Jiltaqgħu kawża tal-evakwazzjoni fi żmien il-gwerra

altminn Charles B. Spiteri

Il-koppja Saver u Olga Camilleri minn Ħ’Attard jistgħu jgħidu li l-aħħar gwerra dinjija kienet katalista biex laqqgħethom flimkien, iżżewġu u ilhom flimkien għal 69 sena.

Olga, flimkien mal-ġenituri u ħutha – li kienu 13, kienu joqogħdu Tas-Sliema, iżda fi żmien il-gwerra spiċċaw evakwaw ruħhom u sabu refuġju Ħ’Attard, f’dar – quddiem il-Villa ta’ Strickland – li serviethom ukoll bħala xelter. Imbagħad, ommha kellmet lill-Kappillan Balzan, li kien minn Tas-Sliema, u tahom joqogħdu fil-kappella u s-Sagristija tal-Museum ta’ Ħ’Attard. Kien hemm numru ta’ familji, li ħadu kamra kull wieħed.

Wara krew mezzanin fit-triq tar-Rabat, li kellha xelter ukoll. Damu fiha xi sitt xhur, għax twaqqgħet fl-attakki tal-għadu. Minħabba f’hekk allokawhom fil-knisja tas-Salvatur, li kienet faċċata tad-dar fejn kienu. Wara xi tmint ijiem, il-knisja wkoll twaqqgħet mill-bombi tal-għadu u hi, ħutha u l-familja spiċċaw mirdumin taħt l-art, għax ix-xelter tal-knisja kellu bokka waħda, li ġiet imblukkata. Madankollu ħadd ma weġġa’ bil-goff, u ġew salvati mill-ħaddiema tas-salvataġġ.

Saver minn dejjem kien joqgħod Ħ’Attard u jirrakkonta li kienu familja ta’ ħamsa min-nies: missieru u ommu, hu u żewġt aħwa bniet. Iżda fi żmien il-gwerra u f’temp ta’ tliet snin mietu l-ġenituri tiegħu u oħtu l-kbira.

L-introduzzjoni

Darba, waqt li kien f’passiġġata mal-kuġina tiegħu Carmelina, li llum tinsab l-Amerika, lemaħ lil Olga u talabha tintroduċih magħha. Din qablet max-xewqa tiegħu u qalet lil Olga li kuġinuha xtaq ikellimha. Min-naħa tagħha, Olga weġbitha li lesta tkellmu iżda bi prova, għax ħasbet li l-kuġin li qaltilha bih Carmelina, kien ġuvni ieħor. Dan kollu seħħ fl-1944.

Għal dawk is-snin, in-namur kien ikun l-ewwel pass għall-ħajja tal-imħabba, fejn in-namrati jippjanaw biex jagħtu l-aħbar lill-ġenituri. Saver jgħid li madankollu, fin-namur tagħhom kien diġa’ beda jidħol fid-dar tan-namrata. Miegħu kien jieħu lil oħtu iżgħar minnu Ġuża, għax huma biss kien fadal mill-familja. Missier u omm Olga, li sadattant kienu saru jafuh sew, ma oġġezzjonawx għall-imħabba ta’ binthom lil dan il-ġuvnott.

Bħala namrati kienu jitħallew joħorġu flimkien, bil-patt li fis-7.30 p.m. ikunu rritornaw id-dar. Kienu jmorru passiġġata sal-istazzjon tal-ferrovija f’Ħ’Attard u xi kultant, nhar ta’ Sibt jew Ħadd imorru jaraw xi film il-Prince inkella r-Roxy, Birkirkara. Il-films kienu jintemmu fit-8.00 p.m. iżda għal okkażjonijiet bħal dawn kienu jkunu permessi jittardjaw dik in-nofs siegħa. U jmorru fejn imorru, magħhom kienu jieħdu lil oħtu Ġuża u lil waħda minn ħut Olga.

Xi xhur wara ħadu l-għerusija, fejn xtraw iċ-ċrieket u tawhom lil xulxin. Riċevimenti ma kinux jeżistu, peress li kien żmien il-gwerra.

Wara sena u erba’ xhur mindu ltaqgħu, ħasbu li jiżżewġu. Kellhom l-ewwel dar tagħhom fi Triq San Antnin, Ħ’Attard stess. Olga tiftakar sew li l-libsa tat-tieġ tagħha, li kienet simili għal dawn ta’ llum, kienet bagħtithielha zijitha mill-Amerika. Saver, li kien daħal minn jeddu mal-Air Force biex ma jinġabarx bil-lieva u jispiċċa fl-Armata – li ma kellux grazzja magħha, kien ħa kors mal-Uffiċċju tal-Posta u daħal bħala Postal Clerk. Naturalment, kellu l-uniformi u allura, dak iż-żmien, kulmin kien jaħdem mal-Ingliżi u kellu uniformi, kien obbligat jiżżewweġ biha.

Għallmu u żewġu

Saver u Olga żżewġu fid-29 ta’ April, 1945 fil-Parroċċa Santa Marija ta’ Ħ’Attard. Żewwiġhom Dun Pawl Said, li lil Saver kien jgħallmu meta kien għadu student is-Seminarju. Wara ż-żwieġ, il-miżżewġin friski rikbu l-karrozza u marru l-Ħamrun għand Cassar Photo Studio, biex jiġbdilhom ir-ritratt tal-okkażjoni. Kienu marru bil-biża’ fuqhom, minħabba li l-attakki tal-gwerra kienu għadhom jimmiraw fuq Malta. Mill-Ħamrun telgħu d-dar tal-ġenituri ta’ Saver, fejn kellhom riċeviment familjari u kienu mistednin xi ħbieb.

Għat-tieġ, Saver kellu ħabib li sablu tliet mużiċisti li marru jdoqqulhom u ħolqu ambjent ferrieħi fost il-mistednin.

Minkejja li kien żmien il-gwerra, Saver u Olga marru għal qamar il-għasel f’lukanda Birżebbuġa, li kienet ta’ Dowling.

Lura fid-dar matrimonjali, bdiet ħajja ġdida għall-koppja Camilleri, li xxettlet bl-ulied. L-ewwel ma kellhom kien lil Philip, armel ta’ Nathalie u għandu tlett itfal: TracyAnn, Adrian u Audrey. Imbagħad kellhom lil Tony, li hu miżżewweġ lil Rosemary u għandhom żewġt itfal: Stefan u Michelle.

Saver, li serva fl-Air Force għal 26 sena, kellu jsiefer fuq ix-xogħol tiegħu. Dan għamlu fl-1949. Ħadem fil-Lvant Imbiegħed, fil-Lvant Nofsani, fl-Ingilterra u f’Ċipru. Meta kien l-Ingilterra, martu Olga kienet miegħu u hemm tweldilhom Peter, li llum hu miżżewweġ lil Irene u għandhom tlett itfal bniet: Hayley, Ashley u Natasha.

Fl-aħħar, Saver u Olga kellhom lil binthom Maria, illum miżżewġa lil Francis Pisani u huma l-ġenituri ta’ Ephrem u Victoria. Maria twelditilhom f’Aden, fejn marru għal sentejn minħabba s-servizz ta’ Saver. Illum, Olga u żewġha huma bużnanniet ta’ żewġ pro neputijiet, li huma Maria u Harley.

Meta Saver iħares lura lejn ħajtu jiftakru jwettaq ix-xogħol mitlub minnu mill-Air Force, tant li l-aktar li għandu għal qalbu huma l-medalji kommemorattivi li ngħata u li apparti milli jilbishom f’ċerti okkażjonijiet, huma esebiti f’vetrina.

Medalji kommemoratti

Għas-servizz li ta, Saver irċieva l-Africa Star, id-Defence Medal, Il-Long Service u Good Conduct Medal, żewġ General Service Medals, mogħtijin f’perijodi differenti u l-Victory Medal . Barra minhekk għandu medalja oħra mogħtija mill-Gvern Malti lil dawk li taw servizz f’Malta.

Mitluba tirrakkonta fuq id-differenza bejn il-ħajja ta’ tfulitha u dik ta’ llum, Olga tgħid teżisti differenza kbira. Illum hawn ħafna aktar divertiment. Dari, biex familja tiddeverti kienet tmur għal xi opra milli kienu jiġu Malta, u li kienu jkunu preżentati fil-Gaeity jew fir-Radio City, il-Ħamrun.

Il-ħajja tal-mara tbiddlet ukoll u b’rata mgħaġġla. Dari, mara miżżewġa kienet tieħu ħsieb id-dar u lil uliedha, meta mhux ukoll lill-ġenituri. Illum, mhux talli kulħadd jirsisti biex joħroġ jaħdem, talli qed tinbet il-pika bejn il-miżżewġin għax f’xi każi l-mara taqla’ aktar flus minn żewġha. U dan qed joħloq il-problemi u ġieli jwassal għas-separazzjonijiet.

Olga hi tal-fehma li problema ewlenija oħra fost il-miżżewġin ta’ llum hi ma jafux jistennew. Iridu kollox fil-pront, sew f’kulma jeħel ma’ moħħhom kif ukoll f’dik li tiqies bħala lifestyle u oġġetti tad-dar.

Forsi problema oħra li l-koppja Camilleri tara fit-tfal li telgħin illum hi n-nuqqas ta’ ħeġġa li għandhom għall-attivitajiet b’rabta mar-ruħ. Hawn numru kbir ta’ żgħażagħ tal-ġabra u li jagħtu sehemhom kollu b’riżq il-proxxmu, iżda hawn numru ieħor li huma berdin għall-ħwejjeġ tal-Knisja.

Olga tirrakkonta li meta kienet żgħira, qatt ma kienet titlef quddiesa u din id-drawwa sabiħa għaddietha wkoll lill-erba’ uliedha. Tiftakar żmien meta kienet tattendi quddiesa b’xi tarbija milli kellha fi ħdanha. Illum, li qabżet it-80 sena, tmur mill-inqas darbtejn fil-ġimgħa. Żewġha Saver kien l-istess, u jgħid li anki meta kien imsiefer, kien ifittex biex jara fejn kienet se titqaddes xi quddiesa, ħalli ma jitlifhiex.

Passiġġier

alt

F’Malta u Għawdex m’aħniex imxaqilbin fuq il-mixi jew is-sewqan tar-roti; għalkemm hawn ġibda u xewqa u ħajra għaċ-ċaqliq tal-ġisem: tlielaq, roti. Maratona li seħħet fit-22 ta’ Frar 2015. Hemm waqtiet fejn ikollna nħallu l-karozza u nimxu: il-mixi hu sagrosant, bih ngħixu, bih niltaqgħu, tajjeb li niftakru u nwettqu mġiba ta’ ħarsien.

Int u miexi ħares ’l hemm u ’l hawn. Ara fejn miexi ħaddieħor, tiqafx titkellem taħt il-bankini; hemm jgħaddu l-karozzi suppost jarawk u jevitawk. Imma mhux kull sewwieq ta’ karozza jagħmel hekk.

Ara daqsxejn il-gazzetti, isma’ r-radju jew televizjoni u tintebaħ kemm tfal, żgħażagħ, mdaħħlin fiż-żmien ħallew ħajjithom jew huma u jaqsmu fuq il-faxxi bojod tat-traffiku jew fuq bankini jistennew tal-linja u dak li qabel kien ġisem sabiħ u b’saħħtu jew jgħaddi, issa jinsab mkisser jew bla ħajja.

Ħadd ma jaħsillek wiċċek biex tkun aħjar minnu u anqas fit-toroq u fuq il-bankini. Ħu ħsieb saħħtek, ilbes ħwejjeġ jixegħlu bil-lejl fejn tagħti fil-għajn u tidher: b’hekk sewwieqa ta’ karozza u roti jarawk. Taqsamx bl-addoċċ! Ieqaf u ħares u erġa’ ħares. Aħjar uff milli ahh. Saħħtek tiswa: ħarisha u ħalliha sħiħa.

Is-Saħħa t-tajba !

L-irbit tal-mażżri u x-xħit fil-baħar

altminn Charles B. Spiteri

Waqt prietka kontra l-korruzzjoni, il-Papa Franġisku kien ferm iebes, u kkowta passaġġ mill-Evanġelu skont San Luqa, fejn Ġesù qal lil xi midinba, li ħaqqhom jintrabtu ma’ mażżra u jinxteħtu fil-baħar.

Din tqieset bħala omelija mill-aktar qawwijin lill-Insara, minn meta f’Marzu li għadda, kien elett il-Papa Arġentinjan. Hu enfasizza li min qed jgħaddi ħajja ‘doppja’ billi jagħti l-flus lill-Knisja waqt li jisraq lill-Istat, ikun qed jidneb u ħaqqu jkun ikkastigat.

Waqt li ma aċċennax direttament għall-korruzzjoni fi ħdan il-Knisja Kattolika, ir-rimarki tiegħu saru ftit jiem wara li faqqa’ skandlu f’ordni reliġjuża antika, marbuta mal-Vatikan. Madankollu l-Papa wera li hu determinat jieqaf lill-korruzzjoni u jeqred irregolaritajiet finanzjarji li sa tappnu lill-Bank tal-Vatikan.

Hu ddeskriva wkoll lin-nies imdaħħlin fil-korruzzjoni bħala ‘oqbra mbajda’ u qal li “minnbarra jidhru sbieħ, iżda minnġewwa huma gozz għadam mejjet u jinten.

Hu magħruf li l-Papa Ġiżwita kapaċi jkun ġentili f’diversi suġġetti sensittivi, bħall-omosesswalità u d-divorzju, iżda sa minnmeta ġie maħtur f’Marzu li għadda, il-prietki u l-omeliji tiegħu dejjem inkludew kliem iebes u referenzi għall-ħidma tax-Xitan.

Papa Franġisku għamel dawn ir-rimarki waqt il-quddiesa ta’ filgħodu f’Casa Santa Marta, id-dar għall-mistednin fil-Vatikan, fejn għażel li jgħix wara li rrifjuta l-appartamenti aktar kbar fin-naħa l-oħra tal-Bażilika ta’ San Pietru.

Kienet it-tieni darba fi ftit jiem, fejn hu attakka l-ħażen tal-korruzjoni. L-ewwel darba mar kontra l-Kattoliċi li stagħnew mill-korruzzjoni politika biex saħansitra jixtru rigali lil uliedhom u jibagħtuhom fi skejjel li jiswew ħafna flejjes.

L-aktar skandlu riċenti li laqat lill-Knisja Kattolika kien żvelat ħmistax ilu, fejn Dun Renato Salvatore ta’ 58 sena, u li jmexxi ordni reliġjuża ta’ 440 sena, kien arrestat fuq suspett li ħoloq xnigħat foloz kontra żewġ saċerdoti li kienu kontra n-nominazzjoni tiegħu biex jerġa’ jingħażel bħala s-Superjur Ġenerali tal-Camilljani, jew aħjar l-Ordni tal-Ministri tal-Morda.

Dun Salvatore kien magħżul għall-kariga mill-Papa Benedittu XVI biex jipparteċipa fis-sinodu ġenerali tal-isqfijiet f’Ottubru tas-sena l-oħra; ħames xhur qabel mal-Papa Ġermaniż iddeċieda li jirriżenza mill-papat.

The Case of the Missing Wife

George Hurley and his petite blonde wife Rebecca never saw eye to eye. They had been married for ten years but their union was always turbulent. They quarreled practically every day and neighbours heard their shouts and accusations even during the night. George and Rebecca Hurley’s marriage was definitely not a happy affair.

They had two children; a boy and girl, now five and six respectively. Neighbours wondered how they found time to make love. “Probably”, some said ironically, “they must have been drunk at the time!” Others said that maybe both children were the result of Rebecca’s many extra-marital affairs.

It was undeniably true that while George was at work, Rebecca was entertaining other men. This was no secret as practically everybody in town knew of her exploits. As also did her husband, of course. She did not hide what she was doing and did not care a penny who knew of her love affairs.

One day Rebecca was reported missing. She was not seen for a whole week while her husband continued as if nothing had happened. She was reported missing not by her husband but by the neighbours. When questioned by the Police, George told them that it was not the first time that she walked out of the house and returned some days later. He also told them that he was glad to have got rid of her. But the Police were not convinced. They continued with their investigations to see what had happened to Rebecca Hurley. They discovered that George had told his children, when they had asked him about their mummy, that she has gone away and maybe would not return back.

Neighbours reported to the Police that George had made a large bonfire in his back-garden where they saw him burn Rebecca’s clothes. Furthermore, the Police also learned that someone with a detailed knowledge of the missing woman’s bank accounts had forged her signature and took everything out of her savings accounts. The Police found that George had tapped the telephone at home to record conversations between Rebecca and her lovers. The Police inspector questioned him thoroughly. They told him that they knew that his wife had a string of lovers and was a bad wife. “We can understand that sometimes pressure like that can drive a man to murder,” he told George. But he denied murder or that he knew what happened to his wife.

George Hurley, who had a history of poor health and heart ailments, never faltered once during the long sessions of interrogations. Although they pressed him, the Police did not want to use excessive pressure because of his health condition. The Police dug out his garden and searched his bungalow and surroundings in an attempt to find the body but they did not find any clues whatsoever. They knew that circumstantial evidence pointed directly at him – the frequent quarrels; the fact that he did not report her missing; that he told his children that their mother would not return; that he burned her clothes in the garden; that his wife’s bank accounts were withdrawn by an unknown person with intimate knowledge of her particulars.

But where was the body? Unless the Police found the body and examined it for clues like fingerprints, they would have difficulty in putting up a case of murder against him. But they did not lose heart. They went to the bungalow again. They ripped the floorboard, probed the brickwork for hidden cavities, scanned the gardens around the house using tracker dogs and plugged lakes, streams and ponds in the vicinity. They interrogated him repeatedly hoping that he would finally break down and admit to the murder. But they did not find anything and he did not admit. George had told the Police that she had walked out of the house and he did not know where she was. In the circumstances, the Police through newspapers, television and radio, issued calls for her or for people who might have seen her, to contact them immediately. But they failed to produce any response either from the missing woman or from people who might have seen her. The Police were therefore convinced that she was murdered and her body was hidden somewhere. 

After three months, George Hurley could not stand it any longer. He was under continuous pressure from the Police and shunned by his neighbours. Everybody was convinced that he had murdered Rebecca. No, he did not admit to the murder but he died of a heart attack. The murder inquiry on Rebecca Hurley was closed, the Police case file was marked ‘suspect deceased’.

George Burley’s funeral after the ceremony was carried out in a quiet chapel outside the town. The police saw no useful purpose to attend. They never saw the wreath besides his coffin with the strange message – “Have a nice flight to Paradise George – R.”
When the funeral service was over, the last prayers said, the earth sprinkled on top of the coffin, the stone slabs laid down and the grave closed and sealed, none of the few people present noticed the petite blonde woman across the road who, with a broad smile on her face, turned and went away.

The Survivors

I looked forward to meeting my two friends Shirley and Norma at the restaurant on the High Street this morning. I put on my favourite red knee-length dress, my pearl ear- rings and matching necklace and looked in the mirror. I liked my appearance.

It was a reunion lunch. We did it every year for the last five years. Each one of us recounting what happened to her during the past twelve months. We would talk about our children, our grand children, our likes and dislikes. We would bring back memories of long years past. We would enjoy being together another year.

We had met for the first time at St. Mary’s Hospital in London – there was also Sally – while we were having treatment for breast cancer. We were together during the long-suffering ordeal – surgery, ward patient, hospital visits and recuperation. All four of us gave encouragement and hope to each other. We had cried and laughed together. We held hands when the end of the road seemed to be near. We laughed when things looked brighter and we seemed to be winning. We were there for each other. And we survived!

We had all four of us met for lunch every year, since our discharge from hospital five years ago. But this year we would be three. We would miss Sally. She had been the life and soul of the group. She was always recounting some funny story, or cracking  a joke, or waving her hands in dramatic fashion. She was the conductor during these lunches. It was the first year that we would be meeting without her. She would definitely be missed, terribly missed this year.

An image of her face filled my mind – blue eyes, blonde hair, rosy cheeks, upturned nose – a jovial, laughing face which would make all around her happy. “Keep your chin up” she would say to any of us who were passing through a rough patch. I was amazed how she could joke about even the darkest of things. That was Sally.

We had promised that, rain or shine, we would try to make this reunion every year. For old time’s sake. For becoming friends when we needed so much love, comfort, encouragement and understanding. We gave all of these to each other as we battled with that life-threatening disease. And we survived!

Shirley and Norma were waiting at the restaurant when I arrived – Shirley with her white wide-brimmed hat on her head and several bangles around her wrists, and Norma the quite one, looking prim and proper, always listening and smiling in agreement, but always positive. Shirley, Norma and I all had different characters. But Sally, bless her, had the best character of us all. She always used to make us laugh.

The place had started to fill up around us. The waitress bustled over for our order. “Are you waiting for someone else?” she said looking at the empty place. I shook my head but when she moved to clear the extra cutlery I stopped her. “Please could you leave them?” The waitress looked puzzled but nodded and left.

For the next half hour we talked on this, that and the other. We brought ourselves up to date with each other’s life during this past year. As I looked with pride at my two friends, I could not help but think how lucky we all were. That bad experience of the past had bonded us together like childhood friends.

After we had eaten, we ordered champagne as was our custom at the end of the meal. “Could we have four glasses please?” I asked the puzzled waitress. “What are you celebrating?” she asked us as she laid out the glasses and then, at my request, put the fourth glass in front of the empty space.

It was Shirley who spoke in her exuberant melodious voice. “We are celebrating being alive. We’re all survivors of breast cancer, you see. We met for the first time in hospital and went through our treatment together.”

“We encourage each other. Each year we get together and celebrate another bonus year”, I added. “This is our fifth year” put in Norma. The waitress looked at us, admiration on her face now. “That’s amazing”, she exclaimed. Then she looked at the empty chair, the unused cutlery and the empty champagne glass. “Oh I’m very sorry, I ……..” She broke off, clearly did not know what to say.

I looked at my two smiling friends, then at the bewildered waitress and said. “Sally got married and emigrated to Canada last year. She could not make it this year but we hope that she would join us again next year. We promised that we would always save a place for her.”

It was at that moment that Shirley made a toast. “To our dear friend Sally, whatever she’s doing, wherever she is, wishing you good health, see you next year!”  

Stennew lill-ġenituri jsiefru u krew id-dar futura tagħhom

Minn Charles B. Spiteri

Jekk is-sess jintuża qabel iż-żwieġ, iż-żwieġ ma jibqagħlux sens

altJoseph, li twieled, trabba u għex il-Belt kien ħabib ta’ ħu Winnifred, li l-familja tagħhom kienet mill-Furjana, u wara x-xogħol kienu joħorġu xi dawra flimkien. Darba ra lil Winnifred il-Barrakka ta’ Isfel, flimkien ma’ erbat itfal żgħar ta’ oħtha, u beda jkellimha. Dakinhar hu kellu 17-il sena u nofs u Winnifred 15. Mhux jemmnu li ż-żmien għadda, iżda tar!
Joseph kien jaħdem ma’ missieru li kellu dolċerija u forn fil-Belt stess. Dak iż-żmien, ix-xogħol kollu kien isir bl-idejn, u għalhekk, apparti mit-tbatija, kollox kien jeħtieġ il-ħin. Tant hu hekk li għall-bidu għamlu xi xahar u nofs jew xahrejn ma jiltaqgħu. Winnifred bdiet taħseb li kollox kien se jtir mar-riħ, sakemm darba ratu u staqsietu jekk kienx għadu bil-ħsieb li jibqa’ jkellimha. Wara dan l-inċident baqgħu jiltaqgħu sikwit, iżda dejjem bil-ħarba.
Winnifred tirrakkonta li oħtha, li kienet toqgħod bieb ma’ bieb magħhom fil-Furjana, kellha 11-il tarbija. Għalhekk hi kienet toħroġ lil xi uħud minnhom. Darba, meta kienet il-Barrakka ta’ Isfel, resaq fuqha Anġlu, il-ħabib ta’ Joseph, u qalilha li Joseph xtaq ikellimha. Hi weġbitu li kienet għadha żgħira u ma xtaqitx tibda tinnamra ta’ dik l-eta’. ġara iżda, li meta ħabibitha semgħetha tgħid dan, qaltilha li kienet se tkellmu hi.

Jinnamraw taħt ħajt

Kienu jiltaqgħu kultant u għal ftit ħin, wara nofsinhar, fuq il-Fosos tal-Furjana u jmorru għal wara l-ħajt tal-Mall. Biex ma jarawhomx in-nies – li ma jmorrux jukżawha lil ommha – kienu jintasbu taħt il-ħajt u ‘jinnamraw’ hemmhekk. Kien namur li xejn ma jixbah lil ta’ llum, għajr għall-isem, għax biex tiltaqa’ ma’ Joseph kienet tkun fil-kumpanija ta’ ħabibitha u ġġorr magħha erbat itfal, tnejn fil-pram, u tnejn jimxu. Damu żmien twil jiltaqgħu hekk għal ftit ħin, sakemm darba, xi ħadd kżaha lil oħtha u din qalet lil ommhom.
Ladarba ommha saret taf, lil Winnifred ma ħallithiex toħroġ aktar, għax ħaditha wisq bi kbira. U kif tgħid Winnifred innifisha, sa l-aħħar mumenti, ommha lanqas xtaqet li tħalliha tiżżewweġ. Fil-familja ta’ Winnifred kienu sitt aħwa. Hi l-iżġħar waħda u twieldet fi xjuħit ommha. Kellhom ħanut tal-merċa quddiem id-Depot tal-Pulizija u d-dar, apparti minn ommha u missierha, kien għad hemm tliet ħutha ġuvintur. Għalhekk aktarx li ommha xtaqet li l-familja tagħha jkollha fuq min isserrah.

Ma qablux man-namur

Min-naħa ta’ Joseph kienu tmien aħwa – tliet subien u ħamest ibniet. Il-kbira kienet tifla li trabbiet ma’ nannitha u għalhekk Joseph, li hu t-tieni wieħed, kien qisu l-kbir fil-familja. Meta ommu saret taf li kien qed jinnamra, xejn ma ħadet gost, u lanqas riditu jiżżewweġ, għax apparti li beżgħet li ma jibqax jgħin lil missieru, riditu jagħmel tajjeb għad-dota ta’ ħutu l-bniet. Tant li darba, meta saret taf li Joseph ried jiżżewweġ lil Winnifred staqsietha kinitx taf li binha ried iżewweġ lil ħutu.
Biex il-ġenituri ta’ Joseph u ta’ Winnifred waslu jippermettu lil uliedhom jiżżewġu hi ġrajja li qajla titwemmen.
Inzerta li fl-istess żmien li siefru l-ġenituri ta’ Joseph, siefru wkoll dawk ta’ Winnifred. Waħda miz-zijiet ta’ Joe, kienet sabet lill-għarajjes u qaltilhom li jekk tassew riedu jiżżewġu, kien hemm post għall-kiri l-Belt, qrib fejn kien joqgħod Joseph. Dawn sabu x-xoqqa f’moxtha u krewh. Kellhom iħallsu rigal ta’ Lm150 biex ingħataw iċ-ċavetta. U fl-1957, dik is-somma kienet waħda qawwija. Terġa’ d-dar kienet maqsuma bejn żewġ familji, li jidħlu mill-istess bieb – familja kienet tgħix isfel u l-oħra tgħix fuq. Iżda għal dan it-tqassim tal-post ma tawx kas. Irraġunaw li l-aqwa li kellhom post fejn imorru joqogħdu.
Joseph jgħid li waslu għal dan il-pass peress li hu ma xtaqx joħroġ mill-Belt, biex ikun jista’ jibqa’ jgħin lil missieru, li x-xogħol tiegħu kien jibda minn sbiħ il-jum u jibqa’ sejjer sal-11.30 p.m. Isemmi wkoll li wara li żżewweġ, Joseph beda jaħdem mal-Gvern, iżda baqa’ jgħin lil missieru għal snin twal mingħajr ma jitħallas. Kienu jaħdmu l-Ħdud ukoll sat-3.00 p.m. għax kien ikollhom ix-xiwi tal-ikel.
Winnifred issostni li krew dak il-post għax kull darba li kienu jsibu fejn jikru, ommha kienet tiskuraġġiha, bl-iskuża li jew ikunu sabuh ’il bogħod, jew għax il-prezz tal-kera jkun għoli. Iżda Joseph u Winnifred qajla baqgħu jagħtu kas ta’ dan kollu, għax biex ikollhom xi sold, Joseph kien jagħmel kull biċċa xogħol li tiġi għal idejh. U Winnifred kienet xebgħet fid-dar ta’ ommha, tagħmel mhux biss ix-xogħol meħtieġ hemm, iżda wkoll tgħin fid-dar ta’ oħtha li kellha 11-il tarbija.
Hi tiftakar li Joseph daħal l-ewwel darba d-dar tagħhom meta żżewweġ ħuha Ċensinu, fl-1954.

Iċ-Ċurkett tal-għerusija

Meta ġew għall-għerusija, Joseph ħa lin-namrata biex tagħżel iċ-ċurkett li tixtieq. Li għoġobha kien jiswa Lm18. Iżda meta ommu saret taf li kienu se jixtru ċ-ċrieket, marret għand Testa u ħaditilha erbgħa biex tagħżel minnhom. Winnifred qaltilha li hi mhux wieħed minn dawk kienet għażlet, iżda omm Joseph weġbitha li ċurkett b’ċurkett, huma kollha xorta u ma kellhiex għalfejn tneffqu ħafna flus. L-aqwa li f’subgħajha jkollha ċurkett! Illum Winnifred tirrealizza li dak iż-żmien, Joseph kien jaqla’ Lm2.45 fil-ġimgħa.
L-għerusija tagħhom saret billi filgħaxija, omm u missier Joseph marru d-dar għand il-ġenituri ta’ Winnifred, ħadu grokk, u lkoll f’daqqa marru jaraw talkies. Fi żmien l-għerusija, omm Winnifred ġieli tatha xi kastig, fejn kienet tordnalha ma toħroġx mid-dar. Iżda bi tbissima, Joseph jgħid li kien jisfida lil ommha bil-pulit, billi jmur għandhom u jgħidilha ma tinkwetax billi kienu lesti joqogħdu ġewwa. Ommha kienet tirrabja u tgħidlu biex imur.
Iż-żwieġ tagħhom kien ippjanat li jsir fi Frar, iżda peress li kienet ġejja waħda miz-zijiet ta’ Joseph mill-Amerika, ommha qaltilha biex jistennewha. U allura żżewġu s-Sibt 12 ta’ April, 1958 fil-Parroċċa San Publju l-Furjana. Qaddsilhom l-Arċipriet Dun Anton Debono, min-Naxxar.
Ġara li dak iż-żmien il-Karnival kien iċċaqlaq mid-data tiegħu fi Frar u beda jsir f’April u għalhekk kien jum mill-agħar għal missier Joseph, li kien ikollu ħafna ħami ta’ pasti, pastizzi u affarijiet oħra.

Mistednin bla inviti

altMissier Winnifred ma qabilx li jagħmlu l-inviti, u lil kulmin kien jixtri mingħandu, kien jgħidlu li bintu se tiżżewweġ, u jekk irid, mistieden għat-tieġ, li kien se jsir fis-sala tal-Canadian, fi Triq Mannarino, Birkirkara.
Wara t-tieġ, l-għarajjes marru għar-ritratt tal-okkażjoni għand Agius u xħin waslu fis-sala, qabadhom bħal paniku. Raw sala ppakkjata bis-siġġijiet, u tant kien hemm nies li bilkemm setgħu jgħaddu għal fuq il-pjattaforma li kienet tinbena għall-għarajjes. Flok l-orkestra li ftiehem fuqha Joseph, sab lil dak li kellem b’numru ta’ diski ta’ dak iż-żmien. Għall-ewwel irrabja, iżda l-ieħor serraħlu rasu li xorta kien se jkollu daqq mill-aqwa.
Kien qisu t-tieġ ta’ Kana. Kulħadd kiel u xorob kemm ried, għax kien Joseph stess li ħadem il-ħelu. U mhux talli serva, talli kien baqa’, minkejja li n-nies ma ċċaqalqux mis-sala qabel is-siegħa u nofs ta’ filgħodu.
L-għada, kienu se jmorru bil-ħelu li fadal għand omm l-għarusa, għax dari kienet drawwa li lil min ma jkunx attenda għat-tieġ, jagħtuhom xi ħelu.
Erba’ xhur wara ż-żwieġ, marru għal qamar il-għasel, f’safra ta’ xahar mal-Moviment ta’ Kana, peress li kienu mill-ewwel koppji msieħba f’dan il-moviment, li kien għadu jiltaqa’ fil-knisja tal-Kapuċċini.
Lura Malta kellhom żewġt itfal, Carmel, illum miżżewweġ lil Sue, li għandhom tifel, Mark Andrea. Wara seba’ snin kellhom lil Jacqueline, illum miżżewġa lil Adrian Bugeja Douglas, li għandhom tliet subien: James, Liam, Matthew.

Differenza fit-trobbija

Il-koppja Cassar temmen li d-differenza prinċipali bejn it-trobbija ta’ dari u ta’ llum hi fil-ħela. Dari kulħadd kien jgħaddi b’dak meħtieġ u bil-qies. Illum il-ġenituri jridu jikkuntentaw lil uliedhom f’kollox u ftit ftit, ħassruhom. Fl-antik, daqqa ċkejkna kienet tiddixxiplina u żżomm ċerta awtorita’. Winnifred issemmi li jekk Joseph kien jikkorreġi lit-tfal, ma kinitx tindaħal bejniethom. Ħalli wara jiddiskutu bejniethom. Illum, il-ġenituri juru n-nuqqas ta’ qbil tagħhom quddiem uliedhom, u b’hekk jagħtuhom ir-riħ. It-tfal jitilgħu ta’ rashom u mfissdin.
altJoseph isemmi l-faqar tal-antik. Kienu jilagħbu b’kollox. Illum wasalna naraw tfal żgħar biċ-ċellulari tagħhom. ‘‘Jekk minn żgħar nagħtuhom kollox u ndarruhom bil-lussu, x’nistennew li jkunu jridu ’l quddiem! Mhux li jagħmlu li jridu!’’ ikompli Joseph.
Winnifred iżżid li llum, li n-nisa miżżewġa joħorġu jaħdmu, tnaqqas ir-rispett lejn ir-raġel, li dari kien jitqies bħala l-breadwinner tal-familja. B’hekk spiċċa s-sagrifiċċju tal-koppja u nibet it-tagħjir ta’ bejniethom. Barra minhekk, għall-flus, it-tfal qed jitilgħu qishom orfni. Joseph u martu jaqblu wkoll li llum ħadd mill-għarajjes ma jiżżewweġ jekk minn qabel ma jkollhomx il-kumdita’ kollha fid-dar. Fi żmienhom, la kellhom cooker, la fridge u lanqas washing machine. Kollox xtraw maż-żmien.

F’għeluq il-50 sena miż-żwieġ tagħhom, Joseph u Winnifred kellhom quddiesa konċelebrata mill-Arċipriet Alf Camilleri, il-Kan. John Ciarlo’u l-Kan. Ġwann Borg. Għaliha, apparti mill-familjari tagħhom attendew il-membri tal-Grupp Familji Nsara tal-Belt, li fih ilhom imsieħba mill-bidu tiegħu. Wara kellhom festin fid-Domus San Pawl, il-Belt.

Il-messaġġ pożittiv ta’ Winnifred għall-għarajjes ta’ llum hu: ‘‘Ibżgħu għall-kastita’. Is-sess għandu jiġi wara ż-żwieġ, inkella ż-żwieġ ma jibqagħlu ebda sens. Min-naħa tiegħu Joseph jisħaq li maż-żwieġ, għandhom jinqatgħu l-ħbiberiji żejda. Ma jfissirx li jgħixu klawsura, iżda titwarrab kull kunfidenza żejda.  

L-Album tal-Priġunieri tal-Gwerra

altMiktuba minn Fiona Vella

Ġurnata minnhom, fil-binja tal-Arkivji Nazzjonali ta’ Malta fir-Rabat, tfaċċat mara anzjana mill-Kanada. F’idejha kellha xi dokumenti, fosthom album ta’ missierha, li kien imur lura għall-Ewwel Gwerra Dinjija. Hi xtaqet tkun taf jekk l-arkivisti tagħna kinux isibu xi interess fl-oġġetti li ġabet magħha. Stenniet b’attenzjoni biex tara r-reazzjoni tal-arkivista. U hekk kif dan beda jqalleb il-paġni, għajnejh xegħlu…..

George H Salter

Missier Marylyn Peringer kien George H Salter. Huwa kien Ingliż u matul il-perijodu tal-Ewwel Gwerra Dinjija, kien jifforma parti mill-armata Brittanika. Xogħolu ġabu Malta meta huwa ngħata r-responsabbiltà li jieħu ħsieb il-Kampijiet tal-Priġunieri tal-Gwerra li nfetħu f’pajjiżna. Fost id-dmirijiet tiegħu, huwa kien iżomm rendikont tal-flus li kienu jirċievu l-priġunieri mingħand qrabathom u ħbiebhom u mbagħad kien jgħaddihomlhom għall-użu tagħhom.

Mir-rimarki li ħallewlu wħud mill-priġunieri fl-album tiegħu, fosthom il-Prinċep von Hohenzollern, jidher li Salter kien bniedem ġust f’xogħolu. Għall-kuntrarju, uffiċċjali oħrajn kienu jabbużaw mir-rati tal-kambju meta kienu jbiddlulhom il-flus, filwaqt li numru ieħor kienu jitolbuhom kummissoni esorbitanti biex jaqduhom.

Malta – in-Ners tal-Mediterran

Għalkemm Malta ma nvolvietx ruħha direttament f’din il-gwerra, xorta waħda hija kellha rwoli sinifikanti mmens. Fosthom diversi binjiet pubbliċi ġew mibdula fi sptarijiet sabiex pajjiżna jirċievi għadd ta’ suldati midruba. Infatti, għall-ħabta ta’ Jannar 1916, f’Malta kien hawn madwar 20,000 sodda mqassma fi 28 sit għal dan il-għan. Mhux ta’ b’xejn li f’dan iż-żmien, pajjiżna sar magħruf bħala in-Ners tal-Mediterran.

Malta tilqa’ l-priġunieri tal-gwerra

Sehem ieħor li ngħata lil pajjiżna kien illi jilqa’ fih il-priġunieri tal-gwerra li kienu qed jinqabdu waqt l-attakki. B’hekk f’Malta bdew jinfetħu diversi Kampijiet tal-Priġunieri fosthom fil-Forti Verdala, f’San Klement, f’San Salvatore u fil-Polverista.

Fatt interessanti huwa illi flimkien mal-priġunieri li kien hemm fil-Kamp ta’ Verdala, fis-7 ta’ Mejju 1917, ingħaqad ukoll Dr Enrico Mizzi, li snin wara sar Prim Ministru ta’ Malta, minħabba li kien favur it-Taljani. Huwa nżamm f’dan il-post sat-13 t’Awwissu 1917 sakemm ittella’ ġuri.

Priġunier ieħor kien il-Ġermaniż Karl Doenitz. Huwa ntbagħat fil-kamp ta’ Verdala wara li l-U Boat tiegħu UB 68, li tagħha kien il-kmandant, għerqet fit-3 t’Ottubru 1918 lejn in-naħa tax-xlokk ta’ Sqallija. Skont dokumenti li rrefera magħhom Giovanni Bonello, jidher li Doenitz kellu karattru pjuttost riservat u ta’ ftit kliem. Fil-kamp kien waqa’ f’dipressjoni akuta għax bħal donnu li kien daħħalha f’rasu li l-U-Boat intilfet minħabba xi żball li għamel hu. Intant, aktar tard fit-Tieni Gwerra Dinjija, Doenitz laħaq Gran Ammirall u wara s-suwiċidju ta’ Hitler, kien huwa li sar il-Kanċillier tat-Tielet Reich.

L-album ta’ Salter

altGħalkemm f’diversi kotba nsibu informazzjoni dettaljata dwar dak li seħħ matul dawn il-gwerer, l-album ta’ Salter serva bħala mezz sinifikanti sabiex jitfa’ dawl fuq dak li kien qed jiġri f’dawn il-Kampijiet tal-Gwerra, partikolarment fejn tidħol ir-relazzjoni tal-uffiċċjali tal-armata ma’ dawn il-priġunieri.

Fost il-paġni tiegħu, wieħed isib għadd ta’ kummenti b’lingwi differenti, firem, diżinji u tpinġijiet. Mill-kitba tal-priġunieri, wieħed jista’ jinnota li għalkemm dawn kienu ġejjin minn pajjiżi, kulturi u livelli tas-soċjetà differenti, huma kienu jaqsmu l-istess fehmiet fejn tidħol ix-xewqa kbira li jirritornaw lejn pajjiżhom u lejn djarhom, in-niket minħabba li nħonqot il-libertà tagħhom u d-dwejjaq peress li fil-kampijiet ma tantx kien hemm wisq x’tagħmel.

Fatt ieħor interessanti li wieħed jista’ jsegwi huwa kif żvolġiet ħajjet dawn il-priġunieri li ġew maqbuda u sfurzati jgħixu flimkien f’dawn il-kampijiet ma’ nies li ma kienux jafu, filwaqt li għadd ta’ suldati oħra minn pajjiżhom kienu qed jiġġieldu u jitqatlu matul il-gwerra.

Dawn in-narrazzjonijiet flimkien ma’ għadd ta’ informazzjoni, illustrazzjonijiet u dettalji oħra siewja, inġabru mill-Arkivji Nazzjonali ta’ Malta ġewwa l-ktieb li ġie ppubblikat dan l-aħħar bl-isem ‘The Salter Album: Encounters in Malta’s Prisoner of War Camps 1940 – 1920′.

Il-ġrajja tal-koppja Salter

Waqt it-tnhedija ta’ dan il-ktieb, attendiet ukoll bint Salter li llum għandha 78 sena. Naturalment, ħtaft l-opportunità sabiex nisma’ ġrajjietha direttament minn għandha. Wara kollox, ħajjet Marylyn hija marbuta mill-qrib ma’ pajjiżna minħabba li ommha kienet Maltija.

Infatti, il-ġrajja ta’ omm Marylyn ġiet ukoll irrakkuntata u nkluża f’dan il-ktieb, hekk kif permezz ta’ awtobijografija li hija ħalliet li bintha, din setgħet tgħaddi aktar informazzjoni lill-arkivji tagħna.

Kien fl-1917 meta Mary Tabone applikat sabiex tibda taħdem fil-Kamp tal-Priġunieri tal-Gwerra ġewwa Verdala u wara li qagħdet għall-eżami meħtieġ, hija u tfajla oħra ntagħżlu meta ġew l-ewwel fir-riżultati. Iżda hawnhekk inqala’ l-bużillis hekk kif uħud mill-Maltin tkażaw kif kien qed jingħata x-xogħol lin-nisa meta kien hemm tant irġiel tal-familja li kellhom bżonn jaħdmu. Tant tqajjmet polemika illi wara li dawn iż-żewġ tfajliet ġew aċċettati, ħarġet regola ġdida li għal dan ix-xogħol, irġiel biss setgħu japplikaw.

Sadanittant, Mary sabet ruħha taħdem flimkien ma’ Salter li b’paċenzja kbira ħarriġha f’xogħolha. It-tfajla ma damitx ma nġibdet lejn dan ir-raġel tant ġentili u tal-galbu li kien iħobb il-mużika bħalha. U meta ntebħet li hu ma kienx qed joħroġ ma’ sħabu meta dawn kienu jmorru jixorbu fil-ħwienet tax-xorb, darba minnhom, hija stednitu għall-ikel ħalli jiltaqa’ mal-familja tagħha.

altHekk bdiet din il-ħbiberija bejn dawn it-tnejn u ftit ftit dawn bdew jinġibdu lejn xulxin. Madanakollu, huma kellhom iżommu l-emozzjonijiet tagħhom mistura f’qalbhom minħabba li Salter kien miżżewweġ u kien jinsab waħdu hawn Malta peress li martu ma xtaqitx takkumpanjah fi gżiritna.

Is-snin gerrbu u l-gwerra ntemmet. U hekk kif bosta nies madwar Malta bdew jiċċelebraw, qalb Mary infniet hekk kif f’tebqa t’għajn, wara li għalaq il-Kamp tal-Priġunieri tal-Gwerra, hija tilfet xogħolha u anki lil Salter li kellu jħalli lil pajjiżna.

Ħajjet dawn iż-żewġ individwi kompliet għaddejjha separatament għal bosta snin fejn Mary żżewġet Malti li kien jgħix l-Amerika u telgħet tgħix hemmhekk. Iżda wara sena, hija sfat armla minħabba li żewġha miet f’inċident. Xi żmien wara mietet ukoll mart Salter wara marda li kellha.

B’mod jew ieħor, id-destin reġa’ laqqa’ lil dawn it-tnejn flimkien u huma ntebħu li kienu għadhom jinħabbu, tant li żżewġu wara ftit. Minn dan iż-żwieġ twieldet Marylyn u ħajjet il-koppja kienet sabiħa, sakemm bdiet it-Tieni Gwerra Dinjija li firdithom mill-ġdid, did-darba, għal dejjem.

Dan ġara wara li Mary u bintha telqu lejn l-Amerika meta l-Ingilterra sofriet l-ewwel bombardament, filwaqt li Salter baqa’ f’pajjiżu biex jgħin f’din il-gwerra li reġgħet inqalgħet. Iżda fl-1942, huwa miet bit-tuberkolożi u Marylyn sfat orfni ta’ sitt snin.

Xi ġranet wara, ommha Mary rċeviet l-affarijiet li kien ħallha żewġha warajh, fosthom dan l-album b’tant rikordji. Kien hemm li hija bdiet tirrakkonta lil bintha dwar il-ġrajja tagħha u ta’ żewġha.

L-awtobijografija ta’ Mary Salter

alt

Għadda ż-żmien u Mary iddeċidiet li tikteb l-awtobijografija tagħha sabiex tħalli rikordju ta’ dak li għaddiet minnu. Meta lestietha, ittantat kemm il-darba biex tippubblikaha imma qatt ma rnexxielha. Finalment, hija rregalat dan ix-xogħol lil bintha waqt ċelebrazzjoni ta’ għeluq sninha u sena wara l-omm mietet wara li daħlet għal operazzjoni u ma ħarġitx ħajja mill-isptar.

“Min jaf kemm tkun kuntenta ommi li kieku kellha tara dan il-ktieb li fih jinkludi l-ġrajja tagħha flimkien ma’ dik ta’ missieri u dak li għaddew minnu fil-Kampijiet tal-priġunieri tal-Gwerra,” qaltli Marylyn b’tonn nostalġiku.

Kien tassew mument sinifikanti meta Marylyn irregalat kopja ta’ dan il-ktieb lill-Ambaxxatur tal-Ġermanja, Klaus-Peter Brandes, li apparti li attenda għal din il-funzjoni, huwa għen ukoll sabiex dan il-proġett seta’ jitwettaq.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela KOBOR IL-MALTI (27 Parti) fit-Torċa tat-30 ta’ Novembru 2014)

Ganni Comes Home

After thirty years in the land of the maple leaf, John was returning back to his roots, the isle of Calypso. It was a cold January evening as the ‘Malita’ ferry boat cut through the waves across the channel between the two little islands. The sea was relatively calm, the sun was hiding behind the clouds and some seagulls were hovering overhead.

Thirty years! His first visit since he had emigrated at the age of 25. His name was then Ganni. He had worked hard, did not indulge in any luxuries and took great care of his money. As a result he was now a relatively wealthy man. He was still a bachelor. He had dated several girls, had short relations with some others, but he never married. Maybe he was looking for the perfect woman. Maybe he did not thrust these sophisticated and independent Canadian girls. But there was a nice and gentle lady he wanted so much to see in Gozo and for whom he still carried a flame in his heart. She was, in truth, the only one he never forgot throughout his years away from his beloved island. He recalled seeing her the day he left for Canada. He remembered the loving smile on her face. His separation from her was the only thing that made his departure from the island difficult to bear. But it had to be done. There was no other choice. He could see no prospects on the little island and, on the other hand, there were new opportunities of work in the new land.

For thirty whole years he had carried a small photo of her in his wallet. How often had he looked at it with admiration, and how many times had he showed it to his friends with pride? The photo had now become tattered and yellowish with the years but he could still see her lovely smiling face on it. Now, after all those years, John was looking with anticipation to see her once again. The boat was full up with passengers, mostly Gozitans returning home from work. John bought a coffee and two ‘pastizzi’ from the cafeteria on board and sat down on a chair looking through the glass windows eager to get the first glimpse of Gozo. He intended to buy a house in his home town of Nadur and pass his retirement years in peace and quiet. His friends had told him that many returning migrants had proudly named their house for their country of adoption – Uncle Sam, Stars and Stripes, USA, Maple Leaf, Canada, Niagara, Down Under, Waltzing Matilda and so forth. But he had other ideas for the name of his house.
His roving mind took him back to the place he had just left – Canada. The little bungalow not far from the Dundas area where Maltese still met regularly, eating ‘pastizzi’ and ‘qassatat’ bought from the Maltese Bakery Shop. When they met in the afternoons, they still talked about Malta and Gozo, about the patron saints of their towns and villages, about the relatives and neighbours they had left behind.

“May I use this chair?” asked a young man. “Of course, no problem” replied John as he looked at the youth holding a cup of coffee in his hands. “Is the boat always full at this time?” asked John. “Yes. Most Gozitans working in Malta are now returning back home for the weekend” replied the young man. They struck a conversation and John learned much about new developments taking place in Gozo. “Where are you from?” asked the young man. “I was born in Gozo but have lived in Canada these last thirty years. In fact this is my first visit since,” replied John. “Canada?” exclaimed the young man. “It is so far away I would never dream of going there. You see, I am afraid of flying, afraid that the plane would crash!”
“Nonsense,” replied John. “God won’t let you die in a plane crash if He means you to die of some other thing.” The youth looked at the older man in a pensive way and said – “But that’s the rub friend. I won’t know what God has in mind for me!”

As the ferry approached Mgarr harbour both men prepared to go below. They shook hands, wished each other ‘good luck’ and separated. John could see, even from a distance, how his little island had changed. Then as it berthed in port, he took his bags, went through the new terminal, hailed a taxi and went straight to his rented accommodation in Nadur. All the time he noted the widened and smooth tarmaced roads, the roundabouts with multi-coloured flowers and landscaping all around.
He woke up on Saturday morning feeling fine and brisk. He’ll be meeting her today, the lady who was always on his mind during his long absence from Gozo. He went to ‘Piazza San Pietru u San Pawl’, the centre of activity in the town. He phoned a taxi and gave the driver directions. When he arrived at the destination, he paid the taxi-driver and looked around him.

He walked over to the majestic and imposing baroque church, went inside, kept to the left of the colonnades and headed straight towards the area behind the main altar. Even though it was January, he was sweating with anticipation and excitement. And then he saw her – Il-Madonna ta Pinu! The gentle Lady was wrapped in a blue cloak and a silver crown above her head. He went down on his knees and prayed as he had never prayed before – thanking her for keeping him safe all those years he had been away from his beloved island of Gozo.  

Jingħalqu fergħat tal-Banek

altminn Charles B. Spiteri

Bl-iskuża li jżomm il-fergħat tiegħu miftuħin il-ħin kollu, il-Bank Barclays ħabbar li se jagħlaq uħud mill-fergħat tiegħu u jiftaħ uffiċini fis-supermerkati Asda.

Tmienja minnhom se jaraw din il-qalba tul is-sena d-dieħla u oħrajn aktar tard; hekk kif beħsiebhom jagħmlu Banek oħra.

Għalkemm b’din iċ-ċaqlieqa, Barclays se jdaħħal fortuna; għax ikun jista’ jinnegozja l-bini li minnu kien jaħdem; ħafna mill-klijenti leali se jieħdu daqqa ta’ ħarta.

Barra minn hekk se jintlaqtu ħażin ukoll il-ħwienet fit-toroq ewlenin fejn kienu l-istess Banek, u li kienu jgawdu ftit negozju min-nies li jużaw il-fergħat u l-maġni awtomatiċi tagħhom.

altIn-neguzjanti qed isostnu wkoll li n-numru ta’ servizzi offruti s’issa, jkollhom jonqsu, minħabba l-ispazju limitat li l-Banek se jkollhom fis-supermerkati. Iżda ma’ kull uffiċċju se jkunu stallati wkoll il-makni, biex il-klijenti jkunu jistgħu jħallsu kontijiet, jiddepożitaw jew jiġbdu flushom.

Din iċ-ċaqlieqa ta’ Barclays qed issir wara d-deċiżjoni meħuda mill-Posta, li għalqet l-uffiċċji tagħha u fetħithom fil-ħwienet ta’ WHSmith – bidla li ma kellhiex is-suċċess mixtieq. Il-klijenti bdew jilmentaw min-nuqqas ta’ ħaddiema u kjuwijiet twal f’xi fergħat.

Iżda esperimenti simili mill-Banek, ukoll ma kellhomx suċċess. Bejn l-1997 u l-2002, Lloyds ipprova jiċċaqlaq u jmur fl-Asda wkoll, waqt li l-HSBC għamel xi ħaġa simili ma’ Morrisons. Madankollu, dawn il-fergħat tagħhom, ilkoll kellhom jerġgħu jagħlqu.  

Shop around for the best look at life on the streets

altwritten by Fiona Vella

The cities of Beijing and Shanghai are definitely a mecca for those who love shopping. Never ending roads brim with hundreds of shops which offer an endless choice of all sorts of products.

Ancient shops of different traditional trades stand side by side to modern ones which sell famous brand commodities. Flea markets provide the opportunity to look out for unusual items or for a good bargain but one must always keep in mind that most of the items are not genuine.

Shopping can also be a way of getting closer to the locals especially in those areas where one is expected to negotiate the price. At times language could be a barrier since not all the Chinese can communicate in English. However, somehow, if you really want to purchase something, you’ll surely find a way to get across.

Qianmen Street – Beijing

altQianmen pedestrian street runs south from Tiananmen Square, just along the Beijing central axis for about a kilometre.

This popular zone bears its origin to the ancient times of the Ming and Qing Dynasties when it was already renowned for its lantern fairs, theaters and tea-houses. Yet unfortunately, in 1900, this area was burnt down to ashes when Beijing was ransacked by the Eight-Nation Alliance.

The present Qianmen Street has been rebuilt into four zones with particular areas designated for culture, food, shopping and entertainment. Stepping from one shop to another is like entering into a different world altogether.

Elegant shops selling expensive jewellery with a particular focus on jade stand next to bargain outlets bursting with a multitude of souvenirs and knick knack objects. Popular Western fast-food outlets like Mc Donalds and KFC compete with traditional Chinese cuisine such as Qianmen Quanjude Duck Restaurant for the attention of hungry clients.

An old style tram runs from north to south of Qianmen Street. However, for those who really want a taste of Chinese culture, walking is definitely better.

Wangfuying – Beijing

Wangfujing is very famous both with locals and with tourists as its outlets extend over a total length of about two kilometres. This flourishing business quarter dates back to 1260 and it has a long interesting history.

In the wide main street, once again, West meets East since one finds huge shopping malls with international designer brands standing next to Beijing renowned trades, such as Shengxifu hat store, Tongshenghe shoe shop, and the Wuyutai tea house.

However, here, the real delight for tourists lies in the narrower side streets which look rather like a busy beehive. Indeed, this zone is definitely not recommended for those who hate crowded places or for those faint at heart. For this is where you’ll witness the roots of the traditional Beijing, especially through some of the exotic foods which you will be offered.

The different smells coming out of the numerous food stalls will entice you to look closer and maybe to try out something. The vast choice will consist of fresh fruit, dumplings, fried foods, and plenty of kebabs with all sorts of meat including lamb, chicken, pork, starfish, seahorse, worms, insects and live scorpions!

Nonetheless, if you lose appetite, there is still more to see and buy in the other outlets which boast the true colours of China. Your preference and the amount of money which you are ready to spend will be the only limits. Exquisite shoes, silk scarves and ornaments, clothes, wood creations, colourful masks, stuffed pandas and toys, and a torrent of souvenirs are some of the items available in a much longer list.

At the end of this visit, you’ll feel as if you have just been through a whirlwind of experiences. Definitely unforgettable!

Nanjing Road – Shanghai

altShanghai is a different world altogether from Beijing and this is clearly evident whilst walking along Nanjing Road. Believed to be the first shopping street in China, this road stretches for more than five kilometres with hundreds of different shops on each side.

Here, shopping malls, department stores and boutiques with luxury brands like Dior, Chanel, Armani, Prada and Calvin Klein compete for clients’ attention with elegant and costly products. In fact, more than a pedestrian shopping street this area has also become a zone for both locals and visitors in order to experience the culture of modern Shanghai.

It is best to visit Nanjing Road in the evening when the area is fully lit and quite spectacular.

Yuyuan Bazaar – Shanghai

This is an outdoor bazaar which stands next to the famous Yuyuan Garden. Its attraction lies in the wooden architecture of the shops and market stalls and in the traditional items which they sell.

Since Shanghai is close to Suzhou, one will find a good choice of silk products here. Moreover, amongst the amazing array of traditional Chinese products, one can select amongst paintings by folk artists, calligraphy works and tools, including ink, paper, brushes, pens, and ink slabs, bamboo and wood carvings, bronze wares, porcelain tea-sets, jade pieces and pearls from Taihu Lake, to mention only a few.

There are no boundaries to what you can actually find whilst exploring this bazaar. Indeed, in offhand corners, you might see people selling small animals and reptiles, and also bracelets of simple but fragrant flowers.

A food market in Shanghai

It is very easy to find yourself completely enthralled by the exciting and dynamic city of Shanghai, thereby feeling urged to explore also other areas which are outside the usual guided tours.

altParticularly endearing is the sheer contrast between the ultra-modern neon-lit high rises lying at the background of the raw and coarse atmosphere of meagre street food stalls where many locals gather to buy their grocery needs.

Once again, your senses will be fully assaulted with unusual activities, smells and sounds. Here you can observe the wide choice of foods available which includes eggs of different poultry, river and sea fish and crustaceans, vegetables and fruit of whatever type and size, and various herbs and tea leaves.

Live chicken and ducks look out from cages whilst one of them is being killed and cleaned there and then for a customer. Cute puppies look out expectantly from other cages, their destinies depending on who’s going to buy them.

Surely, a visit to any of these markets should be included in one’s itinerary in order to experience the real China.

(This article was published in the Travel Supplement of The Sunday Times of Malta dated 11th January 2015)