Page Status: Pending

Charmaine Tanti M.A.

Il-portmoni tan-nanna Marija kien għosfor. Fittex u ġib lil min ifittex, imma kien kollu għalxejn. In-nanna kienet għoddha tilfet rasha, għax dak il-portmoni ma kienx fih biss flus, iżda anki l-karta tal-identità, il-Kartanzjan u xi karti oħra importanti. Ħaditha bl-ikrah man-nannu Ġużi għax bdiet twaħħal fih li kien ħadhulha biex jonfoq xi ftit flus f’te u żewġ pastizzi l-każin. Iżda hu kien ilu x-xhur ma jersaq ‘l hemm, jekk mhux ukoll is-snin. Wara ħafna battibekki, in-nanna emmnitu li ma kienx messilha l-portmoni, għax wara kollox in-nannu dejjem kien iħallihulha f’postu, fejn l-armarju tal-kċina, meta kien jeħdilha xi flus minnu. Mela fejn seta’ mar il-portmoni? Tgħid kien rabba s-saqajn f’daqqa waħda?

Moħħ in-nanna kompla jdur bħal raddiena. Bejnha u bejn ruħha fettlilha li Elise, Luca u Peter setgħu ħadulha l-portmoni biex jixtru xi ħaġa bil-moħbi ta’ kulħadd. Il-mamà u l-papà qallbu kull rokna tad-dar u saħansitra fittxu fil-karozzi tagħhom ukoll, iżda ebda portmoni mhux tagħhom ma ġie f’idejhom. In-nanna dlonk indunat li kienet żbaljat meta ħasbet ħażin fihom. In-neputijiet tagħha kienu fuq ruħhom kemm trid, imma żgur li qatt ma kienu se jaslu biex jisirqulha l-flus, daqskemm kienu tfal bil-għaqal.

Billejl in-nanna ma setgħetx tagħlaq għajn m’għajn. Kompliet thewden dejjem aktar forsi xi darba ssib tarf din il-biċċa tal-portmoni, li dakinhar filgħodu kienet ħaditu magħha għax-xiri u mbagħad ma ratux iżjed. Tgħid kien seraqhulha xi ħadd? Tgħid kien waqgħalha barra t-triq? Tgħid tmur sal-għassa tal-pulizija għall-għajnuna la jisbaħ? In-nanna bdiet iddur u titqalleb f’sodditha b’moħħha jitqal bil-ħsibijiet misterjużi. Marret għajnha biha meta qabad ibexbex, iżda kif daqqu s-sebgħa qamet u libset f’ħakka t’għajn biex tfittex tmur tixtri l-ħobż u l-ħalib qabel ma jqum in-nannu Ġużi. Qabel ħarġet ħadet xi ħaġa tal-flus mill-kexxun tal-gradenza u tefgħethom fil-but tal-ġakketta flimkien maċ-ċavetta tad-dar, billi ma kellhiex portmoni ieħor fejn tpoġġihom.

Lanqas laħaq lemaħha Raymond fil-bieb tal-ħanut tiegħu li ma staqsihiex jekk kinitx taf ta’ min kien il-portmoni kbir u aħmar li kien ħalla xi ħadd warajh għandu l-jum ta’ qabel. Qalb in-nanna għamlet tikk u dlonk ġiet f’sensiha. Mela l-portmoni kienet insietu warajha għand tal-merċa u lanqas biss intebħet! Lanqas ħaqq kemm ħabblet moħħha bil-ħsibijiet biex imbagħad sabitu hemm, ħelu ħelu! Dlonk ftakret li l-ġurnata ta’ qabel kienet għamlet xirja mdaqqsa mingħand Raymond, u wara li ħallsitu tagħha, il-portmoni kienet telqitu fejn il-cash register sakemm ġabret l-affarijiet kollha fil-basket, u mbagħad baqgħet ħierġa ‘l barra mill-ħanut mingħajru. Lil Raymond qaltlu li dak il-portmoni kien tagħha u talbitu jagħtihulha. Ħassitha ferħana se ttir u wiċċha reġa’ ħa r-ruħ malli qabditu f’idejha, u ħaditu magħha lejn id-dar. Kollox kien għadu fejn kien, u ħadd ma kien serqilha jew ċaqalqilha xi ħaġa minnu. In-nannu Ġużi, il-mamà, il-papà u n-neputijiet tgħidx kemm ħadu gost li l-portmoni kien, fl-aħħar, instab! Għalkemm wara dik il-kedda n-nanna spiċċat bi wġigħ ta’ ras qawwi, issa setgħet isserraħ moħħha darba għal dejjem u ma tkomplix tinkwieta lejl u nhar, għax l-inkwiet mhu tajjeb għal ħadd, aħseb u ara għal min hu tal-età tagħha!

‘Cunningham House’, a 20 room mansion built in 1870, was situated in one of Britain’s great historic cities – Chester. The city has a background of over 2,000 years of history. It is surrounded by a wall built by the Romans to protect it from invaders. Many of the city’s houses are of Tudor or Georgian architecture. It has the oldest still-in-use racecourse in Britain. It is said that its Eastgate clock is the most photographed in the world.

The first owner of the Manor House was Major William Cunningham-Parker, who was the first citizen of the town at that time. He was a passionate and accomplished pianist, but in 1920 he died on the keys of his beloved piano while playing and singing his favourite waltz – The Blue Danube – by Johann Strauss.

He loved singing the lyrics of this classic masterpiece; his voice, strong and vibrant, reverberated throughout the house.

“Danube Blue, so bright and blue,

Through the vale and field you flow so calm,

Our Vienna greets you.

Your waters stream through all the lands,

You merry the heart with your beautiful shores.”

It was often alleged by the neighbours that sometimes, often during the night, they would hear the clear sounds of this classic melody being played on the piano and his singing, even though the mansion was now empty and uninhabited.  The property was subsequently occupied by his heirs, one generation after another. It was finally owned by Robert Cunningham-Parker, himself also a pianist. His passion, however, was acting, and for this reason he had moved to London to follow his acting activities, leaving Cunningham House empty.

As he had no intention, for the time being at least, of returning to Chester, he leased the mansion to the Chester Heritage Foundation, who adapted it for cultural purposes. For the opening of the revamped property, the Heritage Foundation was to produce a play based on the history of the House, piano ghost and all, in the large courtyard of the same house. Who better than Robert himself to play the role of Major William Cunningham-Parker? He was intimately familiar with the house, knew the character of his ancestor well and, of course, he was a pianist and also an actor. When approached by the Foundation, Robert accepted immediately.

The open courtyard was full despite the bad weather conditions on the day. Snow was falling heavily, the wind was a gale force and the cold was bone-shattering. The play was, however, a huge success. The actors gave a brilliant performance and the applause at the end was long and deafening. The whole story and history of the House was shown to perfection. The part that really stole the performance, however, was the playing and singing of William Cunningham-Parker’s Blue Danube, which mesmerised the audience. As the audience, pleased and satisfied, were leaving the theatre-style courtyard and the Director, also satisfied with the performance, was resting in his room, Robert Cunningham-Parker burst in breathlessly. “I’m sorry, awfully sorry! It was impossible to make it in time, the snow made chaos on the roads tonight, I was held up. I’m very frustrated to have let you down, I can tell you, sorry!”

“What?” gasped astonishingly the Director, “Do you mean to tell me that you did not play and sing The Blue Danube?” “Of course I didn’t play and sing!” said Robert. “I was 30 miles away in Stoke at the time!”

Charles B. Spiteri

Dik li dari kienet dehra rari, li tara tattwaġġ fuq l-għaksa jew l-ispalla ta’ mara, illum qisha saret xi ħaġa marbuta mal-ħajja moderna. Iżda din il-kollezzjoni ta’ immaġini turi li t-tattwaġġ mhux xi fenomenu modern, kif forsi hawn min jaħseb. Waqt li t-tattwaġġi huma fenomenu relattivament riċenti fl-Ewropa u fl-Istati Uniti, l-arti tal-persuna ilha tifforma parti mill-kultura Polinesjana u sa nstabet fuq il-fdalijiet mummifikati ta’ saċerdoti u saċerdotessi tal-Eġizzjani tal-Qedem.

Issa l-istorja ta’ 5,000 sena ta’ tattwaġġi ħadet il-ħajja f’esibizzjoni li saret dan l-aħħar fil-Musée du Quai Branly, li turi l-evoluzzjoni tal-arti fuq il-ġisem tul is-sekli. Għalkemm it-tattwaġġi dehru għall-ewwel darba fuq l-iġsma tal-irġiel u n-nisa Neolitiċi, ma dehrux fil-kultura tal-Punent sas-seklu 19, u l-ewwel darba li dehret din il-ħerqa għalihom kienet fis-soċjetà għolja Vittorjana.

Fl-istess seklu t-tattwaġġ kien popolarizzat mill-esploraturi li marru lura fil-Gran Britannja, mimlijin ħrejjef fuq in-nisa msaħħrin u mimlijin tattwaġġi li raw tul il-vjaġġi tagħhom. Minħabba f’hekk, it-tattwaġġi bdew isiru xi ħaġa mitluba min-nisa tal-klassi l-għolja. Jingħad li tant kienet qawwija x-xewqa għal din l-arti tal-ġisem fi żmien il-perjodu Vittorjan li anki r-Reġina Vittorja jingħad li kellha waħda li turi tigra tal-Bengal tiġġieled ma’ python.

Fil-Punent it-tattwaġġi bdew jintużaw biex jimmarkaw lill-iskjavi u biex jistigmatizzaw lill-persuni li jkunu wettqu xi ħaġa ħażina, bħal fil-każ ta’ Colbert’s Code noir (il-kodiċi sewda) fi Franza, li kienet timmarka ġisem il-kriminali u l-prostituti. Għall-bidu din l-arti tat-tattwaġġi kienet ċensurata mill-Kristjaneżmu. Tinsab ipprojbita fil-Levitiku u fit-Testment il-Ġdid, u reġgħet kienet ripressa uffiċjalment fis-sena 787 mit-tieni Konċilju ta’ Niċea. Iżda baqgħet prattikata xorta waħda mill-pellegrini fiż-Żminijiet tan-Nofs u għadha pprattikata sal-lum mill-Kopti, l-Armeni u l-Kristjani tal-Art Imqaddsa.

Madankollu, kollox tbiddel fis-snin 1700 meta t-tattwaġġi bdew jintwerew bħala ribelljoni u ħsieb liberu u kienu adottati mis-soċjetà Boemjana u mill-membri tal-Forzi Armati. B’mod partikolari, il-baħrin kellhom tattwaġġi fuqhom biex juru f’liema pajjiżi vvjaġġaw. Bdew ipinġu fekruna biex juru li qasmu l-Ekwatur, ankra li turi li qasmu l-Atlantiku u dragun biex jissimbolizzaw li vvjaġġaw lejn il-Lvant.

Sa tmiem is-seklu dsatax it-tattwaġġi bdew ikunu aċċettati sew mis-soċjetà, għalkemm uħud baqgħu marbutin mal-konnotazzjonijiet oriġinali tagħhom. Interessanti jingħad li fil-Britannja Vittorjana kienu jisirqu bil-forza u jittattwaġġjaw lin-nisa, li mbagħad kienu jkunu mġiegħla jaħdmu bħala attrazzjonijiet fiċ-ċirkli.

Illum il-ġurnata ħafna jsostnu li t-tattwaġġ hu parti mill-wirt komuni ta’ ħafna mill-umanità, u hu għalhekk li numru mdaqqas ta’ individwi qed jinjettaw il-linka f’ġisimhom.

Charmaine Tanti M.A.

Kollox kien miexi ħarir, sakemm il-mamà nbidlet mil-lejl għal nhar. Filli kienet tmur għax-xogħol kuljum, u filli bdiet tibqa’ d-dar, tistrieħ fuq is-sufan, u tara t-televixin jew taqra ktieb. Is-soltu mhux biss kienet tlaħħaq mal-karriera tagħha, iżda anki mal-faċendi tad-dar. Issa bilkemm kienet għadha tmiss biċċa tal-art b’idha. Lil Luca u lil Elise bdiet ta’ spiss tibgħathom jilagħbu f’kamrithom għax ma kinitx tiflaħhom jagħmlu l-istorbju fil-kċina. Meta l-papà kien idoqq xi ftit diski Taljani fi tmiem il-ġimgħa, il-mamà kienet tmur tistrieħ minflok ma tiċċaqlaq mar-ritmu u tkanta l-lirika, bħal qabel.

Din l-imġiba stramba tal-mamà ma waqfitx hawn. Meta qorob Jum il-Missier, hija ma wriet ebda entużjażmu, bħas-snin l-oħra. Elise u Luca baqgħu skantati kif ma kienet ħadithom imkien biex jixtru rigal u kartolina lill-papà. Huma bdew jinkwetaw, u jitnikktu għax ħasbu li kien ġralha xi ħaġa lill-mamà, u ma kienet uriethom b’xejn. Jekk lill-papà ma setgħux jagħtuh rigal għax kienu għadhom żgħar wisq biex imorru jixtru waħidhom, huma kienu jafu jagħmlulu kartolina sempliċi! Lejlet Jum il-Missier, Elise qasqset ftit karti bojod, u waħħlithom flimkien bil-kolla. Luca sab stampa sabiħa ta’ plejer tal-futbol mill-magazine, u waħħalha fuq in-naħa ta’ quddiem tal-kartolina. Imbagħad, Elise kitbitlu fuq in-naħa ta’ wara b’ittri kbar: ‘INĦOBBUK, PAPÀ!’

L-għada filgħodu wara l-quddies, il-familja kollha nġabret madwar il-mejda tal-ikel. Il-papà ferra’ t-te lil kulħadd, u ħareġ platt fond mill-armarju, u mlieh bil-gallettini taċ-ċikkulata. Elise marret tiġri f’kamritha, u ġabet il-kartolina. Marret tagħtiha lill-papà, u hu tgħidx kemm ħa gost biha. Il-mamà bdiet titbissem. Issa kien wasal il-waqt li tiżvela s-sorpriża, li kienet ilha taħmi għal dawn l-aħħar ġimgħat.

Il-papà ma  riedx jemmen lil widnejh meta ħa l-aħbar, li se jerġa’ jsir missier. Dan kien l-aqwa rigal, li seta’ jaqla’ dakinhar, propju fil-ġurnata ddedikata lilu. Il-Bambin kien reġa’ ftakar fihom u kien se jagħtihom ġawhra oħra. Elise u Luca mhux biss ferħu li kien se jkollhom żieda fil-familja, iżda ħassewhom li qegħdin jerfgħu biċċa mir-responsabbilita` wkoll. Ma kinux jaraw is-siegħa u l-mument li jaraw lit-tarbija l-ġdida fid-dar tagħhom, u tgħidx kemm ħadu gost iduru l-ħwienet mal-mamà u l-papà biex jixtrulha l-ħwejjeġ u l-ġugarelli.  Ftit tax-xhur wara, twieled Peter, ġmiel ta’ tifel, kemmxejn samrani, u b’għajnejh kbar, żoroq. Malli rawh, Elise u Luca stħajluh pupu tal-laħam, u ma kinux jiċċaqalqu minn ħdejh ħlief biex imorru l-iskola. Il-mamà u l-papà raddew ħajr lill-Mulej talli kompla jżejnilhom ħajjithom b’dan it-teżor. Il-papà kien ferħan id-doppju li kien twelidlu tifel għax kien diġà deċiż li jibda jibagħtu jittrenja l-futbol ma’ ħuh Luca la jitfarfar ftit. Miskina l-mamà! Aktar ma kien idejjaqha l-futbol, aktar kienet se tibqa’ mwikkija bih.

Charles B. Spiteri

Meta twieldet Harriet Beecher Stowe, in-nies fl-istati tan-naħa t’isfel tal-Istati Uniti kienu għadhom iżommu l-ilsiera biex jaħdmu għalihom. Fl-1852 ir-rumanz ta’ Harriet, Uncle Tom’s Cabin, għen biex jipperswadi lill-poplu li l-iskjavitù kellha tinqered.

Harriet twieldet u kibret f’Connecticut. Fl-1832 marret Cincinnati biex tgħallem fil-kulleġġ ta’ oħtha Catherine. Hemmhekk, fix-xatt tal-Punent tax-Xmara Ohio, saret taf bl-orruri tal-iskjavitù, peress li ħafna lsiera kienu jinqabdu quddiem għajnejha jippruvaw jaħarbu billi jaqsmu x-xmara.

Fl-istati ta’ fuq tal-Amerika l-iskjavitù ma kinitx permessa u l-maħrubin saru nies liberi. Madankollu, fl-1850, il-Gvern għadda Att li jgħid li n-Nordiċi kellhom jirritornaw lill-ilsiera kollha tagħhom. Min jonqos li jagħmel dan kien jitqies hu stess bħala kriminal. Harriet, bħal ħafna oħra li xtaqu li titneħħa l-iskjavitù, irrabjat qatigħ li din kienet se titneħħa minn parti waħda tal-Amerika. Kienet diġà kitbet bosta stejjer u artikli kontra min iżomm l-ilsiera. Kitbet ukoll Uncle Tom’s Cabin bħala puntati f’magazin.

L-istorja erojka ta’ skjav maħrub, jaqbeż minn fuq firxa ta’ silġ għal oħra, tul ix-Xmara Ohio, ħafnet l-immaġinazzjoni tal-qarrejja. Ir-rumanz inbiegħ bl-eluf. Illum l-eroj, Tom, hu kritikat għax ma ġġilidx lis-sidien bojod tiegħu, iżda dak iż-żmien l-istorja laqtet ferm lin-nies ta’ dak il-perjodu.

Bejn l-1861 u l-1865 faqqgħet il-Gwerra Ċivili Amerikana bejn il-Unjonisti tan-Nord, li riedu jxejnu għalkollox l-iskjavitù, u l-Konfederati fin-naħa t’isfel, li riedu jżommu l-iskjavi. L-Unjonisti rebħu u l-iskjavitù nqerdet.

Charles B. Spiteri

Dan l-aħħar, żewġt irġiel kienu fiċ-ċentru ta’ misteru mħabbel ftit lil hinn minn Roswell, fi New Mexico, wara li aktarx għebu mix-xena ta’ ħabta kerha b’karozza. Huma dehru seba’ sigħat wara f’għalqa tal-ħmir.

Iż-żewġt irġiel, li isimhom inżamm mistur, ammettew mal-pulizija li kienu qed jixorbu meta f’xi s-sagħtejn ta’ filgħodu kienu qegħdin ’il barra mill-belt sinonima mal-aljeni u l-UFOs.

Ħaddiema tal-Emerġenza u oħrajn tat-tifi tan-nar waslu fix-xena tal-ħabta iżda ma sabu lil ħadd fil-karozza. Seba’ sigħat wara, is-sewwieq ċempel 911 u qal lil min wieġbu li ma setax jiftakar fejn kien il-lejl ta’ qabel. Irrakkonta biss li xħin qamu hu u ħabibu sabu ruħhom f’għalqa bil-ħmir.

Roswell fi New Mexico bdiet tikseb fama internazzjonali fit-8 ta’ Lulju 1947, meta l-ġurnali lokali rrappurtaw li uffiċjali governattivi tal-belt kienu qabdu flying saucer. Iżda minn dak iż-żmien kollox waqa’ f’idejn il-militar.

Iżda t-twemmin fl-attività aljena fil-post wassal lill-Air Force biex tibda investigazzjoni wara kraxx li kien sar fl-1995. Huma kkonkludew li l-UFO kien parti minn balloon varat fl-atmosfera mill-gvern, bħala parti minn programm sigriet ta’ sorveljanza fuq l-Unjoni Sovjetika.

Madankollu kienu bosta dawk li rrifjutaw milli jaċċettaw l-ispjegazzjoni u allegaw li sar kumplott biex jaħbu l-eżistenza ta’ ħajja estraterrestrijali.

Charmaine Tanti M.A.

Meta Elise u Luca  ma kienx ikollhom skola, kien l-hena tagħhom li jagħmlu xi ħaġa mhux tas-soltu. Daqqa kienu jfarfru l-kamra tagħhom, daqqa kienu jgħinu lill-papà jaħsel il-karozza, u ġieli saħansitra kienu jonxru l-ħwejjeġ jew jaħslu l-platti. Għodwa waħda inzertat festa pubblika u fettlilhom riedu jsajru. Qamu ppreparati minn filgħodu biex jagħmlu kejk bħal dak li kienet sajret waħda mara waqt il-programm ta’ waranofsinhar fuq it-televixin xi jiem qabel.

Ir-riċetta tal-kejk kienet sempliċi għall-aħħar, iżda l-mamà qajla kellha aptit taqla’ imbarazz u ħmieġ fil-kċina. Elise u Luca wegħduha li jgħinuha fit-tindif la jlestu l-kejk, u bis-soltu żegħil u ħlewwa tagħhom ġiegħlu lill-mamà tgħid iva u tħallihom isajru. Tgħidx kemm qabżu bil-ferħ għax kienet għaddiet tagħhom!

Elise u Luca ma tilfux ħin u libsu l-fradal f’kemm ilni ngħid. Il-mamà wiżnitilhom l-ingredjenti meħtieġa għall-kejk, skont ir-riċetta, u mbagħad newlithomlhom. Fi skutella kbira tal-plastik ħalltu flimkien id-dqiq, il-bajd, il-butir, iz-zokkor, il-ħalib, il-baking powder u ż-żbib. Sakemm it-tfal qagħdu jħawdu l-kejk il-mamà warrbet ftit, għax il-papà qalilha li Peter kien qabdu l-għatx.

Tistgħu taħsbu kemm Elise u Luca ħadu gost iħawdu l-kejk ftit kull wieħed bl-imgħarfa tal-injam! Dakinhar kienet l-ewwel okkażjoni tagħhom li fiha kienu qegħdin isajru xi ħaġa, u għalhekk ma ridux joħorġu ta’ ħmir. F’salt wieħed Elise ftakret li kienu nsew iżidu ftit mixed spice mat-taħlita tal-kejk, bħalma kienu raw fuq it-televixin. Dlonk telgħet fuq siġġu u mill-armarju tal-kċina ħadet l-ewwel bott tal-ħwawar li rat quddiem għajnejha. Imbagħad żiedet ftit kuċċarini minnu mat-taħlita tal-kejk u reġgħet poġġietu f’postu. Sa ma ġiet lura l-mamà fil-kċina, it-taħlita kienet lesta f’reċipjent u hi qegħditu fil-forn.

Elise u Luca għenu lill-mamà tiżbarazza u tnaddaf il-kċina, kif kienu ftiehmu magħha qabel, biex ma toqgħodx tgerger. Xi nofs siegħa wara l-kejk kien lest, u l-mamà ħarġitu mill-forn u ħallietu jibred. Elise u Luca kienu mejtin biex jaqsmuh ħalli jaraw jekk ħarġux gwappi daqs il-koka tat-televixin. Kienu beħsiebhom idewquh lin-nanniet ukoll, minbarra lill-mamà, lill-papà u lil Peter, ħalli jaqilgħu l-prosit mingħandhom.

Iżda oħroġ il-għaġeb ħadd ma felaħ jieklu l-kejk, u bir-raġun! Kif kont tieħu mqar gidma minnu, f’ħalqek kont tħoss ħruq akbar min-nar tal-infern, u kien ikollok tixrob ftit ilma mhux ħażin sakemm jgħaddilek! Tgħid għaliex kien jaħraq daqshekk il-kejk? Mhux suppost li kellu ingredjenti jaħarqu fih. Elise u Luca mhux talli ma qalgħux tifħir, imma talli l-kejk kellu jintrema. Ħadd ma seta’ jifhem x’kien ġara, iżda qalb Elise għamlet tikk. Intebħet li kienet għamlet balbuljata meta żiedet il-curry mat-taħlita tal-kejk minflok il-mixed spice! Mhux ta’ b’xejn li l-kejk kien jaħraq! Qalet lil Luca bl-iżball oħxon li għamlet, u t-tnejn ftiehmu li l-biċċa tibqa’ bejniethom biss, għax inkella kienu jaqgħu għaċ-ċajt.

Meta mbagħad għadda ż-żmien u Elise u Luca reġgħu sajru l-istess kejk, qagħdu attenti ferm mill-iżbalji u ħarġu kburin bir-riżultat. Din id-darba l-kejk ittiekel kollu. Tant intgħoġob li l-familja kollha kienet kelma waħda: “Kemm jafu jsajru Elise u Luca, Alla jberikhom!’’ Minn dakinhar ’l hemm Luca u Elise baqgħu jsajru l-kejkijiet favoriti tagħhom u jdewquhom lil kulħadd.

Charles B. Spiteri

Iċ-ċpar u t-tinġis tal-arja qed joħolqu problemi ambjentali fiċ-Ċina.

Iżda belt fin-naħa ta’ fuq tal-pajjiż hi deċiża tiġġieled kontra l-arja maħmuġa, u biex tagħmel dan mhi tuża xejn għajr ilma tal-vit użat u mhux mormi.

Dan l-aħħar, residenti f’Lanzhou, il-kapitali tal-provinċja Chinas Gansu, sabu li żewġ sprayers ġganteski twaqqfu fil-Pjazza Dongfanghong, fejn qed jinbena stazzjon taħt l-art għall-ferrovija Metro Line 1.

Iż-żewġ sprayers long-range huma kapaċi jtajru l-ilma tal-vit biex jeqred it-trab u ċ-ċpar f’firxa ta’ 600 metru u naqqsu t-tinġis tal-arja.

Martyn Chipperfield, Professur tal-Kimika Atmosferika fl-Università ta’ Leeds, qal li bħal bosta bliet oħra Ċiniżi, Lanzhou għandha problema kbira ta’ ċpar. Permezz tal-kanuni li jisparaw l-ilma b’qawwa enormi, l-istess ilma jitla’ hu wkoll bħal ċpar fin, jaqbad mal-partikoli tat-tinġis, jagħmilhom ikbar milli jkunu u jaqgħu fid-dinja minħabba l-gravità.

It-tinġis fiċ-Ċina ġieli kien tant qawwi li l-ajruplani ma jkunux jistgħu jtiru, it-toroq jingħalqu u jintlaqat in-numru ta’ turisti li jkunu se jżuru l-pajjiż.

Issa jrid jinstab jekk dawn il-kanuni tal-ilma jistgħux iservu bħala soluzzjoni fit-tul fiċ-Ċina kollha.

Charles B. Spiteri

Mary Wollstonecraft kienet temmen li l-irġiel u n-nisa kienu ugwali u li kellu jkollhom l-istess dritt għat-tagħlim, għax-xogħol u għall-vot.

Illum il-ġurnata ftit ikunu dawk li ma jaqblux mal-fehma tagħha, iżda mitejn sena ilu l-maġġoranza tan-nies ma kienu jaqblu xejn ma’ dan, u kienu jisblu għal dawn l-ideat.

Ħu Mary kien imħarreġ biex isir avukat, waqt li hi kienet mistennija ssib raġel xieraq u tiżżewweġ. Iżda Mary kienet determinata li taqla’ hi stess il-flus li kienet teħtieġ.

Fl-1782 kriet dar f’Newington Green, dak iż-żmien villaġġ żgħir qrib Londra, u fetħet skola. Din l-iskola ma kisbitx is-suċċess mixtieq, iżda Mary ltaqgħet ma’ grupp ta’ nies li kellhom ħafna ħsibijiet bħal tagħha.

B’hekk fl-1787 kitbet it-Thoughts on the Education of Daughters. F’dan il-ktieb kitbet li n-nisa kellhom il-ħtieġa li jitgħallmu biex ma jintefgħux bħala piż fuq l-irġiel għall-ħtiġijiet finanzjarji tagħhom.

Mill-kitba Mary kisbet biżżejjed flus biex tgħajjex lilha nnifisha. Iżda xtaqet ħafna li ssib raġel li tabilħaqq ikun iħobbha u jistmaha bħala ugwali għalih. Fl-1797 iżżewġet lil William Godwin, u dik is-sena stess wildet tifla. L-omm mietet ftit wara, kaġun ta’ deni li ħakimha.

L-ideat femministi ta’ Mary Wollstonecraft kienu ferm qabel żmienhom.

Frankenstein, jew The Modern Prometheus, ta’ Mary Shelley sar kemm-il darba f’films famużi.

Bint Mary wkoll issemmiet Mary. Meta kibret iżżewġet lill-poeta Shelley u kitbet ir-rumanz Frankenstein. L-idea ġietha waqt li kienet għal vaganza ma’ Shelley u Byron. Byron ħareġ bl-idea li t-tnejn li huma kellhom jiktbu storja tal-waħx.

Darba waħda n-nanna kienet irrabjata bil-kbir għal Luca, wara li sabet xi ġugarelli żgħar tal-plastic fil-borma tal-istuffat. Aktarx li kien tefagħhom hemm minn wara daharha, avolja baqa’ jiċħad li għamilhom hu. In-nanna setgħet tobsor li din kienet xi biċċa xogħol minn tiegħu għax kienet taf biżżejjed x’kien isarraf. Bagħtitu ’l hemm, ma jmurx jivvintalha xi ħaġa ġdida, u hu tela’ fuq. Kien mingħalih li n-nannu kien se joqgħod iżiegħel bih, iżda dan ukoll kien mgħaddab għalih. Beda jaħseb ħażin fih meta sab l-istatwetta tal-kristall ta’ fuq l-iskrivanija f’elf biċċa. Kien tassew iddispjaċut, għax ma kontx issib tixtri oħra bħalha minn kullimkien. Luca għalxejn ħabbat mal-bieb tal-kamra. In-nannu ma riedx jiftaħlu. Rabba n-nervi għax in-nanniet ma riduhx ma’ saqajhom.

Luca tela’ jiġri fuq il-bejt għall-kwiet biex igawdi ftit ix-xemx. Dakinhar in-nannu ma kienx se jtajjarlu t-tajra u n-nanna ma kinitx se tilgħab miegħu bil-ballun. Kienu ħallewh waħdu bħala kastig. Qagħad bilqiegħda fejn il-bieb tal-bejt u qagħad jaħseb ftit. Issa kien wasal biex jagħmel il-preċett u ma kienx jixraqlu li jibqa’ daqshekk imqareb u jinkwieta lin-nanniet. Ħaseb li kellhom raġun jirrabjaw għalih, għax żgur li ma kienx ħaqqhom hekk daqskemm kienu jħobbuh. Wiegħed lilu nnifsu li jibda jrabbi l-għaqal mil-lum ’il quddiem.

F’daqqa waħda nstema’ ħoss kbir fis-sema li kiser is-skiet, li kont taqtgħu b’sikkina. Luca ħares ’il fuq u lemaħ ajruplan għaddej. Qam bilwieqfa biex jarah aħjar u resaq lejn iċ-ċint tal-bejt. Wara ftit sema’ lin-nanniet iwerżqu tweżiqa tal-biża’. Bla ma induna Luca kien laqat iż-żewġ ċagħkiet imdaqqsa ta’ fuq iċ-ċint waqt li kien qiegħed iserraħ dahru miegħu, hu u jħares lejn l-ajruplan għaddej fil-bogħod. Iċ-ċagħkiet waqgħu għal isfel u spiċċaw fil-bitħa. Dak il-ħin in-nanniet inzertaw qegħdin isaqqu l-qsari, u l-Bambin ħabbhom li ma ntlaqtux u ma waqgħux mejtin fuq xulxin! Minnufih bdew isejħu lil Luca, għax beżgħu li hu kien waddabhom minn fuq iċ-ċint tal-bejt.

Iżda Luca kien għosfor minn hemm fuq malli ntebaħ x’kien ġara. B’għaġeb kbir in-nanniet sabuh qiegħed taparsi jaqra ktieb fil-kamra tagħhom meta telgħu jfittxuh. Hu għamel tabirruħu li ma kien jaf b’xejn.

Allaħares kellu jgħidilhom il-verità kollha ta’ kif seħħet il-ġrajja, għax kieku ma kinux jemmnuh li m’għamilx hekk apposta! Malajr kien ikollu jrabbih l-għaqal imbagħad, għax min jaf x’kienu jagħmlulu! Ħassu kuntent li tal-inqas kien irnexxielu jiżgiċċa minn dil-biċċa. La ma kellhomx f’min iwaħħlu, weħel magħhom ir-riħ li kien ċaqlaq dawk iż-żewġ ċagħkiet, meta dakinhar lanqas żiffa ma kienet għaddejja. Luca tahom raġun għax hekk qabillu jagħmel.