. Joseph lanqas kien hemm, għax kien qiegħed xogħol għal erbat ijiem.

Meta Joseph beda jidħol id-dar ta’ Mary, qablu li tmien xhur wara, jiżżewġu.

Passiġġati

Mary tirrakkonta li l-għerusija tagħhom fl-antik kienet ferm differenti minn tal-lum. Dak iż-żmien, allaħares kienu joħorġu sal-bankina tat-triq weħidhom, mingħajr ma jkollhom lill-kuġini magħhom. Iżda dan ma jfissirx li ma kinux imorru jaraw xi film fiċ-ċinema, minkejja li kienet il-gwerra. Kienu jmorru xorta waħda r-Rex, Trianon u l-Odeon u anki xi passiġġata. L-importanti li jkollhom lil xi ħadd magħhom.

Iċ-ċrieket tal-għerusija kien xtrahomlhom missier Joseph, għax dak iż-żmien ma tantx kien hawn flus fl-idejn. Mary ħadet iċ-ċrieket għand saċerdot u berikhomlha. Ma kellhom ebda festin.

L-għarajjes qatgħuha li jgħixu fid-dar tal-ġenituri ta’ Mary, għax djar ma kontx issib biex tikri u l-kera isimha magħha, l-aktar f’dawk iż-żminijiet ta’ mingħajr flus. Wara kollox kienet drawwa li l-għarajjes jiżżewġu u joqogħdu ma’ tal-familja.

Dakinhar taż-żwieġ, li sar fit-23 ta’ Awwissu, 1941, Joseph kellu wieħed u għoxrin sena u nofs u Mary kellha sittax-il sena u nofs.

Jiftakru li għall-okkażjoni, huma krew il-parilja biż-żwiemel mingħand il-Ta’ Fidiel. Il-kunsens sar quddiem Dun Nerik Cordina Perez, li kien il-kappillan tal-Ħamrun. Ix-xhud ta’ Mary kien zijuha Salvu, ħu ommha u dak ta’ Joseph kien ħuh, Willie. Il-libsa tat-tieġ ta’ Mary ħitithielha Nena, il-ħajjata li kienet tmur titgħallem tħit għandha.

Wara li żżewġu, Joseph u Mary marru għand Cassar tar-ritratti għar-ritratt okkażjonali tat-tieġ u wara marru d-dar ta’ Mary, fejn kellhom riċeviment familjari żgħir.

Il-qamar il-għasel tagħhom kien speċjali. Daqq is-sinjal ta’ ħbit mill-ajru u kellhom niżlu jiġru jorqdu fix-xelter, flimkien ma’ nies oħra.

Valuri Nsara

Huma jiftakru żminijiet fejn il-valuri Nsara kienu ferm aktar qawwija, bir-reċtar tar-rużarju kuljum u jekk jista’ jkun bis-smigħ tal-quddiesa wkoll. Illum, l-affarijiet ħadu xejra oħra iżda Mary tħeġġeġ lil uliedha jgħidu r-rużarju, biex il-Madonna tħarishom.
It-tfal għall-koppja Borda bdew wara xulxin. Ħdax-il xahar miż-żwieġ, kellhom lill-ewwel tarbija, li mietet ħames snin ilu. Kien jisimha Charlie. Kien miżżewweġ lil Josephine u kellhom tlett itfal; Rita, Christopher u Josef. Imbagħad romol u żżewweġ lil Catherine. Warajh kellhom lil Joseph, miżżewweġ lil Carmen u għandhom tifel, jismu Stephen. Imbagħad kellhom lil Andrew, miżżewweġ lil Carmen u għandhom żewġt itfal: David u Monica.

Wara kellhom lil Margaret, armla ta’ Joe, li għandha lil Robert u Tracey. Ftit wara ġie Freddie, miżżewweġ lil Josephine u għandhom erbat itfal; Simon, Kevin, Manfred u Daniel. Warajh Rita, miżżewġa lil Joseph u għandhom tlett itfal: Nathalie, Christabelle u Gawdenzio.

Imbagħad, Anna, li għandha lil Joanne u Donnah. Warajha Rose, miżżewġa lil Charlie u għandhom tlett itfal: Ritianne, Jean Pierre u Ann Marie. Peress li kellha ħafna għal qalbha x-xogħol tal-ħjata u r-rakkmu fetħet il-ħanut li fih kien jaħdem missierha u bdiet tħit ħwejjeġ tat-trabi u tirrakkma. Fil-fatt kienet magħrufa sew għax-xogħol sabiħ tar-rakkmu li kienet tagħmel.

Mary tgħid li sakemm kibru uliedha, kellhom id-dixxiplina tagħha u ta’ ommha, peress li kienu joqogħdu fl-istess dar. Iżda meta kibru, kellhom l-istess libertajiet bħaż-żgħażagħ tamparhom. Lanqas kellhom is-sikkatura ta’ żmienha.

F’għeluq il-50 sena żwieġ, kellhom quddiesa fil-kappella ta’ San Ġużepp, Santa Venera, u wara marru għal riċeviment fis-sala tal-knisja l-qadima ta’ Birkirkara.

Meta għalqu 60 sena miżżewġin organizzaw kollox f’Tas-Sgħajtar, kemm il-quddiesa kif ukoll ir-riċeviment.

Sorpriża

Imbagħad f’għeluq it-68 sena, it-tfal organizzawlhom sorpriża. It-tifla ż-żgħira Rose qaltilha li kienet rebħet żewġ biljetti għal ikla u peress li kienet se tagħlaq 28 sena miżżewġa u ommha 68 sena, xtaqet li magħha u ma’ żewġha, tieħu lilha u lil missierha għal din l-ikla fil-lukanda. Mary aċċettat. U Rose ħadithom il-lukanda Canifor. Hemmhekk resqu lejn sala mimlija bin-nies, li hekk kif Mary u Joseph waslu ħdejhom, sabu li kienu kollha familjari. Bdew iċapċpulhom, ibusuhom u jifirħulhom, waqt li huma baqgħu skantati.

Mistoqsijin jekk wara 73 sena l-imħabba tibqax b’saħħitha, huma wieġbu li l-imħabba m’għandhiex età. Jekk tnejn ikunu jinħabbu bis-serjetà, jiġri x’jiġri, ir-raġel jew il-mara jridu jaħfru, jagħdru u jinsew, għax kulħadd ikollu xi jgħid. Iżda qabel ma jorqdu, dejjem ikunu paċi mill-ġdid ma’ xulxin.

Jaqblu wkoll li l-ħażen kien minn dejjem, iżda kien moħbi u mhux bil-kwantità li qed ifaqqas illum.  

minn Charles B. Spiteri

Membri tal-Istitut tan-Nisa li ħadmu villaġġ żgħir bis-suf, għat-tfal morda, baqgħu skantati meta ntqalilhom li ma setgħux jagħtuhulhom minħabba li s-suf jirrappreżenta riskju għas-saħħa u s-sigurtà tat-tfal.

In-nisa minn Sidford f’Devon, qattgħu sena sħiħa joħolqu x-xenarju f’kobor ta’ sitt piedi b’erbgħa, mimli b’persunaġġi ċkejknin, djar, annimali, fjuri, razzett u knisja.

Dan ix-xogħol soltu jingħata lill-isptarijiet tat-tfal, ospizji u nurseries, biex it-tfal foqra jkollhom biex jilagħbu, iżda din id-darba ma kienx aċċettat minħabba l-biża’ li s-suf ma jistax ikun sterilizzat. Għalhekk, in-nisa ħarġu diżappuntati għall-aħħar.

Waħda mill-anzjani qalet li kienu xebgħu sal-ponta ta’ mneħirhom, li kull sena jaħdmu x-xalpi u għalhekk qatgħuha li jagħmlu xi ħaġa differenti u fuq skala kbira.

Ilkoll involvew ruħhom f’dan ix-xogħol u ħadu gost jaħdmu xi ħaġa mhix tas-soltu mis-suf. Huma fittxew li jkollhom materjal li hu sigur għat-tfal.

Meta ngħataw din l-aħbar – li qatgħethom xi ftit minn ġewwa – in-nisa esibew ħidmiethom f’wirja tal-ortikultura, fejn laqat l-għajn ta’ voluntier tal-karità. Dan qalilhom li orfanatrofju fl-Arika t’Isfel jieħu gost jaċċettah għat-tfal orfni tiegħu.

Għalhekk, in-nisa ppakkjawh f’taqsimiet u bagħtuhulhom bil-posta. Għax, kif ngħidu bil-Malti: min hu mejjet fis-sakra…. u min hu mejjet għal qatra!

 

Tkun mejjet għalija, meta mirżuh u kiesaħ. Is-sħana sserrħek u tagħtik saħħtek.

Imma meta tkun is-sħana u m’għandekx xi jpattilek, tindanna, tinħaraq, tinkedd. Hemm is-sħana tax-xemx: tridha, imma meqjusa; u hemm is-sħana u saħna tal-għadab li tagħmillek bosta ħsara u hemm; is-sħana tal-imħabba li tneħħilek kull moffa ta’ dwejjaq u niket.

Is-sħana tpaċiha bl-ilma frisk u nagħnieħ fih. Iġibek tirraġuna aħjar. Trid ukoll ikollok siġar qrib, jew inkella xtieli.

Jekk ma taħsibx int għal dall-ambjent tinqered. Il-ġebla Maltija fiha nfisha tarmi s-sħana u ma tkunx tiflaħ tissaporti ġewwa.

Ilwien, friski jgħinu u nuqqas ta’ dawl elettriku jgħati sehmu wkoll. Jekk ma nitgħallmux ngħixu bis-sħana u fis-sħana, jinqala’ ħafna tilwim fis-sewqan, fid-dar, fix-xogħol. Li tissika fis-sħana, ma jagħmilx ġid għax issiru l-iżbalji u l-korrimenti.

Is-sħana irriduha, il-kesħa wkoll; it-tnejn neħtiġuhom, imma rridu noħolqu ambjent fid-dar fejn nistgħu nitgħenew mit-tnejn. Nar, fuklar, u lwien jgħajtu għas-sħana. Ward, xtieli, purtieri, lwien mtaffija jgħinu għal-frisk.

Aħseb u ħu ħsieb u tibda ssib li t-temp arma li tista’ tinqeda bih b’risqek.  

“How are you this morning Mr. Preston?” asked the cheery young nurse as she pushed his wheelchair towards the open terrace of St. Francis Retirement Home in Fleetwood. He smiled back but did not reply.

Jack Preston, now in his mid sixties, had been living in the Home for the last two years, since his beloved Sharon had died. He was born in the East End of Glasgow but had settled in Lancashire after marriage.

He was loved by the nurses because he gave them no trouble, kept mostly to himself and spoke very little. Occasionally, he also suffered from loss of memory.

“There is some sunshine and you will like sitting here for some time before lunch” said the nurse. “Thank you” replied Jack, obviously delighted to be left alone with himself for some time.

He had no family and very few friends in Fleetwood. Some did visit him occasionally and spoke of events of many years ago. They mentioned war and guns and death in a far away place he did not know. He hardly remembered any of what they described.
Jack’s friends, who visited him when they happened to be in the area, were Robert and Paul, two of his Scottish colleagues from the ‘Highland Regiment’ which served in the Vietnam war years ago.

Robert and Paul knew Jack very well indeed. He was, in their eyes, a hero of that useless war in the Far East, fought in the deadly marshes of the rice fields, continuous rainstorms and, on many occasions, hand to hand fighting with the Viet Cong.
During one of the fiercest battles of this war, when the Highlanders were surrounded by hundreds of their enemy, it was Jack who, without fear for his own life, had pushed his way forward. He stood there like a super human firing left, right and centre until he was able to pave a path for his friends to escape probable annihilation.

But not only that. Although Jack was wounded after carrying out his sole mission, he went back and carried wounded colleagues to safety while the Viet Cong kept up their incessant fire. With blood oozing from wounds in his head and arms, he led his comrades to safety.

Robert and Paul, as well as other veteran Highlanders, including Col. McDougall, their Commanding Officer, had been for years recommending to the authorities that Jack’s exploit in the Vietnam War deserved a medal of recognition.

Also, the community of Fleetwood, including the town’s publication “Fleetwood News” had backed the Highlanders Veteran Association and had officially petitioned the Government and the Forces Authorities to give due and early consideration in giving Jack a medal of honour for his extraordinary feat, in face of heavy odds against him.

The community, including the staff and inmates at St.Francis Retirement Home, considered Jack as their hero whose bravery was unjustifiably being ignored by the authorities.

For the last two years there were numerous exchanges of correspondence, petitions, meetings and discussions between the Authorities and Jack’s backers – the Fleetwood community, the Town Council, the Veteran Highland Association and the Fleetwood News.

But the Authorities procrastinated. They listened, they discussed, they promised, they considered the backer’s arguments; they accepted that Jack deserved recognition for his bravery. But because of Government bureaucracy, the decision was delayed repeatedly and Jack was never given the medal he so deserved.

Jack did not, of course, know what was happening. He did not know that so many people were pushing for his recognition. He did not even remember the episode. Sometimes he did not recognize his colleagues Paul and Robert. Sometimes he did not remember who he was. Jack, often lived in a world of his own.

It took well over three years to enable the Authorities to process the petition and approve that Sgt. Jack Preston of the Highland Regiment be awarded the Distinguished Service Order (D.S.O.) for bravery and heroism during the battle for Da Nang Hill in Vietnam twenty years ago.

A Committee was set up to organize the ceremony for the presentation of the award. It consisted of high Government and Military officials who were entrusted to organize the presentation. Col. Ralph McDougall, the Commanding Officer of the Highland Regiment, Sir Godfrey Spencer, a respectable resident of Fleetwood and Robert Johnston, Jack’s war time friend were consulted.

H.R.H. the Duke of York had agreed to present Jack with the medal. The Regiment’s Band – with its pipes, drums and bugles – was to perform “Scotland the Brave” and “Blue Bonnets over the Border”.

It took some more months before everything was finalized and detailed preparations were made for the ceremony. Finally the Secretary of the Committee was directed to personally inform Jack Preston that the ceremony award of the DSO was to be carried out at ten on Sunday morning.

The Secretary, armed with all the details relating to the ceremony, went to St. Francis Retirement Home and sought out the nurse who, with dedication, looked after old Jack. He hoped that she would help him communicate the details to Jack and also help Jack prepare for the coming ceremony.

“What can I do for you?” asked the young pretty nurse when the Secretary demanded to see her. “I’m the Secretary of the ‘Military Award Committee’, he informed her. “I have come to inform Jack Preston that he has been awarded the DSO and that the ceremony is to take place next Sunday morning.” The nurse gasped, held her breath and said “Jack Preston passed away last night of a sudden heart failure!” She closed the door in the Secretary’s face with deliberate utter contempt and went inside, where she sat on a chair and broke down in tears.