Page Status: Pending

minn Charles B. Spiteri

Żwieġ fil-Palazz tal-Arċisqof

Victor Mario Abela, Ħamruniż, qabad ma’ martu Carmen b’imħatra ma’ ħabibu għal flixkun cola. Kien student fil-Kulleġġ De La Salle u l-ħabib tiegħu Guido Camilleri, li darba raha l-Kalkara fejn kienet tgħix, qallu li xtaq ikellimha, iżda kien jistħi. Victor inkoraġġieh jersaq lejha u fl-aħħar għamlu l-imħatra bejniethom li allura jkellimha hu.

Dak iż-żmien Victor, l-uniku wild tal-familja, għax l-erbgħa l-oħra ta’ qablu kienu mietu, kellu xi 17-il sena u kien Form V. Carmen, li kellha xi 16, kienet tattendi l-iskola sekondarja l-Belt. Fil-Kulleġġ kienet id-drawwa li l-istudenti jaqbdu xogħol ta’ Shakespeare u joħorġu play għall-palk. Il-klassi tiegħu kienet se tippreżenta l-Merkant ta’ Venezja, u Victor kellu l-parti ta’ Antonio.

Sadattant sar jaf li ħuha l-kbir Joe (illum Professur tax-xjenza teknika) u ż-żgħir Vanni, (magħruf bħala bużullottist ewlieni), kienu wkoll studenti f’De La Salle. Peress li Victor kien ikun spiss fit-tuck shop ibigħ u jagħti palata lill-brother, meta kien imur Vanni, kien jagħtih il-ħelu mingħajr ma joħodlu flus. Iżda dan il-‘pjaċir’ kien jagħmlu bi ħsieb!

Stedina

Allura meta ngħata l-erba’ biljetti li kull attur kien jingħata biex jistieden lil min ried, Victor sab l-opportunita’, waqqaf lil Carmen, qalilha li hu ħabib ta’ ħutha, u li japprezza ferm kieku tattendi għar-reċta. Hi weġbitu li l-problema kienet il-mama’ tagħha, iżda hu għeleb din il-problema billi taha żewġ biljetti, biex tieħu lil ommha magħha.

Carmen u ommha attendew u wara l-play kellhom xi drinks fejn seta’ jitkellem kemm magħha kif ukoll ma’ ommha. Aktar tard bdew jiltaqgħu fit-triq u jsellmu lil xulxin.

Darba, Victor, li t-tagħlim tiegħu kien jispiċċa qabel dak ta’ Carmen, mar il-Belt jistennieha tiskola u qagħdu jitkellmu fit-terminus. Maż-żmien bdew jitkellmu regolarment sa ma titlaq il-karrozza għall-Kalkara. Ħbiebu, li bi ftehim miegħu kienu marru jittawlu hux tabilħaqq kien qed ikellimha, kellhom iħallsulu l-cola li rebħilhom.

Fil-frattemp il-kulleġġ kien joħroġ il-gazzetta Il-Kewkba u fiha kien hemm ritratt ta’ Victor mal-kast. Vanni, ħu Carmen, li ġieli ħaditu magħha meta kienet tiltaqa’ ma’ Victor, ħa din il-gazzetta d-dar u qal lil ommu li dak tar-ritratt, kien qed joħroġ ma’ Carmen. L-omm qabdet u marret għand Bro. Robert, id-Direttur, li lissnilha l-kelmiet: ‘‘irringrazzja lil Alla u ixgħel xemgħa lill-Bambin. Dak tifel tajjeb.’’

Jiġu minn xulxin

Wara ftit, Victor ta l-aħbar lil ommu u saru jafu li l-ommijiet kienu jiġu minn xulxin mill-bogħod. Iżda missieru ried ikun jaf min huma l-ġenituri tax-xbejba. Għalhekk Victor inqeda bi Bro Michael Buttigieg, li mar ikellem lil missieru meta hu ma kienx id-dar. U mhux talli missieru ma qallu xejn meta rritorna, talli staqsieh meta se jlaqqgħu ma’ Carmen. Min-naħa ta’ omm Carmen, din qalet lil Victor li kienet lesta ddaħħlu d-dar, ladarba l-ġenituri tiegħu jkunu jafu li qed ikellem lil bintha.

L-għerusija ta’ Victor u Carmen damet madwar seba’ snin, u dan għall-fatt li hi daħlet il-College tal-għalliema mill-ewwel u hu baqa’ barra minħabba li marad missieru. Xtaq jattendi l-Universita’ biex jaqbad il-professjoni ta’ avukat. Meta ra applikazzjoni għal għalliem, tefagħha, u ngħażel. Għamel żmien jgħallem ukoll lill-persuni neqsin mid-dawl. Wara, mar il-College, intbagħat jgħallem fi skola primarja u aktar tard intbagħat jgħallem fis-sekondarji.

Victor jirrakkonta li meta qabad jaħdem, missieru kien qallu ‘‘il-paga trid tagħtiha lil ommok, għax dawk il-flus m’humiex tiegħek.’’ Jien obdejtu, u kont nagħtiha kollox.

Dar f’Ħal Balzan

Darba waħda staqsieh kemm kien se jdum jaħsibha biex jiżżewweġ u Victor wieġbu li ma kellux flus biex jixtri post, u li la ried joqgħod f’dar il-ġenituri tiegħu u lanqas f’dik tagħha. Missieru qabel miegħu u qallu li kellu l-flus fid-Defence Bonds. Il-Ħadd ta’ wara l-missier reġa’ qabadhielu u staqsieh fejn xtaq imur joqgħod. Victor ħatfu fil-kelma u qallu li l-isbaħ post għalih kien Ħal Balzan, viċin San Anton. Kien hemm xi reklam f’gazzetta u marru jċemplu għalih minn barra, għax dak iż-żmien ma kienx hawn telefons fid-djar.

Raw id-dar, bil-garaxx u għoġbithom, iżda missieru ried li qabel jiftiehmu fuq prezz, jarawha l-għarusa u ommha, biex wara ma jkunx hemm tgergir. Hekk ġara u l-proprjeta’ xtrahielhom missieru għall-prezz ta’ Lm2,500. Dan il-prezz kien 46 sena ilu.

Missier Carmen kien Chief Engineer fuq is-sottomarini fit-Tarzna. Kien raġel kwiet, tant li Victor jirreferi għalih bħala ‘San Ġużepp il-mutu’. Iżda kien kapaċissimu għax il-Commander-in-Chief dejjem jirrikorri lejh f’kull problema. Kien ukoll l-ewwel chargeman u peress li kien iħobb jara lil min jistudja — lil Salvu Debono u lil Nazju Abela, — li kienu jaħdmu t-Tarzna, kien jagħlaqhom f’kamra u jħeġġiġhom ikomplu jistudjaw biex isibu post aħjar. Xogħolhom kien jagħmilhulhom hu.

Victor jgħid li kien jistħi minnu u l-biża’ tiegħu kienet biss meta jilagħbu t-Taljani, għax kien partitarju kbir tagħhom. Darba sa kellhom joħdulu tabib id-dar!

Victor u Carmen damu għarajjes erba’ snin. Fl-għerusija, berkilhom iċ-ċrieket Dun Carmelo Xuereb, li kien kappillan tal-Kalkara u aktar tard Vigarju Ġenerali.

Żwieġ fil-Palazz

Iżżewġu fis-6 ta’ Novembru, 1966 fil-Palazz tal-Arċisqof il-Belt, peress li l-Arċisqof Gonzi kien jiġi z-ziju ta’ missierha. Qaddsilhom hu stess fid-9.00 a.m. Wara marru għall-festin, li dam sat-3.00 p.m. u sar fil-Lukanda Phoenicia, fejn kellhom madwar 600 ruħ mistednin.

Il-familja ta’ Carmen hi waħda numeruża, u biex Victor ikollu l-mistednin, stieden lil tal-familja u lill-ħbieb li kienu miegħu l-Kulleġġ tal-Għalliema. It-tie; ħallsuh l-għarajjes.

Dari, meta ħaddiema mal-Gvern tkun se tiżżewweġ, kienet obbligata tieqaf mix-xogħol li jkollha, u tingħata somma flus. Carmen kienet se tingħata Lm300 iżda sat-tieġ dawn il-flus kienu għadhom ma ħarġux. Allura marru għand ziju tagħha, issellfu Lm600 u bejn iċ-ċekk tagħha u xi flus li qalgħu fit-tieġ, ħallsu għalih.

Il-qamar il-għasel qattgħuh id-dar, għax ma kellhomx flus. Wara t-tieġ, Victor qal lis-sewwieq biex joħodhom Ħ’Attard. Dak ħaseb li kienu sejrin il-Corinthia, iżda ftit qabel waslu hemm, Victor waqqfu u qallu li kienu waslu.
Għamlu ġimgħa xalata. Filgħodu jieklu għand ommu u filgħaxija għand ommha u f’jumejn minnhom marret għalihom kuġina ta’ Carmen, li żewġha kellu karrozza Anglia, li ħaduhom magħhom għal dawra u kielu barra.

Ra ’l missieru jibki

Meta ġew għat-twelid tat-tarbija tagħhom, Victor xtaq li jkollhom tifla, peress li fil-familja ta’ missieru kien ilu ma jkollhom waħda għal tliet ġenerazzjonijiet. U meta mar iħabbarlu li twelditilhom tifla, ra lil missieru bid-dmugħ f’għajnejh għall-ewwel darba f’ħajtu.

Bint Victor u Carmen twieldet il-Ħadd u l-omm xtaqitu jmur iħabbarha fil-gazzetta. Meta mar sab tfajla li staqsietu x’kien beħsiebhom isemmuha. Peress li kien għadu ma jafx, staqsa lilha x’kien jisimha. Dik qaltlu Rosanne u hu qalilha li se jsemmiha bħalha.

Lura d-dar, Carmen staqsietu wkoll x’se jsemmu lil binthom u hu għarrafha b’dak li ġara ftit qabel u li se jsemmu lit-tarbija Rosanne. Illum, binthom hi miżżewġa lil Stephen Calleja u għandhom żewġt itfal, Luke u Sarah.
Rigward il-valuri Nsara jemmnu li dawn kienu hemm, għadhom hemm u jibqgħu hemm. Il-biċċa xogħol hi kemm qed ikunu pprattikati. U min jipprattikahom irid jagħmel hekk mhux biex jidher iżda għax iħoss minn qalbu li għandu jimxi magħhom.

Meta jitrattaw id-dixxiplina, jaqblu li saret taqliba enormi tul 50 sena. Dari, il-qofol ta’ kollox kienu: il-kappillan, in-nutar, is-surġent u l-għalliem. Għan-nies, dawn l-individwi kienu qishom il-Kunsill Lokali. Isemmu li fl-istess żmien, meta ssir il-Parents’ Day, minkejja li ħafna ġenituri ma kinux jafu jiktbu, kienu jattendu biex jaraw kif sejrin uliedhom. Illum ftit huma dawk li jagħtu kas uliedhom. Mhux biss, talli dari, studenti li ma joqogħdux sew, kienu jingħataw xi daqqtejn bir-riga. U ebda ġenitur ma kien imur għas-sodisfazzjon, għax kien jemmen fid-dixxiplina, iżda llum, anki jekk iżżiegħel b’xi student, jakkużawk li qed tabbuża minnu.

L-għaks kien deheb

Anki l-għaks tal-antik ħdejn il-lussu ta’ llum, jitqies bħala deheb, għax it-tfal ma kienu jippretendu xejn. Illum tixtrilhom x’tixtrilhom, ukoll b’liri kbar, jifirħu ftit biha u jwarrbuha. Ir-raġuni għal dan kollu hi li l-progress dejjem ġab rigress.

U l-agħar ħaġa bħalissa hi meta ssib ġenituri li jkunu f’qagħda finanzjarja batuta u jridu jikkupjaw lil ħaddieħor, għal dak li jqisu bħala benefiċċju għal uliedhom. Mhux sew li familja tipprova tagħmel aktar milli tiflaħ. Lit-tfal u liż-żgħar irridu ngħallmuhom li l-imħabba ma tissarrafx fi flus.

Victor semma eżempju tipiku ta’ studenti universitarji li għandhom l-isbaħ karrozzi għax strawhielhom il-ġenituri tagħhom, meta għadhom lanqas bdew jaħdmu. Iżda ġenituri hekk qajla jaħsbu fil-ħsara li jagħmlu f’uliedhom ladarba jiġu biex jiżżewġu. Għax żgħażagħ li jkunu draw f’ċerta ħajja lussuża, ma jkunu lesti għal ebda sagrifiċċju. U ż-żwieġ għandu jitfassal fuq is-sagrifiċċji.

It was to be 21 year old Jenny Stevens first day at work. She had graduated as a Secretary following a two year course at the Secretarial College a few months ago. Her dream had finally been fulfilled, well, partly at least. She still had to find a job. She had filed several applications for secretarial job vacancies appearing in the papers. But she received no feed-back. As the days passed into weeks and the weeks into months, she began to lose heart. Her dream would not be fulfilled after all. In her depressive mood Jenny lamented with her Mum – “Don’t you think that life is strange Mum? I had studied so hard, obtained my certificate, yet I am being turned down everywhere!”

Her Mum sympathized with her daughter, especially knowing the sacrifices she had endured to qualify. “Life is full of surprises my dear. One can never be sure of anything in this world. It is wise to take each day as it comes. But your day will come.”
It was some days later that she noticed an advert for a secretary with Johnson’s Import & Export Company Ltd. She put her application immediately but with not many expectations. She was however surprised and jubilant when they requested her to call at their offices for an interview.

On her way for her first day at work at Johnson’s she recalled when she had sat for the interview. She had faced the three partners of the Company who asked her many questions and observed her closely to assess her suitability for the post. The older man, the Chairman of the Company, appeared not to favour her very much.

He had told her that they would prefer an older girl with experience rather than a young one who was after her first job. He could not be blunter than that! But Jenny got the job nevertheless. As Secretary to Mr. Johnson himself, the Chairman of the Company! Apparently, on the insistence of the other directors, it was agreed that she be given a chance to prove herself. She was determined to prove Mr. Johnson wrong and the other partners right. On this, her first day at the office therefore, she wanted to give a very good impression of herself, especially to Mr. Johnson – dress her best, hair in place, arrive early. She took out her car from the garage and, to avoid the early morning traffic, headed for the ring road from where she would take the one leading directly to the company offices. It was normally a three-quarter of an hour trip. 

But half way down the motorway she saw what appeared at first glance to be an accident of sort – a stationery car on the wayside and a woman with her head slumped on the steering wheel. She stopped immediately and went to her aid. She opened the car door, looked at the woman, an elderly one, and saw that she was unconscious. She felt her pulse. It was not beating. Her heart must have stopped. Without losing any time, she phoned emergency to the ambulance services and the Police. Then she laid the well-dressed woman on the ground and commenced to give her mouth-to-mouth artificial respiration. She had a life-saving certificate from her girl guides days and knew what to do in such circumstances.
Jenny repeated the process at intervals, trying with all her will power to breathe life into the lungs of the unfortunate woman. It was a trying process but she continued without losing heart. Time was of utmost importance. It was a question of life and death.
Then, when she was about to stop, she felt the woman’s chest heave. She was coming to. Her heart started beating again, slowly at first and then more rapidly.

Some cars had by now stopped, their drivers looking at the scene and offered their help. But Jenny was now in control of the situation. Then the Ambulance and the Police cars screeched to a halt beside her. Out came the paramedics with the stretcher. She explained to both Police and paramedics what had happened. The paramedics told her that her immediate response in giving her artificial respiration had definitely saved the woman’s life. Then they transferred the woman to the ambulance and sped to the nearest hospital. The Police then took Jenny’s personal details for their report. Still in a state of shock, she went back to her car, rested for a few minutes, arranged her hair in the car mirror, dusted down her clothes, started the car and continued her journey to the office.
Her first day. And what a day!! She looked at her watch. It was now 10 am. She would be more than an hour late at least. What would Mr. Johnson say? She expected to be given a dressing- down at least or be fired on the spot. She worried what fate awaited her.

She arrived at the office breathless, saw the receptionist busy on the telephone, murmured “Good Morning” and sat down on a chair waiting for her to finish the call. When the receptionist hang down the phone, Jenny informed her that she was the new Secretary to the Chairman, apologized for being late as she had met a car accident on the way and enquired whether Mr. Johnson had asked for her. The receptionist welcomed her to the office but told her that Mr. Johnson had not arrived yet. Jenny felt relief. Thank the Lord! Mr. Johnson would find her at her desk when he arrives and he would be none the wiser that she came late. The receptionist looked at her, saw her somewhat disheveled and informed her that she could use the bathroom if she wished. Jenny grasped the opportunity with both hands. She definitely needed to put on some make-up and do her hair properly. When she came out of the bathroom, the receptionist accompanied her to her office and made her a cup of tea. Jenny looked at the office, it seemed nice and comfortable. But would she be here tomorrow?

An hour later she heard Mr. Johnson come in and head straight to his office. He buzzed her immediately and Jenny entered his office. With a smile on her face she murmured – “Good morning Mr. Johnson” The Chairman looked somewhat agitated. He told her that he was delayed because his wife had been admitted to hospital earlier this morning but is now well and should be discharged later this morning.

“Miss Stevens”, he continued, “Contact the Police and get the details of the young woman who apparently gave my wife artificial respiration while she was unconscious in her car on the ring road. We are both indebted to her and wish to meet her and thank her personally for saving my wife’s life!”

Miktuba minn Fiona Vella

Dan l-aħħar, għaddiet ġrajja minn għala widnejja li qatt ma kont smajtha qabel. Tikkonċerna traġedja li seħħet fil-Karnival tal-1823, fil-ġurnata tat-11 ta’ Frar, li fiha, għadd kbir ta’ tfal mietu fil-Kunvent tal-Franġiskani, fil-Belt Valletta.

Iddeċidejt li nistħarreġ dan ir-rakkont aktar fil-fond sakemm irnexxieli nsib id-dettalji kollha ta’ dan l-inċident miġburin fl-arkivji tal-Librerija Nazzjonali tal-Belt. Inizjalment, l-aħbar ta’ din it-traġedja twasslet permezz ta’ nota li nkitbet mis-Segretarju Prinċipali tal-Gvern, Richard Plasket, fil-Malta Government Gazette (Num. 557) tal-14 ta’ Frar 1823, fejn dan fosthom informa illi kienet qed issir inkjesta dwar dan il-każ. Sussegwentement, id-dettalji kollha tniżżlu f’Suppliment (paġni 3391 -2) marbut mal-istess gazzetta li jġib l-istess data msemmija hawn fuq.

F’din il-kitba dettaljata tiegħu, Plasket jinkludi informazzjoni li waslet għandu minn tagħrif tal-Arċisqof ta’ Malta, minn evidenza ta’ persuni li dehru quddiem il-Maġistrat tal-Pulizija (li kienu jinkludu kemm familjari tal-vittmi u anki individwi oħra li kienu preżenti waqt dan l-inċident), u kif ukoll minn rapport mediku relatat mal-każ.

Huwa jibda billi jagħti sfond lil din il-ġrajja, hekk kif isemmi illi f’dawk l-aħħar snin, f’Malta, kienet nibtet id-drawwa illi fil-ġranet finali tal-Karnival, kienu jinġabru għadd ta’ subien tal-età bejn it-8 u l-15 il-sena li kienu ġejjin mill-klassi baxxa tal-inħawi tal-Belt u tat-Tliet Ibliet (Birgu, Isla u Bormla). Dawn it-tfal, li kienu jipparteċipaw għal din l-attività minn jeddhom, kienu jinġabru f’purċissjoni u jittieħdu l-Furjana jew f’xi inħawi oħra fejn wara li jisimgħu quddiesa, huma kienu jirċievu xi ħobż u frott. Dan l-ikel kien jiġi provdut permezz ta’ ftehim li kien isir bejn il-gvern u xi benefatturi oħra. L-għan prinċipali wara din l-attività kien li jżomm lit-tfal protetti mill-ġlied u mill-konfużjoni tal-Karnival li kien ikun hemm f’dak il-perjodu fl-ibliet imsemmija. L-arranġament ta’ din il-purċissjoni kien jaqa’ taħt ir-responsabbiltà tad-Diretturi Ekkleżjastiċi tal-Istituzzjoni li kienet tgħallem il-Katekiżmu.

Infatti, jidher illi fl-10 ta’ Frar 1823, skont din it-tradizzjoni, xi tfal kienu ttieħdu jisimgħu quddiesa l-Furjana u mbagħad kienu twasslu lejn il-Knisja ta’ Ġieżu l-Belt Valletta fejn hemmhekk ġew irregalati xi ħobż u frott, mingħajr ma nqala’ l-ebda inċident.

Iżda dan il-pjan sfratta għal kollox l-għada, meta akkost li din l-attività kienet mistennija li tirrepeti ruħha bla problemi, sensiela ta’ żbalji, wasslu għal traġedja kbira li ħadd qatt ma kien basar li għad tiġri.

Għall-ewwel, fil-11 ta’ Frar 1823, kollox kien miexi ħarir u kif suppost. It-tfal inġabru bħas-soltu u ttieħdu jisimgħu quddiesa l-Furjana. Madanakollu, did-darba, iċ-ċerimonja damet ma ntemmet siegħa aktar mis-soltu u għalhekk meta dawn it-tfal twasslu sal-Knisja ta’ Ġieżu, il-festeġġjamenti tal-Karnival kienu laħqu spiċċaw. B’hekk, il-wasla tagħhom ħabtet mal-ħin meta n-nies li kienu qed jieħdu sehem fil-briju tal-Karnival, bdew jirritornaw lejn djarhom. U l-bużillis inqala’ meta numru ta’ tfal u adulti oħra li saru jafu b’din l-attività f’Ta’ Ġieżu, tħalltu baxx baxx mat-tfal l-oħra bil-ħsieb li jieħdu xi ħaġa anki huma.

Issa, skont il-pjanijiet tas-soltu, is-subien kienu mistennija jidħlu mill-bieb tas-sagristija tal-Kunvent ta’ Ġieżu u kellhom joħorġu mill-bieb ta’ faċċata li kien jagħti għal Triq Sant’Ursula, fejn hemmhekk, huma kienu jirċievu l-ħobż u l-frott. Sabiex jiġi evitat illi ċertu tfal jidħlu dabtejn, huma kienu jitħallew jistennew f’kuritur u l-bieb tas-sagristija kien jingħalaq warajhom.

Però ġara li f’din il-ġurnata, il-bieb tas-sagristija tħalla miftuħ aktar mis-soltu minħabba li kienu qed jistennew lit-tfal ġejjin mill-Furjana, b’konsegwenza illi nies oħra, apparti t-tfal tas-soltu, baqgħu deħlin. B’hekk, minflok madwar mitt tifel, kif kien ikun hemm fi drabi oħra, inġabar ammont ħafna akbar ta’ nies u din il-folla bdiet kull ma tmur timbotta lit-tfal li kien hemm aktar il-quddiem. Dawn bdew jingħafsu kontra bieb li kien jinżamm nofsu magħluq, biex it-tfal joħorġu minnu wieħed wieħed.

Hekk kif sar il-ħin, min kien responsabbli milli jagħlaq il-bieb tas-sagristija, sakkar din id-daħla u peress li kien qabad jidlam, dan ma ntebaħx li kienet daħlet miġemgħa mhux mistennija. Biex tgħarraq is-sitwazzjoni, lampa li s-soltu kienet titħalla mixgħula f’dan il-kuritur, għal xi raġuni ntfiet, u b’hekk kulħadd spiċċa fi dlam taqtgħu b’sikkina.

Hekk kif sabu ruħhom fid-dlam, in-nies bdew jimbuttaw lil xulxin biex joħorġu mill-bieb l-ieħor, u t-tfal li kienu l-eqreb tal-bieb l-ieħor, tgerrbu fit-tmien tarġiet li kienu jinsabu biswit l-entratura, u waqgħu fuq xulxin. B’hekk, l-uniku bieb minn fejn setgħu joħorġu, kompla jiġi mbarrat u minħabba li dan kien jinfetaħ il-ġewwa, aktar żdied il-paniku.

 L-individwi li kienu fuq barra jqassmu l-ħobż u l-frott lit-tfal ma damux ma bdew jisimgħu t-twerżiq tat-tfal l-oħra li nqabdu f’dak is-saram. L-għajjat wasal anki s’għand il-ġirien tal-madwar u minnufih in-nies ħarġu sabiex jaraw x’ġara u biex jagħtu l-għajnuna. Naturalment, huma ppruvaw jiftħu n-nofs l-ieħor tal-bieb li kien jagħtu fuq Triq Sant’Ursula iżda dan ma seta’ jinfetaħ b’xejn peress li kellu t-tfal mixħutin fuqu. Għalhekk, xi wħud ġrew lejn is-sagristija biex isibu ċ-ċavetta tal-bieb l-ieħor u meta għamlu dan, huma daħlu minn fost in-nies li kien hemm fil-kuritur sabiex jilliberaw lit-tfal mill-bieb ta’ wara. Iżda, sfortunatament, għal ċerti tfal, kien diġà tard wisq!

Infatti, numru ta’ tfal inħarrġu barra t-triq mejta, oħrajn b’ħass ħażin kbir fuqhom u oħrajn fi stat pjuttost ħażin. Eventwalment instab illi 110 tifel tal-età bejn it-8 u l-15 il-sena kienu mietu fgati billi ġew magħfusa fi spazju żgħir jew minħabba li ntrifsu waqt il-konfużjoni li nqalgħet.

Skont il-Lutenent Gvernatur, mill-inkjesta li saret u mill-informazzjoni li nġabret, ġie konkluż li dan kien inċident sfortunat li ġie kkawżat minħabba d-dewmien fiċ-ċerimonja tal-Furjana li ta lok lil dawk li kienu qed jiċċelebraw il-Karnival sabiex jingħaqdu ma’ dawn it-tfal. Kaġun ieħor kien in-nuqqas ta’ dawl fl-imsemmi kuritur li ċertament kompla żied fil-mortalità. Iżda, finalment ħadd ma ġie akkużat bil-mewt ta’ dawn it-tfal peress li xejn ma kien sar bi ħsieb ħażin li joħloq din it-traġedja.

Plasket kompla jsemmi kif f’dik il-ġurnata kerha, kulħadd kien ikkollabora biex jgħin kif jista’; anki l-familjari tal-vittmi li ħallew lill-pulizija u lis-suldati jaħdmu sabiex isalvaw kemm jistgħu individwi. Huwa faħħar ukoll lill-ġirien li għamlu minn kollox biex jagħtu daqqa t’id f’dak kollu li kien hemm bżonn.

Ma naqasx li jirringrazzja wkoll lit-tobba u lill-infermieri li kienu ġrew lejn il-post biex jagħtu l-għajnuna malli semgħu bl-aħbar. Huwa wera l-gratitudni tiegħu anki lejn l-uffiċjali tal-Pulizija u lejn il-membri tar-Reġiment Royal Malta Fencibleli kienu mmexxija mill-Kaptan tagħhom, il-Kulunell Markiż Giuseppe De Piro. Bis-saħħa ta’ dawn kollha, Plasket ikkonkluda, il-konsegwenzi ta’ din it-traġedja tnaqqsu drastikament.

Għall-ewwel bqajt bla kliem, inħares siekta lejn dawn iż-żewġ paġni antiki li kienu qed jitfgħu dawl fuq is-soċjetà Maltija ta’ dak iż-żmien u fuq il-faqar li kienu għaddejjin minnu wħud mill-Maltin. Ma stajtx ma nixxukkjax ruħi u nħoss għal dak l-għadd kbir ta’ familji, li f’jiem suppost ta’ ferħ u daħk bla tarf tal-Karnival, spiċċaw jgħixu ħabta w sabta din it-traġedja tal-waħx!

Xi ħaġa ġegħlitni nkompli nfittex u nixtarr din l-informazzjoni ħalli nsir naf kemm jista’ jkun dwar dak li seħħ. Għaldaqstant, tkellimt mal-ħabib tiegħi, il-Markiż Nicholas De Piro li mill-ewwel rama jgħinni billi għaddieli l-informazzjoni li kellu ħalli nkomplu nibnu din l-istorja.

Fil-fatt, huwa pprovdini b’immaġni tal-antenat tiegħu, il-Markiż Giuseppe De Piro li dakinhar tal-inċident, kien qed imexxi lir-reġiment tas-suldati tar-Royal Malta Fencible. Barra minn hekk, huwa għaddieli wkoll ritratt tal-Ġeneral Sir George Whitmore flimkien ma’ illustrazzjoni antika li probabbilment turi din it-traġedja, li pinġha l-ġeneral stess, peress li hu kien qed iservi f’pajjiżna f’dak il-perjodu.

Għalaqt din ir-riċerka tiegħi billi mort infittex ukoll il-Knisja ta’ Ġieżu ħalli nara b’għajnejja fejn kien sar dan il-fatt. U hemm, 192 sena wara, hekk kif ironikament fil-Belt kienu qed jippreparaw għall-Karnival tal-2015, bħal deherli li fil-bogħod, smajt it-twerżiq tal-imsejkna tfal…

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-15 ta’ Frar 2015)

Tissue Paper Flowers are simple, quick, and inexpensive. They are a thoughtful hand made gift that is easy to customize, looks beautiful, and can last a long time. You can whip up a dozen flowers in about an hour. It’s a perfect gift or decoration for Valentine’s Day!

To get started you’ll probably have most of these items already laying around your house, if not you can find everything at your local Craft Store.

 This is what you need to make one dozen tissue paper flowers. One piece of tissue paper makes one flower. It’s easiest to make the flowers in multiples of three. Adjust what you need based on how many flowers you want to make.

You’ll Need:
12 Sheets of Tissue Paper (20″x26″ or 20″x30″)
12 Pipe Cleaners or other Flexible Wire
Scissors
A Vase

Optional:
Ribbon to decorate the Vase
Scotch Tape to attach the Ribbon to the Vase
A Ruler or Measuring Tape

Step 1.

Lay three sheets of unfolded tissue paper down on a flat surface. Stacking them on top of each other.

Step 2.

Place the tissue paper stack in front of you portrait style. Take the bottom edge and fold in over one inch. Then flip it over and fold it back on the other side. Continue folding your way up the paper one inch at a time. When you are done folding your tissue paper stack should look like an accordion.

Ilsienna fih ħlewwa fir-reqqa. F’idejn l-imgħallmin joħloq xibka ta’ ħsieb u salott ta’ ġenn. Min jisma’ u min jaqra jitpaxxa u jithenna bil-ġenna ta’ ħsieb.

Nieħdu l-kelma ‘ħajta’.

Għandi ħajta deni.
Bla ħajta f’ilsieni
B’ħajta ma lħaqthiex

Hemm ġibda fil-bniedem li jibda u ma jkomplix, jitħajjar u jieqaf fin-nofs, jiġġennen u mbagħad jibred. Dil biċċa xogħol tagħmel bniedem bandla, ċaqlembuta, qabel ikellmek se tgħid: Isma’ dan se jasal, dan kliemu ċirasa u għemilu xott, dan iwegħdek il-ġenna u jdaħħlek fil-purgatorju? Naf għadd ġmielu ta’ min hu hekk. Imma qabel ngħaġġel, nista naħseb, jekk jien inhiex hekk ?

Għal ħajta nħalli l-ħidma nieqsa, mhix mitmuma, tixxejjer mar-riħ?

Hi n-naqra li timla, li ttemm, li tagħmel sħiħ, jekk tkun fost dawk li tibda tispiċċa taqbel mal-qawl “Kull mibdi, mitmum”. Hawn bosta li joħolqu uġigħ, għax jinqagħtalhom il-ħabel: tkunx wieħed minnhom!  

Minn Charles B. Spiteri

Jekk is-sess jintuża qabel iż-żwieġ, iż-żwieġ ma jibqagħlux sens

Joseph, li twieled, trabba u għex il-Belt kien ħabib ta’ ħu Winnifred, li l-familja tagħhom kienet mill-Furjana, u wara x-xogħol kienu joħorġu xi dawra flimkien. Darba ra lil Winnifred il-Barrakka ta’ Isfel, flimkien ma’ erbat itfal żgħar ta’ oħtha, u beda jkellimha. Dakinhar hu kellu 17-il sena u nofs u Winnifred 15. Mhux jemmnu li ż-żmien għadda, iżda tar!
Joseph kien jaħdem ma’ missieru li kellu dolċerija u forn fil-Belt stess. Dak iż-żmien, ix-xogħol kollu kien isir bl-idejn, u għalhekk, apparti mit-tbatija, kollox kien jeħtieġ il-ħin. Tant hu hekk li għall-bidu għamlu xi xahar u nofs jew xahrejn ma jiltaqgħu. Winnifred bdiet taħseb li kollox kien se jtir mar-riħ, sakemm darba ratu u staqsietu jekk kienx għadu bil-ħsieb li jibqa’ jkellimha. Wara dan l-inċident baqgħu jiltaqgħu sikwit, iżda dejjem bil-ħarba.
Winnifred tirrakkonta li oħtha, li kienet toqgħod bieb ma’ bieb magħhom fil-Furjana, kellha 11-il tarbija. Għalhekk hi kienet toħroġ lil xi uħud minnhom. Darba, meta kienet il-Barrakka ta’ Isfel, resaq fuqha Anġlu, il-ħabib ta’ Joseph, u qalilha li Joseph xtaq ikellimha. Hi weġbitu li kienet għadha żgħira u ma xtaqitx tibda tinnamra ta’ dik l-eta’. ġara iżda, li meta ħabibitha semgħetha tgħid dan, qaltilha li kienet se tkellmu hi.

Jinnamraw taħt ħajt

Kienu jiltaqgħu kultant u għal ftit ħin, wara nofsinhar, fuq il-Fosos tal-Furjana u jmorru għal wara l-ħajt tal-Mall. Biex ma jarawhomx in-nies – li ma jmorrux jukżawha lil ommha – kienu jintasbu taħt il-ħajt u ‘jinnamraw’ hemmhekk. Kien namur li xejn ma jixbah lil ta’ llum, għajr għall-isem, għax biex tiltaqa’ ma’ Joseph kienet tkun fil-kumpanija ta’ ħabibitha u ġġorr magħha erbat itfal, tnejn fil-pram, u tnejn jimxu. Damu żmien twil jiltaqgħu hekk għal ftit ħin, sakemm darba, xi ħadd kżaha lil oħtha u din qalet lil ommhom.
Ladarba ommha saret taf, lil Winnifred ma ħallithiex toħroġ aktar, għax ħaditha wisq bi kbira. U kif tgħid Winnifred innifisha, sa l-aħħar mumenti, ommha lanqas xtaqet li tħalliha tiżżewweġ. Fil-familja ta’ Winnifred kienu sitt aħwa. Hi l-iżġħar waħda u twieldet fi xjuħit ommha. Kellhom ħanut tal-merċa quddiem id-Depot tal-Pulizija u d-dar, apparti minn ommha u missierha, kien għad hemm tliet ħutha ġuvintur. Għalhekk aktarx li ommha xtaqet li l-familja tagħha jkollha fuq min isserrah.

Ma qablux man-namur

Min-naħa ta’ Joseph kienu tmien aħwa – tliet subien u ħamest ibniet. Il-kbira kienet tifla li trabbiet ma’ nannitha u għalhekk Joseph, li hu t-tieni wieħed, kien qisu l-kbir fil-familja. Meta ommu saret taf li kien qed jinnamra, xejn ma ħadet gost, u lanqas riditu jiżżewweġ, għax apparti li beżgħet li ma jibqax jgħin lil missieru, riditu jagħmel tajjeb għad-dota ta’ ħutu l-bniet. Tant li darba, meta saret taf li Joseph ried jiżżewweġ lil Winnifred staqsietha kinitx taf li binha ried iżewweġ lil ħutu.
Biex il-ġenituri ta’ Joseph u ta’ Winnifred waslu jippermettu lil uliedhom jiżżewġu hi ġrajja li qajla titwemmen.
Inzerta li fl-istess żmien li siefru l-ġenituri ta’ Joseph, siefru wkoll dawk ta’ Winnifred. Waħda miz-zijiet ta’ Joe, kienet sabet lill-għarajjes u qaltilhom li jekk tassew riedu jiżżewġu, kien hemm post għall-kiri l-Belt, qrib fejn kien joqgħod Joseph. Dawn sabu x-xoqqa f’moxtha u krewh. Kellhom iħallsu rigal ta’ Lm150 biex ingħataw iċ-ċavetta. U fl-1957, dik is-somma kienet waħda qawwija. Terġa’ d-dar kienet maqsuma bejn żewġ familji, li jidħlu mill-istess bieb – familja kienet tgħix isfel u l-oħra tgħix fuq. Iżda għal dan it-tqassim tal-post ma tawx kas. Irraġunaw li l-aqwa li kellhom post fejn imorru joqogħdu.
Joseph jgħid li waslu għal dan il-pass peress li hu ma xtaqx joħroġ mill-Belt, biex ikun jista’ jibqa’ jgħin lil missieru, li x-xogħol tiegħu kien jibda minn sbiħ il-jum u jibqa’ sejjer sal-11.30 p.m. Isemmi wkoll li wara li żżewweġ, Joseph beda jaħdem mal-Gvern, iżda baqa’ jgħin lil missieru għal snin twal mingħajr ma jitħallas. Kienu jaħdmu l-Ħdud ukoll sat-3.00 p.m. għax kien ikollhom ix-xiwi tal-ikel.
Winnifred issostni li krew dak il-post għax kull darba li kienu jsibu fejn jikru, ommha kienet tiskuraġġiha, bl-iskuża li jew ikunu sabuh ’il bogħod, jew għax il-prezz tal-kera jkun għoli. Iżda Joseph u Winnifred qajla baqgħu jagħtu kas ta’ dan kollu, għax biex ikollhom xi sold, Joseph kien jagħmel kull biċċa xogħol li tiġi għal idejh. U Winnifred kienet xebgħet fid-dar ta’ ommha, tagħmel mhux biss ix-xogħol meħtieġ hemm, iżda wkoll tgħin fid-dar ta’ oħtha li kellha 11-il tarbija.
Hi tiftakar li Joseph daħal l-ewwel darba d-dar tagħhom meta żżewweġ ħuha Ċensinu, fl-1954.

Iċ-Ċurkett tal-għerusija

Meta ġew għall-għerusija, Joseph ħa lin-namrata biex tagħżel iċ-ċurkett li tixtieq. Li għoġobha kien jiswa Lm18. Iżda meta ommu saret taf li kienu se jixtru ċ-ċrieket, marret għand Testa u ħaditilha erbgħa biex tagħżel minnhom. Winnifred qaltilha li hi mhux wieħed minn dawk kienet għażlet, iżda omm Joseph weġbitha li ċurkett b’ċurkett, huma kollha xorta u ma kellhiex għalfejn tneffqu ħafna flus. L-aqwa li f’subgħajha jkollha ċurkett! Illum Winnifred tirrealizza li dak iż-żmien, Joseph kien jaqla’ Lm2.45 fil-ġimgħa.
L-għerusija tagħhom saret billi filgħaxija, omm u missier Joseph marru d-dar għand il-ġenituri ta’ Winnifred, ħadu grokk, u lkoll f’daqqa marru jaraw talkies. Fi żmien l-għerusija, omm Winnifred ġieli tatha xi kastig, fejn kienet tordnalha ma toħroġx mid-dar. Iżda bi tbissima, Joseph jgħid li kien jisfida lil ommha bil-pulit, billi jmur għandhom u jgħidilha ma tinkwetax billi kienu lesti joqogħdu ġewwa. Ommha kienet tirrabja u tgħidlu biex imur.
Iż-żwieġ tagħhom kien ippjanat li jsir fi Frar, iżda peress li kienet ġejja waħda miz-zijiet ta’ Joseph mill-Amerika, ommha qaltilha biex jistennewha. U allura żżewġu s-Sibt 12 ta’ April, 1958 fil-Parroċċa San Publju l-Furjana. Qaddsilhom l-Arċipriet Dun Anton Debono, min-Naxxar.
Ġara li dak iż-żmien il-Karnival kien iċċaqlaq mid-data tiegħu fi Frar u beda jsir f’April u għalhekk kien jum mill-agħar għal missier Joseph, li kien ikollu ħafna ħami ta’ pasti, pastizzi u affarijiet oħra.

Mistednin bla inviti

Missier Winnifred ma qabilx li jagħmlu l-inviti, u lil kulmin kien jixtri mingħandu, kien jgħidlu li bintu se tiżżewweġ, u jekk irid, mistieden għat-tieġ, li kien se jsir fis-sala tal-Canadian, fi Triq Mannarino, Birkirkara.
Wara t-tieġ, l-għarajjes marru għar-ritratt tal-okkażjoni għand Agius u xħin waslu fis-sala, qabadhom bħal paniku. Raw sala ppakkjata bis-siġġijiet, u tant kien hemm nies li bilkemm setgħu jgħaddu għal fuq il-pjattaforma li kienet tinbena għall-għarajjes. Flok l-orkestra li ftiehem fuqha Joseph, sab lil dak li kellem b’numru ta’ diski ta’ dak iż-żmien. Għall-ewwel irrabja, iżda l-ieħor serraħlu rasu li xorta kien se jkollu daqq mill-aqwa.
Kien qisu t-tieġ ta’ Kana. Kulħadd kiel u xorob kemm ried, għax kien Joseph stess li ħadem il-ħelu. U mhux talli serva, talli kien baqa’, minkejja li n-nies ma ċċaqalqux mis-sala qabel is-siegħa u nofs ta’ filgħodu.
L-għada, kienu se jmorru bil-ħelu li fadal għand omm l-għarusa, għax dari kienet drawwa li lil min ma jkunx attenda għat-tieġ, jagħtuhom xi ħelu.
Erba’ xhur wara ż-żwieġ, marru għal qamar il-għasel, f’safra ta’ xahar mal-Moviment ta’ Kana, peress li kienu mill-ewwel koppji msieħba f’dan il-moviment, li kien għadu jiltaqa’ fil-knisja tal-Kapuċċini.
Lura Malta kellhom żewġt itfal, Carmel, illum miżżewweġ lil Sue, li għandhom tifel, Mark Andrea. Wara seba’ snin kellhom lil Jacqueline, illum miżżewġa lil Adrian Bugeja Douglas, li għandhom tliet subien: James, Liam, Matthew.

Differenza fit-trobbija

Il-koppja Cassar temmen li d-differenza prinċipali bejn it-trobbija ta’ dari u ta’ llum hi fil-ħela. Dari kulħadd kien jgħaddi b’dak meħtieġ u bil-qies. Illum il-ġenituri jridu jikkuntentaw lil uliedhom f’kollox u ftit ftit, ħassruhom. Fl-antik, daqqa ċkejkna kienet tiddixxiplina u żżomm ċerta awtorita’. Winnifred issemmi li jekk Joseph kien jikkorreġi lit-tfal, ma kinitx tindaħal bejniethom. Ħalli wara jiddiskutu bejniethom. Illum, il-ġenituri juru n-nuqqas ta’ qbil tagħhom quddiem uliedhom, u b’hekk jagħtuhom ir-riħ. It-tfal jitilgħu ta’ rashom u mfissdin.
Joseph isemmi l-faqar tal-antik. Kienu jilagħbu b’kollox. Illum wasalna naraw tfal żgħar biċ-ċellulari tagħhom. ‘‘Jekk minn żgħar nagħtuhom kollox u ndarruhom bil-lussu, x’nistennew li jkunu jridu ’l quddiem! Mhux li jagħmlu li jridu!’’ ikompli Joseph.
Winnifred iżżid li llum, li n-nisa miżżewġa joħorġu jaħdmu, tnaqqas ir-rispett lejn ir-raġel, li dari kien jitqies bħala l-breadwinner tal-familja. B’hekk spiċċa s-sagrifiċċju tal-koppja u nibet it-tagħjir ta’ bejniethom. Barra minhekk, għall-flus, it-tfal qed jitilgħu qishom orfni. Joseph u martu jaqblu wkoll li llum ħadd mill-għarajjes ma jiżżewweġ jekk minn qabel ma jkollhomx il-kumdita’ kollha fid-dar. Fi żmienhom, la kellhom cooker, la fridge u lanqas washing machine. Kollox xtraw maż-żmien.

F’għeluq il-50 sena miż-żwieġ tagħhom, Joseph u Winnifred kellhom quddiesa konċelebrata mill-Arċipriet Alf Camilleri, il-Kan. John Ciarlo’u l-Kan. Ġwann Borg. Għaliha, apparti mill-familjari tagħhom attendew il-membri tal-Grupp Familji Nsara tal-Belt, li fih ilhom imsieħba mill-bidu tiegħu. Wara kellhom festin fid-Domus San Pawl, il-Belt.

Il-messaġġ pożittiv ta’ Winnifred għall-għarajjes ta’ llum hu: ‘‘Ibżgħu għall-kastita’. Is-sess għandu jiġi wara ż-żwieġ, inkella ż-żwieġ ma jibqagħlu ebda sens. Min-naħa tiegħu Joseph jisħaq li maż-żwieġ, għandhom jinqatgħu l-ħbiberiji żejda. Ma jfissirx li jgħixu klawsura, iżda titwarrab kull kunfidenza żejda.  

Miktuba minn Fiona Vella

Ġurnata minnhom, fil-binja tal-Arkivji Nazzjonali ta’ Malta fir-Rabat, tfaċċat mara anzjana mill-Kanada. F’idejha kellha xi dokumenti, fosthom album ta’ missierha, li kien imur lura għall-Ewwel Gwerra Dinjija. Hi xtaqet tkun taf jekk l-arkivisti tagħna kinux isibu xi interess fl-oġġetti li ġabet magħha. Stenniet b’attenzjoni biex tara r-reazzjoni tal-arkivista. U hekk kif dan beda jqalleb il-paġni, għajnejh xegħlu…..

George H Salter

Missier Marylyn Peringer kien George H Salter. Huwa kien Ingliż u matul il-perijodu tal-Ewwel Gwerra Dinjija, kien jifforma parti mill-armata Brittanika. Xogħolu ġabu Malta meta huwa ngħata r-responsabbiltà li jieħu ħsieb il-Kampijiet tal-Priġunieri tal-Gwerra li nfetħu f’pajjiżna. Fost id-dmirijiet tiegħu, huwa kien iżomm rendikont tal-flus li kienu jirċievu l-priġunieri mingħand qrabathom u ħbiebhom u mbagħad kien jgħaddihomlhom għall-użu tagħhom.

Mir-rimarki li ħallewlu wħud mill-priġunieri fl-album tiegħu, fosthom il-Prinċep von Hohenzollern, jidher li Salter kien bniedem ġust f’xogħolu. Għall-kuntrarju, uffiċċjali oħrajn kienu jabbużaw mir-rati tal-kambju meta kienu jbiddlulhom il-flus, filwaqt li numru ieħor kienu jitolbuhom kummissoni esorbitanti biex jaqduhom.

Malta – in-Ners tal-Mediterran

Għalkemm Malta ma nvolvietx ruħha direttament f’din il-gwerra, xorta waħda hija kellha rwoli sinifikanti mmens. Fosthom diversi binjiet pubbliċi ġew mibdula fi sptarijiet sabiex pajjiżna jirċievi għadd ta’ suldati midruba. Infatti, għall-ħabta ta’ Jannar 1916, f’Malta kien hawn madwar 20,000 sodda mqassma fi 28 sit għal dan il-għan. Mhux ta’ b’xejn li f’dan iż-żmien, pajjiżna sar magħruf bħala in-Ners tal-Mediterran.

Malta tilqa’ l-priġunieri tal-gwerra

Sehem ieħor li ngħata lil pajjiżna kien illi jilqa’ fih il-priġunieri tal-gwerra li kienu qed jinqabdu waqt l-attakki. B’hekk f’Malta bdew jinfetħu diversi Kampijiet tal-Priġunieri fosthom fil-Forti Verdala, f’San Klement, f’San Salvatore u fil-Polverista.

Fatt interessanti huwa illi flimkien mal-priġunieri li kien hemm fil-Kamp ta’ Verdala, fis-7 ta’ Mejju 1917, ingħaqad ukoll Dr Enrico Mizzi, li snin wara sar Prim Ministru ta’ Malta, minħabba li kien favur it-Taljani. Huwa nżamm f’dan il-post sat-13 t’Awwissu 1917 sakemm ittella’ ġuri.

Priġunier ieħor kien il-Ġermaniż Karl Doenitz. Huwa ntbagħat fil-kamp ta’ Verdala wara li l-U Boat tiegħu UB 68, li tagħha kien il-kmandant, għerqet fit-3 t’Ottubru 1918 lejn in-naħa tax-xlokk ta’ Sqallija. Skont dokumenti li rrefera magħhom Giovanni Bonello, jidher li Doenitz kellu karattru pjuttost riservat u ta’ ftit kliem. Fil-kamp kien waqa’ f’dipressjoni akuta għax bħal donnu li kien daħħalha f’rasu li l-U-Boat intilfet minħabba xi żball li għamel hu. Intant, aktar tard fit-Tieni Gwerra Dinjija, Doenitz laħaq Gran Ammirall u wara s-suwiċidju ta’ Hitler, kien huwa li sar il-Kanċillier tat-Tielet Reich.

L-album ta’ Salter

Għalkemm f’diversi kotba nsibu informazzjoni dettaljata dwar dak li seħħ matul dawn il-gwerer, l-album ta’ Salter serva bħala mezz sinifikanti sabiex jitfa’ dawl fuq dak li kien qed jiġri f’dawn il-Kampijiet tal-Gwerra, partikolarment fejn tidħol ir-relazzjoni tal-uffiċċjali tal-armata ma’ dawn il-priġunieri.

Fost il-paġni tiegħu, wieħed isib għadd ta’ kummenti b’lingwi differenti, firem, diżinji u tpinġijiet. Mill-kitba tal-priġunieri, wieħed jista’ jinnota li għalkemm dawn kienu ġejjin minn pajjiżi, kulturi u livelli tas-soċjetà differenti, huma kienu jaqsmu l-istess fehmiet fejn tidħol ix-xewqa kbira li jirritornaw lejn pajjiżhom u lejn djarhom, in-niket minħabba li nħonqot il-libertà tagħhom u d-dwejjaq peress li fil-kampijiet ma tantx kien hemm wisq x’tagħmel.

Fatt ieħor interessanti li wieħed jista’ jsegwi huwa kif żvolġiet ħajjet dawn il-priġunieri li ġew maqbuda u sfurzati jgħixu flimkien f’dawn il-kampijiet ma’ nies li ma kienux jafu, filwaqt li għadd ta’ suldati oħra minn pajjiżhom kienu qed jiġġieldu u jitqatlu matul il-gwerra.

Dawn in-narrazzjonijiet flimkien ma’ għadd ta’ informazzjoni, illustrazzjonijiet u dettalji oħra siewja, inġabru mill-Arkivji Nazzjonali ta’ Malta ġewwa l-ktieb li ġie ppubblikat dan l-aħħar bl-isem ‘The Salter Album: Encounters in Malta’s Prisoner of War Camps 1940 – 1920′.

Il-ġrajja tal-koppja Salter

Waqt it-tnhedija ta’ dan il-ktieb, attendiet ukoll bint Salter li llum għandha 78 sena. Naturalment, ħtaft l-opportunità sabiex nisma’ ġrajjietha direttament minn għandha. Wara kollox, ħajjet Marylyn hija marbuta mill-qrib ma’ pajjiżna minħabba li ommha kienet Maltija.

Infatti, il-ġrajja ta’ omm Marylyn ġiet ukoll irrakkuntata u nkluża f’dan il-ktieb, hekk kif permezz ta’ awtobijografija li hija ħalliet li bintha, din setgħet tgħaddi aktar informazzjoni lill-arkivji tagħna.

Kien fl-1917 meta Mary Tabone applikat sabiex tibda taħdem fil-Kamp tal-Priġunieri tal-Gwerra ġewwa Verdala u wara li qagħdet għall-eżami meħtieġ, hija u tfajla oħra ntagħżlu meta ġew l-ewwel fir-riżultati. Iżda hawnhekk inqala’ l-bużillis hekk kif uħud mill-Maltin tkażaw kif kien qed jingħata x-xogħol lin-nisa meta kien hemm tant irġiel tal-familja li kellhom bżonn jaħdmu. Tant tqajjmet polemika illi wara li dawn iż-żewġ tfajliet ġew aċċettati, ħarġet regola ġdida li għal dan ix-xogħol, irġiel biss setgħu japplikaw.

Sadanittant, Mary sabet ruħha taħdem flimkien ma’ Salter li b’paċenzja kbira ħarriġha f’xogħolha. It-tfajla ma damitx ma nġibdet lejn dan ir-raġel tant ġentili u tal-galbu li kien iħobb il-mużika bħalha. U meta ntebħet li hu ma kienx qed joħroġ ma’ sħabu meta dawn kienu jmorru jixorbu fil-ħwienet tax-xorb, darba minnhom, hija stednitu għall-ikel ħalli jiltaqa’ mal-familja tagħha.

Hekk bdiet din il-ħbiberija bejn dawn it-tnejn u ftit ftit dawn bdew jinġibdu lejn xulxin. Madanakollu, huma kellhom iżommu l-emozzjonijiet tagħhom mistura f’qalbhom minħabba li Salter kien miżżewweġ u kien jinsab waħdu hawn Malta peress li martu ma xtaqitx takkumpanjah fi gżiritna.

Is-snin gerrbu u l-gwerra ntemmet. U hekk kif bosta nies madwar Malta bdew jiċċelebraw, qalb Mary infniet hekk kif f’tebqa t’għajn, wara li għalaq il-Kamp tal-Priġunieri tal-Gwerra, hija tilfet xogħolha u anki lil Salter li kellu jħalli lil pajjiżna.

Ħajjet dawn iż-żewġ individwi kompliet għaddejjha separatament għal bosta snin fejn Mary żżewġet Malti li kien jgħix l-Amerika u telgħet tgħix hemmhekk. Iżda wara sena, hija sfat armla minħabba li żewġha miet f’inċident. Xi żmien wara mietet ukoll mart Salter wara marda li kellha.

B’mod jew ieħor, id-destin reġa’ laqqa’ lil dawn it-tnejn flimkien u huma ntebħu li kienu għadhom jinħabbu, tant li żżewġu wara ftit. Minn dan iż-żwieġ twieldet Marylyn u ħajjet il-koppja kienet sabiħa, sakemm bdiet it-Tieni Gwerra Dinjija li firdithom mill-ġdid, did-darba, għal dejjem.

Dan ġara wara li Mary u bintha telqu lejn l-Amerika meta l-Ingilterra sofriet l-ewwel bombardament, filwaqt li Salter baqa’ f’pajjiżu biex jgħin f’din il-gwerra li reġgħet inqalgħet. Iżda fl-1942, huwa miet bit-tuberkolożi u Marylyn sfat orfni ta’ sitt snin.

Xi ġranet wara, ommha Mary rċeviet l-affarijiet li kien ħallha żewġha warajh, fosthom dan l-album b’tant rikordji. Kien hemm li hija bdiet tirrakkonta lil bintha dwar il-ġrajja tagħha u ta’ żewġha.

L-awtobijografija ta’ Mary Salter

Għadda ż-żmien u Mary iddeċidiet li tikteb l-awtobijografija tagħha sabiex tħalli rikordju ta’ dak li għaddiet minnu. Meta lestietha, ittantat kemm il-darba biex tippubblikaha imma qatt ma rnexxielha. Finalment, hija rregalat dan ix-xogħol lil bintha waqt ċelebrazzjoni ta’ għeluq sninha u sena wara l-omm mietet wara li daħlet għal operazzjoni u ma ħarġitx ħajja mill-isptar.

“Min jaf kemm tkun kuntenta ommi li kieku kellha tara dan il-ktieb li fih jinkludi l-ġrajja tagħha flimkien ma’ dik ta’ missieri u dak li għaddew minnu fil-Kampijiet tal-priġunieri tal-Gwerra,” qaltli Marylyn b’tonn nostalġiku.

Kien tassew mument sinifikanti meta Marylyn irregalat kopja ta’ dan il-ktieb lill-Ambaxxatur tal-Ġermanja, Klaus-Peter Brandes, li apparti li attenda għal din il-funzjoni, huwa għen ukoll sabiex dan il-proġett seta’ jitwettaq.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela KOBOR IL-MALTI (27 Parti) fit-Torċa tat-30 ta’ Novembru 2014)

After thirty years in the land of the maple leaf, John was returning back to his roots, the isle of Calypso. It was a cold January evening as the ‘Malita’ ferry boat cut through the waves across the channel between the two little islands. The sea was relatively calm, the sun was hiding behind the clouds and some seagulls were hovering overhead.

Thirty years! His first visit since he had emigrated at the age of 25. His name was then Ganni. He had worked hard, did not indulge in any luxuries and took great care of his money. As a result he was now a relatively wealthy man. He was still a bachelor. He had dated several girls, had short relations with some others, but he never married. Maybe he was looking for the perfect woman. Maybe he did not thrust these sophisticated and independent Canadian girls. But there was a nice and gentle lady he wanted so much to see in Gozo and for whom he still carried a flame in his heart. She was, in truth, the only one he never forgot throughout his years away from his beloved island. He recalled seeing her the day he left for Canada. He remembered the loving smile on her face. His separation from her was the only thing that made his departure from the island difficult to bear. But it had to be done. There was no other choice. He could see no prospects on the little island and, on the other hand, there were new opportunities of work in the new land.

For thirty whole years he had carried a small photo of her in his wallet. How often had he looked at it with admiration, and how many times had he showed it to his friends with pride? The photo had now become tattered and yellowish with the years but he could still see her lovely smiling face on it. Now, after all those years, John was looking with anticipation to see her once again. The boat was full up with passengers, mostly Gozitans returning home from work. John bought a coffee and two ‘pastizzi’ from the cafeteria on board and sat down on a chair looking through the glass windows eager to get the first glimpse of Gozo. He intended to buy a house in his home town of Nadur and pass his retirement years in peace and quiet. His friends had told him that many returning migrants had proudly named their house for their country of adoption – Uncle Sam, Stars and Stripes, USA, Maple Leaf, Canada, Niagara, Down Under, Waltzing Matilda and so forth. But he had other ideas for the name of his house.
His roving mind took him back to the place he had just left – Canada. The little bungalow not far from the Dundas area where Maltese still met regularly, eating ‘pastizzi’ and ‘qassatat’ bought from the Maltese Bakery Shop. When they met in the afternoons, they still talked about Malta and Gozo, about the patron saints of their towns and villages, about the relatives and neighbours they had left behind.

“May I use this chair?” asked a young man. “Of course, no problem” replied John as he looked at the youth holding a cup of coffee in his hands. “Is the boat always full at this time?” asked John. “Yes. Most Gozitans working in Malta are now returning back home for the weekend” replied the young man. They struck a conversation and John learned much about new developments taking place in Gozo. “Where are you from?” asked the young man. “I was born in Gozo but have lived in Canada these last thirty years. In fact this is my first visit since,” replied John. “Canada?” exclaimed the young man. “It is so far away I would never dream of going there. You see, I am afraid of flying, afraid that the plane would crash!”
“Nonsense,” replied John. “God won’t let you die in a plane crash if He means you to die of some other thing.” The youth looked at the older man in a pensive way and said – “But that’s the rub friend. I won’t know what God has in mind for me!”

As the ferry approached Mgarr harbour both men prepared to go below. They shook hands, wished each other ‘good luck’ and separated. John could see, even from a distance, how his little island had changed. Then as it berthed in port, he took his bags, went through the new terminal, hailed a taxi and went straight to his rented accommodation in Nadur. All the time he noted the widened and smooth tarmaced roads, the roundabouts with multi-coloured flowers and landscaping all around.
He woke up on Saturday morning feeling fine and brisk. He’ll be meeting her today, the lady who was always on his mind during his long absence from Gozo. He went to ‘Piazza San Pietru u San Pawl’, the centre of activity in the town. He phoned a taxi and gave the driver directions. When he arrived at the destination, he paid the taxi-driver and looked around him.

He walked over to the majestic and imposing baroque church, went inside, kept to the left of the colonnades and headed straight towards the area behind the main altar. Even though it was January, he was sweating with anticipation and excitement. And then he saw her – Il-Madonna ta Pinu! The gentle Lady was wrapped in a blue cloak and a silver crown above her head. He went down on his knees and prayed as he had never prayed before – thanking her for keeping him safe all those years he had been away from his beloved island of Gozo.  

minn Charles B. Spiteri

Bl-iskuża li jżomm il-fergħat tiegħu miftuħin il-ħin kollu, il-Bank Barclays ħabbar li se jagħlaq uħud mill-fergħat tiegħu u jiftaħ uffiċini fis-supermerkati Asda.

Tmienja minnhom se jaraw din il-qalba tul is-sena d-dieħla u oħrajn aktar tard; hekk kif beħsiebhom jagħmlu Banek oħra.

Għalkemm b’din iċ-ċaqlieqa, Barclays se jdaħħal fortuna; għax ikun jista’ jinnegozja l-bini li minnu kien jaħdem; ħafna mill-klijenti leali se jieħdu daqqa ta’ ħarta.

Barra minn hekk se jintlaqtu ħażin ukoll il-ħwienet fit-toroq ewlenin fejn kienu l-istess Banek, u li kienu jgawdu ftit negozju min-nies li jużaw il-fergħat u l-maġni awtomatiċi tagħhom.

In-neguzjanti qed isostnu wkoll li n-numru ta’ servizzi offruti s’issa, jkollhom jonqsu, minħabba l-ispazju limitat li l-Banek se jkollhom fis-supermerkati. Iżda ma’ kull uffiċċju se jkunu stallati wkoll il-makni, biex il-klijenti jkunu jistgħu jħallsu kontijiet, jiddepożitaw jew jiġbdu flushom.

Din iċ-ċaqlieqa ta’ Barclays qed issir wara d-deċiżjoni meħuda mill-Posta, li għalqet l-uffiċċji tagħha u fetħithom fil-ħwienet ta’ WHSmith – bidla li ma kellhiex is-suċċess mixtieq. Il-klijenti bdew jilmentaw min-nuqqas ta’ ħaddiema u kjuwijiet twal f’xi fergħat.

Iżda esperimenti simili mill-Banek, ukoll ma kellhomx suċċess. Bejn l-1997 u l-2002, Lloyds ipprova jiċċaqlaq u jmur fl-Asda wkoll, waqt li l-HSBC għamel xi ħaġa simili ma’ Morrisons. Madankollu, dawn il-fergħat tagħhom, ilkoll kellhom jerġgħu jagħlqu.