Talja

TALJA   Sat-Tieni Gwerra Dinjija t-talja kienet, tista’ tgħid, il-ktieb tal-kontijiet li l-bdiewa kienu jżommu biex jitħallsu mill-pitkal li jkun biegħ il-biegħa tiegħu. Fi żmien meta l-bdiewa ma kinux jafu A minn B u wisq inqas jiktbu, it-talja kienet isservi ta’ reġistru. It-talja kienet tkun magħmula minn virga tas-siġar tal-qastan, bħal dawk li jintużaw ukoll biex isiru l-qfief l-antiki. Minnhom l-iskrivani tal-pitkalija kienu jfasslu injama twila daqs 40 ċentimetru u wiesgħa daqs 2.5 ċm. Fit-tarf kien ikun hemm ma’ fejn tintrabat, biex din tinġarr taħt il-karettun mill-bidwi.

Fuqha l-iskrivani kienu jniżżlu sinjali qishom ittri, bħalma kien isir fil-Mesopotamja, biex b’hekk ifakkru lill-bidwi xi ħlas kellu jieħu. Dan għaliex il-bidwi ma kienx jitħallas dak il-ħin li jġib il-prodotti tiegħu fil-pitkalija. Fl-istess ħin l-iskrivan kien iniżżel kollox fuq ir-reġistru tiegħu. Fuq it-talja kienu jitnaqqxu diversi sinjali skont kemm kien jiswa’ x-xiri li jkun irċieva mingħand il-bidwi. Pereżempju meta titnaqqax l-ittra X din kienet tfisser in-numru għaxra, bħal fin-numri Rumani, u kienet tirreferi għal għaxar skudi. Dan minkejja li l-flus dak iż-żmien kienu flus Ingliżi, u għaldaqstant il-ħlas ta’ għaxar skudi kien jitħallas b’xelin u tmien soldi għal kull skud. Rig imxaqleb kien ifisser ħames skudi, rig dritt kien ifisser skud u nofs u rig dritt mhux imħaffer bosta kien ifisser karlin. It-tnaqqix ta’ flus kbar kien isir fuq il-faċċata tat-talja. Il-prezzijiet iż-żgħar kienu jitnaqqxu fil-ġnub tat-talja. Meta fl-aħħar, wara bosta xhur, il-ħlas tal-flus isir, l-iskrivan jieħu t-talja mingħand il-bidwi u jaħraqha, biex ma terġax tintuża. Informazzjoni misjuba fil-ktieb Tifkiriet tal-Imgħoddi ta’ Charles B. Spiteri u addattata.

Moda ġdida fuq Facebook

Charles B. Spiteri

altJidher li fi ftit żmien saret moda ġdida l-vidjos tat-trabi jduqu lumija għall-ewwel darba jew b’xi dehra stramba għall-aħħar.

Il-ġenn ġdid jinvolvi tfal ipinġu, oħrajn b’eyebrows mhux solti u mpinġijin fuq it-trabi biex jitteħdulhom ir-ritratti u numru ieħor ta’ tfal f’qagħdiet apposta u mhux tas-soltu biex jidhru fuq Facebook.

altKien hemm bosta li rriferew għal dan kollu bħala ‘krudeltà’ mat-tfal, waqt li l-ġenituri qed jinsistu li b’hekk mhuma jonqsu xejn lil uliedhom.

Forsi l-aktar li dehret bi kbira kien, għax ftit żmien qabel, ir-raġel ta’ Kim Kardashian kien akkużat li biddel l-eybrows ta’ bintu North, li kellha sitt xhur biss. Madankollu hu mill-ewwel ħareġ bl-attakk li bħala missier altma kien se jagħmel xejn li ’l quddiem ikerrah id-dehra tal-istess bintu. Żied jgħid li min juri nuqqas ta’ qbil ma’ dak li wettaq hu, hu bniedem marid.

Xixu

XIXU Logħba tat-tfal li kienet tintlagħab fit-toroq bejn żewġt itfal jew aktar. Dawn jużaw biċċtejn injam – waħda twila bejn 30 u 40 ċm u l-oħra laqxa ta’ bejn 5 u 10 ċm. Din tal-aħħar titqiegħed mal-art, u bl-injama l-kbira t-tfal kienu jagħtu daqqa b’saħħitha mat-tarf tal-injama ż-żgħira, biex din jalzawha mill-art u hekk tittajjar fl-ajru kemm jista’ jkun ’il bogħod. Jirbaħ il-logħba min iwassal l-injama l-aktar ’il bogħod. Meta l-laqxa jtajruha ’l hinn, imbagħad, kienu jgħidu, ‘Kemm se tieħu sal-posta?’ jiġifieri ‘Kemm hemm bogħod minn fejn waqgħet il-laqxa sa fejn hemm il-post aħħari fejn trid titwassal?’ U l-ieħor jgħid, ‘Ħa nieħu ħamsin’ (it-tul tal-injama mmultiplikat ħamsin darba). Allura jekk ikollu dubju jrid ikejjel ħamsin tul tal-injama t-twila mill-post fejn taret il-laqxa. Jekk il-ħamsin joqogħdu, jiżdiedu mal-punti, u jekk le jitlef kollox. Ir-regoli u l-intriċċi kienu jinbidlu skont it-tfal ta’ dak il-post.

Sorsi: Mario Galea, Facebook, Kelmet il-Malti.

A War Story

Joseph Lanzon

It was a nice spring day and people had escaped from their confined houses to enjoy the day in the warm sun. The grandfather was taking his six year old grandson to the park where he would play football with his friends, while he would relax sitting on a bench reading a book. 

More than two hours later the little boy returned to his grandfather sweating and tired from kicking the ball about. After a few minutes puffing and devouring a bar of chocolate, he relaxed on the bench besides his grandfather and asked him “Grandpa, could you tell me a story before we go back home?”

The old man smiled. He liked recounting stories while his grandson enjoyed listening to a good adventure. “Yes, I will tell you a little story about the war which I know that you will like because it has the thrills of an adventure.”

There was a man by the name of Ġużeppi. He worked at His Majesty’s Dockyard in Bormla during the war. The dockyard, then, was a beehive of activity. It was where crippled battleships, cruisers, submarines and aircraft carriers entered for repairs to enable them to continue the Allied fight on the high seas.

Bormla, being so near to the Naval Dockyard and the harbour, had been a prime target for enemy bombers. As a result, most of its houses and buildings were destroyed or heavily damaged while several people were killed and others gravely injured.  

Many of the residents had left the town to reside with relatives or friends in towns or villages in the north of the island, areas which were not subject to the incessant bombings like the south. 

Ġużeppi’s family had, in fact, settled in Rabat and he had to travel the long distance from Rabat to Bormla every morning and returning back in the evening. Sometimes, because of the intensive bombing or because of blocked roads, the buses did not work and he had to make the journey on foot.

One particular day in July of 1942, Ġużeppi went to work as usual at the dockyard. But that day was not to be a usual day. Bormla had just received a horrific hammering from German bombers which caused devastation to this old town.

Those who came from various other towns and villages to work here every day described Bormla as a ‘ghost town’ where dogs, cats and large rats roamed the streets and alleys for food. How it had changed! Before the war, Bormla was one of the busiest places in the whole of Malta where people came from all over the island to do their shopping. It was now an eerie place to visit.   

When Ġużeppi finished work he went to check on the old family house where he lived before the evacuation to Rabat. He was astonished to see that it was destroyed and brought to rubble. He remembered that he had done so much work in this house, including all the furniture, plumbing and electricity. He cried when he witnessed this absolute destruction.

Among the stones, rubble and pieces of wood from the broken furniture, he retrieved a wooden crucifix which had hung on the bedroom wall. Then, despairingly, he went his way to return to his family in Rabat.

The old rambling bus was filled with workers who lived in the northern part of the island. They were returning home after a day’s work in very dangerous circumstances. Sometimes during air raids they had to keep repairing warships because of the urgency of the situation. Sometimes, during heavy bombing, they took refuge in dug-out shelters. 

It was a long and uphill journey practically crossing the whole island. The workers on board the bus were grim-faced, their eyes filled with pity and, at the same time, angry at what they had seen all around them. Nobody spoke. 

As the bus rambled on, passing Marsa, Ħamrun and Attard, it started up the hill for its final lap to Rabat. The passengers were watching the tree-lined country road and the green fields behind them. They were anxious to reach home.

Without them knowing, a lone German fighter plane was hovering around like a hungry vulture seeking his prey. The pilot saw the old bus filled with people rambling its way up the hill. He dived down, engines screaming creating a frightening noise. The bus passengers looked up, saw the plane coming straight at them, and were terrified to death. The German pilot started machine gunning the bus riddling it with bullets.

The driver of the bus, afraid for his life, stopped the bus and everybody got out in a hurry making out for the nearby fields, hiding behind low rubble walls and small farmhouses.

Ġużeppi, with the crucifix close to his chest, jumped a rubble wall, ran to the field and hurled himself face down on the grass with the crucifix under his body.

The German pilot, looking on from above, seeing these helpless people scattering in all directions, started machine gunning them as they ran for cover. It was an eerie scene. There was utter silence except for the noise of the aeroplane engine and the rat-tat-tat of the machine gun.

Ġużeppi lay still, holding his breath, while spread-eagled in the field. He was praying to God, to the Holy Mary and to all the saints to let him live and go back to his family. He heard repeatedly the deadly rat-tat-tat of the machine gun and the occasional scream of other passengers. 

The bus was now ablaze like a great ball of fire in the deserted country road. The plane was still flying low, circling the horrible scene, the pilot looking for survivors to shoot them from above. Then he flew up, turned tail and went away. 

When the still frightened workers did not hear the sound of the plane and of the machine gun, they came out of their hiding places, grouped together and walked up the hill to Rabat.  

As the weary men walked away from the scene, they heard the anti-aircraft guns open up from Ta’ Qali airfield. A barrage of guns was shooting at a target in the sky. Then they saw the plane in flames, going down and down until it crashed in the field a distance away. They stopped, cheered and clapped.

They walked on and on until they arrived in town. Ġużeppi headed straight to his family, still visibly shaken, shocked and angry.

As he entered the house he found his wife Dela and his two sons Johnnie and Joey waiting anxiously huddled together. They sprung up when they saw him, ran up to him and he gathered them lovingly in his outstretched arms. 

Then he sat down and told them that their house in Bormla had been bombed flat. He showed them the wooden crucifix which he had retrieved from the destroyed house. Then, slowly, he recounted the terrible ordeal of the airplane attack on the bus and the passengers as they climbed the hill towards Rabat. Despite this terrible experience, they were all extremely happy that he was still alive and back with them.” 

As the old man finished his story, the child looked up and saw tears falling down his cheeks. “Why are you crying Grandpa?’ he asked him tenderly. “I’m remembering child, things I had almost forgotten which happened some fifty years ago. I want to tell you that this is a true story. The little boy Joey was then, like you, only six years old. He is, you know, actually myself! Ġużeppi is your great grandfather! He was a small man but in my child’s eyes of fifty years ago, he was as big as a mountain!

The sun was now setting and it would soon get dark. The old man and the small boy got up from the bench; the child’s small hands held tightly in his grandfather’s wrinkled ones and, slowly and silently, started walking towards home.    

Operazzjoni fuq ors

altLil ors ta’ 19-il sena, bl-isem ta’ Mango, ftit żmien ilu saritlu operazzjoni  ta’ slip disc f’Iżrael, peress li minħabba l-uġigħ li kellu, ma setax iċaqlaq saqajh ta’ wara. Ħaddiema taz-zoo ndunaw li l-ors kannella Sirjan, ta’ 550 libbra, kellu problema meta rawh miexi b’mod stramb.
 
It-tabib Merav Shamir, li mexxa l-operazzjoni, qal: “Kien fi stat akut. Għall-bidu ma setax iċaqlaq siequ ta’ wara tal-lemin u f’temp ta’ jumejn spiċċa paralizzat minn saqajh it-tnejn.” X-ray li saret fuq l-ors uriet li kellu xi ħsara fl-ispina. Għalhekk, il-veterinarji qaxxrulu parti mis-suf ta’ dahru, waqt li tawh il-loppju biex ilestuh għall-operazzjoni. Qegħdulu rasu mistrieħa fuq imħadda miksija f’borża tal-plastik u qabbdulu pajp ma’ altħalqu. Anki rabtulu ċ-ċinga tal-apparat tal-pressjoni, ma’ idu l-leminija. Waqt li proċeduri simili mhumiex komuni fuq annimali oħra fiċ-Ċentru Zooloġiku ta’ Ramat Gan, din kienet l-ewwel waħda lil qatt saret fuq ors. 
 
Is-sena li għaddiet, il-veterinarji użaw l-agupuntura biex jikkuraw infezzjoni kronika f’widna ta’ tigra Sumatrana ta’ 14-il sena, bl-isem ta’ Pedang. Shamir qal li dari, orsijiet bi problema bħal ta’ Mango kienu jitraqqdu u għalhekk din kienet l-ewwel darba li saret operazzjoni bħal din fuq Mango. Operazzjonijiet simili s’issa twettqu b’suċċess fuq klieb żgħar. Fi ftit ġimgħat oħra, il-veterinarji jkunu jafu jekk din l-opreazzjoni kinitx ta’ suċċess.
 
Storikament, l-orsijiet kannella Sirjani, kienu jinstabu fil-postijiet muntanjużi tat-Turkija, l-Eġittu, l-Iżrael, is-Sirja, il-Palestina, l-Iraq u partijiet oħra mill-Ewrasja. Madankollu, llum naqsu drastikament minn bosta pajjiżi.
 

Żift

ŻIFT   1. Għelk li joħroġ mis-siġra taż-żnuber. Dan jista’ jissajjar u b’hekk isir ta’ kulur sewdieni. 2. Kelma oħra għal-likwidu li jixbah lill-qatran.

Din il-kelma ġieli tingħad bħala ewfemiżmu għal kelma oħra vulgari. Hemm qawl li jgħid hekk: Il-qorti għatba taż-żift, tmidd sieqek fuqha u teħel.

Meravilja Ċiniża fl-ikbar bini dinji

Charles B. Spiteri

alt

Għaċ-Ċiniżi, il-bini hu xi ħaġa tal-meravilja. Dan l-aħħar għadhom kif inawguraw l-akbar bini tad-dinja, li kapaċi jesa’ 20 Opera Houses daqs ta’ Sydney jew tliet Pentagons.

In-New Century Global Center f’Chengdu, proviniċja ta’ Sichuan fih kobor ta’ 19-il miljun pied kwadru u fih ċentri sħaħ ta’ ħwienet, villaġġ Mediterranju, water park, ice-skating rink u numru ta’ lukandi.

Naturalment, il-viżitaturi f’dan il-bini msaqqaf bil-ħġieġ, m’għandhomx għax jinkwetaw minħabba t-temp, għax dan il-kumpless ġgantesk għandu x-xemx artifiċjali tiegħu.

alt

Bħala qisien, il-binja hi twila 500 metru b’400 metru wisa’ u mitt metru għoli. Skont l-uffiċjali Ċiniżi, in-New Century Global Centre hu l-ikbar bini fid-dinja u ħadilhom tliet snin biex lestewh.

Liu Xun, gwida Ċiniż qal li din il-‘belt’ mibnija mill-umani, għandha fiha xemx artifiċjali li tipprovdi dawl u sħana għal 24 siegħa kuljum, għal dawk li jkunu jridu jagħmlu x-xirja tagħhom jew l-oħrajn li jridu jżuru l-400,000 metru kwadru ta’ ħwienet u mħażen.

Karozzi ajruplani mis-sena d-dieħla

Charles B. Spiteri

altL-ewwel karozzi li jtiru se jibdew jinbiegħu lill-pubbliku mis-sena li ġejja. Id-ditta Terrafugia ħabbret li d-disinn tagħha – li f’parti hi karozza u f’parti oħra jet privat b’żewġ seats, erba’ roti u ġwinħajn li jingħalqu biex tkun tista’ tinsaq bħala karozza, se tkun għall-bejgħ dalwaqt.

Id-ditta, bil-bażi tagħha f’Massachusetts żvelat il-ħsibijiet tagħha għall-mudell TF-X, li se tkun żgħira biżżejjed li tidħol f’garaxx u ma jkollhiex ħtieġa ta’ mitjar biex tinqata’ mill-art.

Il-karozza-ajruplan Transition se tkun tista’ tinsaq b’ħeffa ta’ madwar 70 mil fis-siegħa fit-triq, waqt li fl-ajru ttella’ 115-il mil. Hi ttir billi tuża tank ta’ 23 gallun fuel  tal-karozza u taħraq ħames glalen minnhom kull siegħa li tkun fl-ajru. Hu maħsub li fis-sewqan fit-triq, tagħmel 35 mil bil-gallun u għat-triq fiha wkoll ir-rear-wheel drive.

It-Transition hi mgħammra b’żewġ airbags u paraxut għall-karozza sħiħa.

altIs-sena li għaddiet, it-Transition kellha l-ewwel prova, fejn taret f’għoli ta’ 1,400 pied għal tmien minuti. Dan meta l-jets kummerċjali jogħlew f’35,000 pied. Madankollu, il-prezz tat-Transition mhux se jkun irħis. Tiswa €23,960.51. Il-kumpanija Terrafugia ħabbret li s-sidien, irid ikollhom liċenzja ta’ pilota u jkollhom joqogħdu għal eżami ta’ 20 siegħa titjir, biex ikunu jistgħu jkollhom din l-karozza.

Il-karozzi li kapaċi jtiru, minn dejjem kienu fl-immaġinazzjoni tal-Amerikani u l-inventuri kienu ilhom biex jimmanifatturaw waħda sa mill-1930. Il-gvern diġà laqa’ t-talba tal-kumpanija, biex tuża roti speċjali u ħġieġ li hu eħfef min-normal. Dan biex ikun aktar faċli għall-karozza li ttir.

Il-kumpanija kienet ilha taħdem fuq din il-karozza sa mill-2006. Għall-bidu ħabbret li kellha tintroduċiha lill-pubbliku fl-2011, iżda kellha tittardja minħabba l-isfidi fid-disinn u l-problemi għal xi partijiet li riedet tordna mingħand kumpaniji oħra.

Metro lussuża fl-Arabja Sawdija

Charles B. Spiteri

alt

Il-passiġġieri tal-Underground  f’Londra dalwaqt jibdew jgħiru għall-aktar sistema tal-metro lussuża fid-dinja li se tkun lesta fi ftit snin.

B’dehra minn ġewwa li titqies bħala lukanda b’ħames stilel, ix-xogħol propost f’Riyadh, fl-Arabja Sawdija, se kollu disinn spazjali, b’passaġġi tal-irħam, ħitan miksijin bid-deheb u naturalment — peress li hu post sħun immens – sistema mill-aqwa ta’ arja kundizzjonata.

Il-faċċata se tkun magħmula b’mod li taċċetta li d-dawl jidħol ġewwa, waqt li fl-istess ħin tilqa’ s-sħana ħarxa tad-deżert.

Il-binja se jkollha sitt linji differenti li jitħaddmu flimkien, u sar il-ftehim mir-Re Abdullah li trid titlesta f’erba’ snin biss – l-istess żmien li ħadu l-bennejja fi New York biex irrinovaw stazzjon wieħed.

Li aktar jiffrusta lill-Ingliżi ta’ Londra hu l-fatt li din is-sistema ġdida għall-Għarab, kienet disinjata minn Zaha Hadid, perit nofsu Ingliż, li wettaq numru ta’ żviluppi moderni mad-dinja kollha.

Dan il-perit bl-uffiċċju f’Londra hu nofsi Iraqin u kien il-moħħ wara l-iżviluppi fil-Pjazza tal-Kapitali Hoxton u f’Eaton Place, kif ukoll fi proġetti internazzjonali fi bliet, fosthom New York, Singapore u Dubaj.

Qamar

altQAMAR   Rif. għal darba f’qamar. L-espr. t-tajba hija darba f’mitt qamar, u tfisser rarament.

alt