Page Status: Pending

Għodwa waħda l-mamà u l-papà qamu kmieni iżjed mis-soltu għax riedu jgħaddu jaraw liz-ziju Toni l-isptar, li kien marid sew, qabel jerħulha għax-xogħol. B’hekk libsu f’kemm trodd salib u ħadu l-kolazzjon, iżda Luca u Elise kienu għadhom mitlufin fl-isbaħ raqda u ma kellhomx ħeġġa biex iqumu. Għall-ħabta tas-sebgħa nstemgħet taħbita ħafifa fuq il-bieb ta’ barra li kienet tindika l-wasla tan-nanna Marija, omm il-mamà. Hija dejjem kienet tieħu ħsieb lit-tfal meta l-mamà u l-papà ma jkunux id-dar. Bħas-soltu telgħet it-taraġ inkiss inkiss u baqgħet dieħla fil-kamra tas-sodda li kienet għadha kemxejn mudlama billi l-purtieri kienu magħluqin. Malli ntebħu bil-preżenza tagħha, Luca u Elise malajr tajru n-ngħas u tbissmulha qishom żewġ anġli żgħar. In-nanna għenithom iqumu mis-sodda, ħaslithom u libbsithom pulit għax riedet toħroġhom billi kien bnazzi. Tgħidx kemm kien jixraqlu l-jeans lil Luca, u l-qmis blu bil-kaxex sofor kienet tagħtih id-dehra ta’ raġel żgħir. Elise, li kienet sentejn akbar minn ħuha, kienet qisha sinjorina żgħira b’dik il-libsa ħamra tgħajjat u bis-sandli pariġġ.

Malli niżlu isfel, in-nanna tathom ftit ikel biex jitrejqu, rikkbithom fil-karozza u ħadithom il-bandli. Fit-triq wissiet lil Elise kemm-il darba biex ma titlaqx lil ħuha minn taħt għajnejha, u żżommlu idu l-ħin kollu ma jmurx jaqa’ u jweġġa’. Iżda malli waslu u niżlu mill-karozza, Luca telaq jiġri kemm jiflaħ u għalxejn bdew jgħajtulu oħtu u n-nanna biex jobdi għax ma riedx jaf. Huwa aktar kien moħħu biex joqgħod idur dawra tond fuq is-siġġijiet li jduru, u kultant kien jagħti xi ħarsa nebbiexa lin-nanna Marija li bdiet tirrabja u tinkwieta għalih mhux ftit. Meta sa fl-aħħar it-tifel kien xeba’ jdur fuq is-siġġu, resaq lejn il-bandla, tela’ fuqha u beda jitbandal b’tant qawwa li malajr għeja u ntasab bilqiegħda mal-art. Sakemm in-nanna ħalliet lil Elise titbandal ftit u tiżżerżaq maż-żurżieqa, marret fejn Luca u qaltlu li kienet se tugżah lill-mamà talli kien qagħad imqareb, iżda huwa ma riedx u nfaqa’ jibki. Hija tant infixlet li bdiet tkellmu bil-ħlewwa biex jieqaf mill-biki.

Ix-xemx ma damitx ma bdiet tisħon sew u għalhekk in-nanna u t-tfal ma damux ma reġgħu rikbu fil-karozza u rħewlha għal għand tal-ġelati. Tal-gabbana, raġel qsajjar u ftit ruxxan newwel il-ġelati tal-barmil lit-tfal u granita tal-lumi mdaqqsa lin-nanna li niżlitilha għasel. Fi triqithom lura d-dar Luca marret għajnu bih u Elise tħajret minnu wkoll, u xħin waslu kienu fl-isbaħ nagħsa. In-nanna refgħethom u daħħlithom fis-sodda u tgħidx kemm iggustathom reqdin għax kienu proprja żewġ Bambini sbieħ. Kienet għadha ma niżlitx it-taraġ li ma lemħitx lill-mamà dieħla lura d-dar mix-xogħol. Wara li ħadet belgħa te u kielet żewġ biskuttelli, in-nanna telqet lejn id-dar għax riedet tipprepara l-ikel għal filgħaxija, u l-mamà daħlet tistrieħ ftit maġenb it-tfal għax kienet ħakmitha l-għeja wara ġurnata xogħol. Ma kinitx tara s-siegħa u l-mument li, la jqumu, tagħtihom l-aħbar sabiħa li z-ziju Toni kien, f’daqqa waħda, qaleb għall-aħjar u li malli joħroġ mill-isptar, hi u l-papà kienu se jistednuh għall-ikel id-dar biex jiltaqa’ ftit magħhom u fl-istess ħin iferrħuh ftit wara li qatta’ diversi xhur fis-sodda.

Fix-xitwa Donna kien l-għors tagħha titgeddes qalb il-kutri. Xejn ma kien ikollha aptit tneħħi dak il-friex u dik il-piġama minn fuqha biex tilbes l-uniformi, u tmur l-iskola. Dejjem ħaddmet rasha mill-aħjar li setgħet ħalli tibqa’ rieqda fis-sodda f’xi ġurnata kiesħa.

Jum fost l-oħrajn, it-temp kien ċlampu, u s-sema kien miksi bi sħab ġriż. Kien jidher ċar li se tfaqqa’ xi maltempata kbira. Fis-sitta u nofs Donna stenbħet minħabba t-tisfira tal-iżveljarin. Kieku setgħet kienet issabbtu mal-art għax fakkarha li trid tqum tipprepara għall-iskola. Billi dakinhar kienet ġurnata kemxejn mudlama, u kien ukoll ħafna bard, Donna qatgħetha li ma tqumx minn hemm. Bdiet taħseb kemm se tkun kerha l-klassi bil-purtieri magħluqin. U jekk tfaqqa’ xi sajjetta u jinqata’ d-dawl, min jaf kemm kienet tibża’! B’dal-ħsibijiet iduru f’moħħha, Donna reġgħet tgħattiet sa fuq widnejha bil-kutri, u għalqet għajnejha ħalli terġa’ tintilef fid-dinja tal-ħolm għax dakinhar żgur li ma kienx galbu biex tmur l-iskola.

Xħin daħlet f’kamritha n-nanna, u ratha għadha mimduda fis-sodda, marret tpoġġi maġenbha. Donna ħassitha, u dlonk fetħet għajnejha. In-nanna qaltilha bil-ħlewwa li kien qed isir il-ħin għall-iskola, u Donna weġbitha fil-pront b’leħinha jirtogħod: “Ma… ma niflaħx, nann.” Billi ħasbet li kellha xi ftit flissjoni u wġigħ ta’ ras, in-nanna niżlet malajr sal-kċina biex tagħmlilha kikkra misħun bil-lumi ħalli jekk tagħmlilha tajjeb tkun tista’ tmur l-iskola. 

Però, il-ħsieb tan-nanna falla għax kif telgħet lura fuq sabet lil Donna bilqiegħda fis-sodda, u bdiet tgħidilha li telgħelha d-deni. Kif tatha t-termometru f’idha, in-nanna berrqet għajnejha għax rat immarkat bl-aħmar li kellha mija u tnejn deni. Issa emmnet tassew li kienet qamet ma tiflaħx, u li postha kien fis-sodda. Għattietha biex tistrieħ ħalli jgħaddilha, għamlitilha xugaman żgħir imxarrab fuq moħħha biex tniżżel id-deni, u tfitilha d-dawl. Hekk riedet dik ix-xifajk ta’ Donna. Kemm daħket waħidha taħt il-friex! Il-misħun bil-lumi baqa’ fuq il-komodina fejn ħallietu n-nanna għax ma kinitx tiggustah wisq.

Dakinhar dak il-hot water bottle, li kienet tqiegħed fejn saqajha kuljum qabel ma torqod, kien frankalha ġurnata skola. Sakemm in-nanna niżlet isfel biex tippreparalha l-misħun bil-lumi, Donna ħadet it-termometru mill-kexxun tal-komodina, u  ħarġet il-hot water bottle minn ġol-friex li l-ilma tiegħu kien għadu sħun wara l-lejl. Imbagħad fetħitu, żammet it-temperatura bejn subgħajha l-kbir u subgħajha l-werrej, u niżżlitha għal ftit ħin fih. B’hekk, sa ma reġgħet marret ħdejha n-nanna, it-termometru kien laħaq saħan bl-ilma tal-hot water bottle, u t-temperatura kienet telgħet għal mija u żewġ gradi. Donna ħadet gost li l-esperiment tagħha kien irnexxa għax kellha l-provi x’turiha lin-nanna, u kienet ċerta li ma kinitx se tibgħatha l-iskola bid-deni. U tagħha għaddiet!

Donna ħassitha tassew xortiha tajba għax dakinhar kien il-Ġimgħa, u mhux biss l-għada u l-pitgħada ma kellhiex skola, iżda anki t-Tnejn ta’ wara inzertat btala. B’kollox kellha erbat ijiem xi tgawdi la kienet bellgħatha lin-nanna li kienet ma tiflaħx. Però, qattgħet jum minnhom biss fis-sodda, u l-għada għamlet tabirruħha li fieqet. In-nanna żgur li kienet iġġibilha t-tabib kieku ma qamitx minn hemm, u mbagħad kienet toħroġ ta’ giddieba għax kien jinduna li mhux veru kienet ma tiflaħx. U darb’oħra ma kinitx tbellgħalha r-ross bil-labra kif ġieb u laħaq lin-nanna. Allura kien jaqblilha tħaddem rasha ħalli ma tinqabadx.

Charles B. Spiteri

Ġuvni Ċiniż li 24 sena ilu nsteraq minn mal-posta tal-ħaxix, fejn kien ibigħ missieru, fl-aħħar reġa’ ngħaqad miegħu.

Dak iż-żmien, Sun Bin kellu biss erba’ snin. Kien akkumpanja lil missieru fis-suq tal-belt ta’ Chengdu, mnejn insteraq. Illum, li Sun għandu 28 sena, sar jaf li kien inbiegħ lill-ġenituri adottivi tiegħu, koppja fqira u bla tfal, għall-prezz ta’ £250, u ttieħed joqgħod 1,000 mil bogħod.

Il-ġuvni rrakkonta li l-fatt li min xtrah kellu jħallas il-flus għalih, kien ifisser li kien hemm bogħod mhux ħażin bejniethom.

Jistqarr li kiber iħobb lill-ġenituri l-ġodda, għax dejjem kienu twajba miegħu, iżda minn dejjem ħass li kellu jsib lill-veri ġenituri tiegħu.

Meta ħass li kiber biżżejjed, beda jfittixhom bla ma wera lil dawk li adottawh, għax ma riedx jiksrilhom qalbhom.

It-tfittxija bdiet ħames snin ilu u permezz tad-DNA u d-database  tal-Gvern, sab lil xi ħadd li jaqbel ma’ tiegħu.

Missieru Ku ta’ 45 sena u ommu Lo, qattgħu erba’ snin jivvjaġġaw maċ-Ċina, bit-tama li jsibu lil binhom, iżda qatgħu qalbhom għal kollox fl-1995.

Bil-ferħ f’qalbu, Ku, dakinhar li ltaqa’ ma’ ibnu qal: “Għad għandi fuqi r-ritratt li ħadtlu erbat ijiem qabel ma’ għeb.

“Kont inbigħ il-ħaxix fis-suq tal-ikel f’Chengdu. Kelli klijent li kont qed naqdih u xħin fittixt lil ibni nsib li sparixxa. Kulma kien fadalli tiegħu hu dan ir-ritratt, li nġibed meta kellu erba’ snin u ġimagħtejn.

“Qattajna s-snin, jien u marti nivvjaġġaw. Fl-aħħar, tant inkeddet, li marti mietet qabel żmienha.”

Ku rrakkonta li ma stenniex wisq mid-database  tad-DNA, iżda kien ferħan se jtir meta rċieva telefonata, tinfurmah li ibnu kien instab.

Il-pulizija ta’ Chengdu, qalet li qed jinvestigaw il-każ u arrestaw kompliċi suspettat, milli kien biegħ lil Sun Bin lill-ġenituri adottivi tiegħu.

Il-ġuvni qal li hu kuntent li reġa’ ngħaqad ma’ missieru u oħtu, li twieldet fl-1995 u ma jridx li jittieħdu passi kontra l-ġenituri li adottawh. Mhux hekk biss, talli lest jieħu ħsieb liż-żewġ familji.

Donna kienet tħobbha ħafna l-banana għax minbarra li kellha togħma bnina, kienet tagħmlilha tajjeb għal saħħitha. B’hekk ħaditha drawwa taqbad waħda mill-fruttiera u tikolha kull meta jaqbadha l-ġuħ barra l-ħin tal-ikel. 

Kellha l-ħabta tieħu dil-frotta magħha fejn it-televixin biex tnaqqarha waqt li tkun qed tara l-programmi favoriti tagħha. Imbagħad meta tkun kilitha kollha, kienet twaddab il-qoxra tagħha mill-bogħod u timmiraha lejn id-dustbin. Dan kienet tagħmlu sforz l-għażż li kellha ħalli ma toqgħodx terġa’ tqum minn postha biex tarmiha.

Iżda darba waħda, il-qoxra tal-banana spiċċat fl-art f’nofs il-kċina minħabba li Donna ma rnexxilhiex timmiraha sewwa, bħas-soltu. Minflok ma qamet tiġborha u tarmiha, ħallietha hemm biex jarmiha xi ħadd ieħor li jinduna biha hu u dieħel fil-kċina. 

U miskin dak ix-xi ħadd li inzerta kien in-nannu! Il-qoxra tal-banana ma rahiex u għalhekk rifisha u ħadha għal dahru għax kienet tiżloq daqs is-sapun. Kemm għajjat bl-uġigħ hemm fl-art! Ma felaħx jerġa’ jqum waħdu fuq riġlejh. In-nanna u l-mama` għamlu minn kollox biex jgħinuh, imma ma setgħux iqajmuh mill-art. Kellhom isejħu lill-ġirien li, sa fl-aħħar, refgħuh u middewh fuq is-sufan. In-nannu tassew ħassu mdamdam bit-tisbita qawwija li ħa, għalhekk it-tabib qallu biex jistrieħ sew sakemm jgħaddilu u ordnalu jieħu xi pilloli u jidlek l-ingwent.

Dakinhar, Donna tgħallmet din il-lezzjoni: It-traskuraġni tista’ toħloq inċidenti gravi. Kienet, tabilħaqq, intebħet li kien kollu t-tort tagħha li weġġa’ n-nannu, għalkemm ma qalet b’xejn lil ħadd billi beżgħet li taqla’ xi għajta. Għalhekk, bdiet toqgħod attenta b’seba’ għajnejn ħalli ma tħallix xi qoxra oħra tal-banana mal-art ma jmurx jerġa’ jaqa’ xi ħadd fiha.

Charmaine Tanti M.A.

Donna kienet tagħmel il-homework dejjem man-nannu għax hu biss kellu l-paċenzja u kien jaf kif imur magħha. Kieku ma kienx għalih, il–homework żgur li ma kienx isir għax Donna ma kinitx tħobb tagħmlu. In-nannu kien jinsisti li tagħti kas l-istudju bis-serjeta` biex la tikber taqbad karriera tajba. Iżda hi qajla kienet tagħti widen għal li jgħidilha. Qatt ma basret kemm kien qed jgħidilha għall-ġid tagħha!

Ġara li n-nannu kellu bżonn iqatta’ xi jiem l-isptar għax ħassu marid sew. Donna, issa, ma kellhiex ma’ min tagħmel il-homework. Ommha u nannitha bdew imorru jaraw lin-nannu kuljum u jħallu lil Donna mal-ġara xwejħa tagħhom. It-tifla ma kkonfondietx minħabba l-homework, u kienet tħallih fil-basket mingħajr ma mqar tipprova tagħmel xi ħaġa minnu.  Minflok, bdiet tgħaddi ħinha tara t-televixin mal-ġara sakemm filgħaxija kienu jiġu lura d-dar il-mamà u n-nanna mill-isptar meta mbagħad kienet tiekol xi ħaġa magħhom u wara tmur tinħasel u tidħol torqod.

Però, darba waħda, Donna ġiet daharha mal-ħajt xħin l-għalliema talbitha l-homework ta’ ġimgħa sħiħa biex tikkoreġih. Għall-ewwel ma kellmitha xejn taparsi ma semgħethiex, iżda meta l-għalliema baqgħet tistaqsiha għalih, Donna malajr ħaddmet rasha biex ma tinkisirx quddiem sħabha, u weġbitha: “Miss, il-homework mhux qiegħed hawn illum għax qam ma jiflaħx u kellu jibqa’ d-dar.” Il-klassi kollha nfaqgħet tidħak għax kulħadd kien jaf li l-homework mhuwiex tad-demm u l-laħam u li Donna qalet hekk biex iddaħħak. Anki l-għalliema bdiet titbissem u biex tkompli magħha, qaltilha: “Ara, miskin! Ma jiflaħx? Jaqaw qabdu xi riħ jew kiel xi ħaġa u għamlitlu d-deni? Qis li tgħidlu li l-Miss tixtieq ħafna tarah!” “Ok, Miss. Issa ngħidlu. Naħseb se ddum ma tarah għax ma jiflaħx sew”, reġgħet Donna mifqugħa bid-daħk.

L-għalliema ma kinitx ta’ subgħajha f’ħalqha u fis intebħet li Donna kienet waqqgħet għaċ-ċajt il-biċċa tal-homework ħalli tiffranka xi ċamata mingħandha. U kellha raġun biex tbiegħ! Aktar tard, il-mamà tagħha tkellmet magħha u tgħarrfitilha li l-homework ma kienx sar għax in-nannu mar l-isptar u ma kellhiex min jgħinha tagħmlu. Imbagħad, malli l-għalliema rrakkontatilha x’qaltilha Donna meta talbitulha, il-mamà ma waqfitx tidħak u marret tgħid b’kollox lin-nanniet. Għalkemm in-nannu ma ħax gost li t-tifla kienet marret l-iskola mingħajr il-homework, għoġbitu l-iskuża li ħarġet biha quddiem l-għalliema u tant daħak bil-qalb li għal ftit nesa l-mard u l-uġigħ kollu li kellu.

Charles B. Spiteri

Susan Anthony twieldet f’Massachusetts u tħarrġet bħala għalliema. Fl-1849, telqet il-professjoni li kellha biex tieħu ħsieb u tmexxi r-razzett tal-familja tagħha.

Niesha kienu Quakers u għalhekk ma kinitx ħaġa kbira li Susan bdiet titkellem kontra l-inġustizzja u l-iskjavitù u l-ħażen tas-sokor. Fl-1848, marret għall-ewwel konvenzjoni tad-drittijiet tan-nisa.

Erba’ snin wara, kienet irrabjata għall-aħħar meta mara ma tħallitx titkellem f’rally kontra l-alkoħol. Bir-rabja li tnisslet fiha, għaqqdet soċjetà ta’ rażan u tnaqqis tal-kliem għan-nisa biss. Minn hemm ’il quddiem, waqt li kompliet bil-kampanja tagħha kontra l-iskjavitù, tambret ukoll għad-drittijiet ugwali għan-nisa.

Susan bdiet tieħu ħsieb ta’ ġurnal, imsejjaħ Revolution, li saħaq li n-nisa kellu jkollhom l-istess drittijiet bħall-irġiel f’dak li hu tagħlim, fil-votazzjoni u fix-xogħol. Meta ma kellhiex aktar flus għall-ġurnal, bdiet iddur mal-pajjiż tagħti taħditiet u tiġbor il-fondi għalih.

Fl-1872, flimkien ma’ ħdax-il mara oħra ippruvaw jivvutaw fl-elezzjoni Presidenzjali. Susan tefgħet il-vot tagħha u sfat arrestata. Instabet ħatja u weħlet multa, iżda l-każ waqa’, anki għax hi rrifjutat li tħallas il-multa. Susan kompliet tikkampanja favur in-nisa sa ma mietet.

Fl-1870, il-15-il emenda tal-Kostituzzjoni Amerikana tat id-dritt tal-vot lill-irġiel suwed. Ħafna nies li kienu ġġieldu biex jabolixxu l-iskjavitù, bdew kampanja favur li n-nisa jivvutaw. Fl-Istati Uniti ngħataw id-dritt għall-vot fl-1920.

Kartunisti interpretaw lil Susan u lil ħbiebha n-nisa li kienu fis-soċjetà tagħha, bħala li qed jiġġieldu gwerra qaddisa kontra d-demonju tax-xorb.

Victoria kienet Reġina tal-Brittanja meta din kienet l-aktar nazzjon b’saħħtu fid-dinja. L-Ingliżi ggvernaw artijiet mad-dinja kollha, b’mod li tawha imperu li fuqu “x-xemx ma niżlet qatt.”

Victoria saret Reġina meta kellha 18-il sena. Fl-1840, iżżewġet lil kuġinuha, Albert, li kienet tħobb b’imħabba tal-ġenn u li minnu kellha disa’ ulied. Hi kienet toqgħod fuq żewġha għall-għajnuna u l-pariri. F’dawk iż-żminijiet fil-Brittanja kien qed isir tibdil kbir u Albert kien entużjast għat-teknoloġija l-ġdida kollha u għall-kummerċ. Inbnew il-fabbriki tat-tajjar u tal-azzar u f’temp qasir l-irħula nbidlu fi bliet.

Il-Brittanja kienet l-ewwel pajjiż li timmanifattura kwantitajiet ta’ prodotti bi prezz irħis. Il-materji prima kienu jitwasslu mill-pajjiżi taħt idejn l-imperu u b’hekk il-Brittanja saret sinjura u b’saħħitha.

Bl-inkoraġġiment ta’ Albert, fl-1851 saret l-Esibizzjoni l-Kbira f’Hyde Park, Londra. Għall-okkażjoni nbena padiljun enormi tal-ħġieġ, imsejjaħ il-Crystal Palace, u miljuni ta’ nies żaru l-esibizzjoni biex jaraw il-makni u l-invenzjonijiet ġodda.

L-iktar viżitatur importanti kienet Victoria nnifisha. Għaxar snin wara l-Esibizzjoni l-Kbira, Albert miet. Victoria waqgħet f’diqa kbira u għal snin sħaħ għexet għaliha weħidha. Il-popolarità tagħha niżlet, iżda sa tmiem ħajjitha reġgħet kisbitha. Meta mietet, l-imperu kollu sogħbbih għall-waqfien ta’ era qawwija.

Victoria nsistiet għall-manjieri tajba fost il-familja tagħha u n-nies madwarha. Jum minnhom, binha Bertie wasal tard għaċ-ċena. Qabel ma skuża ruħu, staħba wara kolonna bl-għaraq ixoqq għalih. Hi tatu ħarsa qasira u hu ħarab wara kolonna oħra fejn baqa’ sa tmiem l-ikla. Ta’ min isemmi li dak iż-żmien Bertie ma kienx tifel ċkejken. Kellu 50 sena!

Charmaine Tanti M.A.

Donna bdiet tibża’ waħidha taħt dik is-siġra kbira tal-ħarrub. Sħabha u l-għalliema fejn kienu marru? Imisshom telqu `l hemm u ħallewha waħidha! U xħin iroxx id-dlam x’kienet se tagħmel? Kif kienet se tmur lura d-dar?

Dakinhar Donna, kienet ħarġet ma’ tal-klassi. Billi qatt ma kienet marret il-Buskett tassew ħadet gost xħin rat dik il-kampanja kollha quddiemha. Qatt ma kienet sabet ruħha f’post daqshekk trankwill, fejn setgħet tisma’ biss l-għasafar jgħannu u xxomm ir-riħa tfuħ tal-fjuri u s-siġar.

Wara li Donna u sħabha ntefgħu bilqiegħda qalb il-ħaxix salvaġġ, ħarġu l-ħobż mill-basket u qagħdu jieklu u jitħaddtu bejniethom. L-għalliema wissiethom kemm-il darba biex ma jiċċaqalqux minn hemm, ma jmorrux jintilfu f’dak il-kobor kollu. Biex iżżommhom kwieti ħarġet il-ktieb tal-istejjer u qabdet taqralhom storja. Donna ma kellhiex aptit tismagħha, għalkemm għamlet tabirruħha li kienet qed togħġobha, ħalli l-għalliema ma tirrabjax magħha.

Malli għadda ftit tal-ħin u rat lill-għalliema mitlufa sew fil-qari u lil sħabha kollha jħarsu lejha u jitgħaxxqu bl-istorja, Donna żgiċċat u marret tistaħba taħt siġra ftit ’il bogħod. Għall-ewwel tgħidx kemm bdiet tidħak, għax kienet ħarbitilhom bla ma indunaw. Imma issa kienet ilha mistoħbija hemm aktar minn sagħtejn, u bdiet titħasseb. Ħadd ma kien mar ifittixha jew imqar għajtilha.

Kollha beżgħana Donna ħarġet mill-moħba tagħha u ġriet lejn fejn kienet ħalliet lill-oħrajn. Però ma kinux hemm. Ħassitha se tiġġennen. Min kien se jsibha? Infexxet f’bikja kbira, forsi xi ħadd jismagħha u jkollu ħniena minnha. Bdiet tgħajjat ukoll għall-ajjut, imma kien kollu għalxejn. Kien it-tort tagħha li kienet sabet ruħha waħidha l-Buskett. Għalfejn m’obdithiex lill-għalliema? Għalfejn riedet dejjem tivvinta xi praspura ġdida? Issa Alla biss kien jaf meta u kif kien se jirnexxilha toħroġ minn hemm.

Il-ħoss qawwi tal-iżveljarin qajjimha b’ħasda kbira. Donna qagħdet bilqiegħda fis-sodda għarqana xraba imma ftit ftit bdiet ġejja f’tagħha. Ma kellhiex għal xiex tinkwieta. Għall-erwieħ! Din kienet biss ħolma stramba. Mhux veru li kienet intilfet il-Buskett.

Charles B. Spiteri

Aktar minn mitt sena mindu nstabu oġġetti xjentifiċi f’qiegħ il-baħar, l-esperti qed jittamaw li jirnexxilhom isibu aktar sigrieti. Dan permezz ta’ teknoloġija ferm aktar moderna fl-għadis.

Arkeologi Griegi u Amerikani qed iħufu madwar in-nawfraġju ta’ bastiment antik Ruman f’Antikythera, billi jilbsu l-Exosuit – libsa tal-għadis mill-aktar moderni – li tippermettilhom jinżlu aktar mid-doppju tal-fond li kienu jinżlu.

Fl-1900 l-għaddasa kienu sabu dak li ssejjaħ il-Mekkaniżmu t’Antikythera – makkinarju tas-seklu tnejn qabel Kristu, li jitqies bħala l-aktar kompjuter qadim tad-dinja. Is-sejba saret ’il barra mill-gżira Griega.

Dan kien mekkaniżmu avvanzat immens, użat mill-Griegi tal-qedem biex jistudjaw iċ-ċikli tas-sistema solari. Tant kien avvanzat dan l-arloġġ li kellhom jgħaddu 1,500 sena oħra biex fl-Ewropa ntlemaħ arloġġ ieħor sofistikat bħalu.

Il-libsa tal-għadis Exosuit, prodotta fil-Kanada min-Nuytco Research, tippermetti lill-għaddasa jinżlu f’fond ta’ 492 pied (150 metru). Hi magħmula mill-aluminju u kapaċi tissupplixxi l-ossiġnu għal 50 siegħa, kif ukoll tippermetti li ssir komunikazzjoni ma’ nies fuq il-baħar permezz ta’ optical cable.

Fiha wkoll erba’ muturi (thrusters) b’qawwa ta’ 1.6 horsepower biex jgħinu lill-għaddas idur taħt il-baħar b’ħeffa tabilħaqq kbira. Kull libsa tiżen bejn 226  u 272 kilogramm. Il-prezz tagħha jibda minn madwar €502,155.

Angeliki Simosi, Kap tad-Direttorat għall-Antikitajiet ta’ Taħt il-Baħar, qal li hemm sinjali tajbin ħafna li jafu jinstabu oġġetti oħra fuq il-bastiment mgħarraq. Dan jista’ jbassru wara l-għadis li sar fl-2012 u l-2013.

Dimitris Kourkoumelis, arkeologu ieħor fit-tim, qal li hemm numru ta’ oġġetti taħt il-baħar, peress li dan il-bastiment kien iġorr ħafna rikkezzi mill-Asja Minuri.

L-istess arkeologi qed jisperaw li jikkonfermaw il-preżenza tat-tieni vapur mgħarraq, madwar 250 metru bogħod mis-sejba oriġinali.

L-‘arloġġ’ antik li nstab u ttella’ kien f’kaxxa tal-injam ta’ 340 x 180 x 90 mm u jikkonsisti minn gerijiet, uċuħ tal-bronż u roti li jingranaw f’xulxin. Instabu wkoll 40 gear tal-bronż maħdumin bl-idejn. Dan il-mekkaniżmu jingħad li nħoloq madwar is-sena 100 qabel Kristu u aktarx hu l-eqdem kalkulatur tad-dinja.

Studji li saru fuqu huma tal-fehma li kien jintuża biex jara l-moviment tal-pjaneti u l-qlib tal-jiem u s-snin.

Bħalissa l-mekkaniżmu jinsab esibit fil-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija f’Ateni.